समास परिचय (Part 3) — Flashcards

Answer

समास शब्दस्य अर्थः संक्षेपणम्। द्वयोः बहूनां वा पदानां विभक्तयः, समुच्चयबोधकं च, अन्ये च पदांशाः लोपं गत्वा एकं पदं भवति। उदाहरणम्— गायने कुशला = गायनकुशला।…

Answer

पदानां संक्षेपणेन एकपदनिर्माणम्। यत्र विभक्तिलोपः अथवा च-लोपः भवति, तत्र समस्तपदम् उत्पाद्यते। उदाहरणानि— राजः पुरुषः = राजपुरुषः, सीता च रामश्च = सीतारामौ।…

Answer

पदप्रधानतायाः आधारेण समासस्य मुख्यतः चत्वारः भेदाः सन्ति— अव्ययीभावः, तत्पुरुषः, द्वन्द्वः, बहुव्रीहिः। तत्पुरुषस्य द्वौ उपभेदौ स्तः— कर्मधारयः, द्विगुः। एवं सामान्यतः षट् भेदाः सन्ति।…

Answer

अस्य समासस्य प्रथमपदं अव्ययम् अपि प्रधानं च भवति। समासे सति समस्तपदं अव्ययत्वं प्राप्नोति तथा नपुंसकलिङ्गे प्रयुज्यते। उदाहरणम्— यथाशक्ति, निर्विघ्नम्, उपगङ्गम्, प्रतिगृहम्।…

Answer

समस्तपदं अव्ययवत् भवति तथा नपुंसकलिङ्गे प्रयुज्यते। अतः अर्थे अव्ययभावः, रूपे नपुंसकलिङ्गप्रयोगः च दृश्यते। उदाहरणम्— प्रत्यक्षम्, परोक्षम्, अनुरूपम्।…

Answer

अस्य समासस्य प्रायेण उत्तरपदं प्रधानम् भवति। द्वितीयादि सप्तमीपर्यन्तानां विभक्तीनां लोपेन समस्तपदं निर्मीयते। उदाहरणम्— राजः पुरुषः = राजपुरुषः, शरणम् आगतः = शरणागतः।…

Answer

द्वितीया से सप्तमी तक की विभक्तियों का लोप होता है। प्रथमा विभक्तेः लोपः न भवति। अतः शरणं प्राप्तः = शरणप्राप्तः, युद्धे निपुणः = युद्धनिपुणः इति रूपाणि भवति।…

Answer

अर्थसम्बन्धं दृष्ट्वा विभक्तिविचारः करणीयः। शरणागतः मध्ये द्वितीया-सम्बन्धः, पितृयुक्तः मध्ये तृतीया-सम्बन्धः, भूतबलिः मध्ये चतुर्थी-सम्बन्धः, चौरभयम् मध्ये पञ्चमी-सम्बन्धः, राजपुरुषः मध्ये षष्ठी-सम्ब…