संज्ञा एवं परिभाषा प्रकरण

Answer

व्याकरणे लाघवार्थं संज्ञाः परिभाषाश्च प्रयुज्यन्ते। एताभिः व्याकरणप्रक्रिया सुस्पष्टा भवति, यतः प्रत्येकः पदार्थः वा प्रत्येकं कार्यं संक्षेपेण निर्दिश्यते।…

Answer

किसी वर्ण के साथ जब दूसरा वर्ण मित्रवत् पास आकर बैठकर उससे संयुक्त हो जाता है, तब वह आगम कहलाता है। सूत्रम् — मित्रवदागमः। उदाहरणम् — वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया।…

Answer

वृक्ष + छाया इत्यत्र वृक्षस्य 'अ' तथा छायायाः 'छ' इत्येतयोः मध्ये 'च्' आगमः भवति। अतः नूतनः वर्णः मित्रवत् समीपे आगत्य संयुक्तः दृश्यते।…

Answer

किसी वर्ण को हटाकर जब कोई दूसरा वर्ण उसके स्थान पर शत्रु की भाँति आ बैठता है तो वह आदेश कहलाता है। सूत्रम् — शत्रुवदादेशः। उदाहरणम् — यदि + अपि = यद्यपि।…

Answer

आदेशः पूर्ववर्णस्य स्थाने वा परवर्णस्य स्थाने वा भवितुम् अर्हति। कदाचित् पूर्वपरयोः उभयोः स्थाने एकादेशः अपि भवति, सः दीर्घादिरूपेण दृश्यते।…

Answer

आगमे नूतनः वर्णः मित्रवत् समीपे आगत्य जुड़ते; आदेशे तु पूर्ववर्णः त्यज्यते, तस्य स्थाने अन्यः वर्णः शत्रुवत् आगत्य स्थितः भवति। अतः आगमः संयोजनम्, आदेशः स्थानपरिवर्तनम् इति भेदः।…

Answer

किसी शब्द के अन्तिम वर्ण से पूर्व स्थितः वर्णः उपधा इति कथ्यते। सूत्रम् — अलोऽन्त्यात् पूर्व उपधा। उदाहरणम् — महत् इत्यस्मिन् अन्तिमवर्णात् पूर्वस्थितः 'अ' उपधा।…

Answer

महत् शब्दे अन्तिमवर्णः 'त्'। तस्मात् पूर्वस्थितः 'ह' इत्यस्य अन्तर्गतं विद्यमानः 'अ' उपधा संज्ञकः। उपधा अन्तिमवर्णात् ठीक् पूर्ववर्णमेव बोधयति।…