कारक और विभक्ति

Answer

क्रियासिद्धौ सहायकं पदं कारकम्। वाक्ये क्रियायाः सम्पादनं यत् शब्दः साधयति, स कारकः इति कथ्यते। उदाहरणे “हे बालकाः ! नृपस्य पुत्रः ययातिः स्वभवने कोषात् स्वहस्तेन याचकेभ्यः धनं ददाति” इति वाक्ये कारकप…

Answer

क्रियां करोति, निर्वर्तयति इति कारकम्। अयं अर्थः अपि क्रियासिद्धिं बोधयति। अतः कारकस्य मुख्यभावः क्रियासहायता एव।…

Answer

कारकाणि षट् प्रकाराणि सन्ति — कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, अधिकरण। सम्बन्धः तथा सम्बोधनं क्रियया सीधं न सम्बद्धौ, अतः तौ कारकौ न मन्येते।…

Answer

क्रिया स्वतन्त्रतया यः करोति, स कर्ता। उदाहरणे “गिरीशः पुस्तकं पठति” इति वाक्ये गिरीशः कर्ता। “हे बालकाः ! नृपस्य पुत्रः ययातिः ... ददाति” इति वाक्ये ययातिः अपि कर्ता। कर्तरि प्रथमा विभक्तिः भवति।…

Answer

क्रियासम्पादने कर्तुः सर्वाधिकाभीष्टं कर्म। उदाहरणे “गिरीशः पुस्तकं पठति” इति पुस्तकं कर्म। “हे बालकाः ! ... धनं ददाति” इति धनं अपि कर्म। कर्मणि द्वितीया विभक्तिः भवति।…

Answer

क्रियासिद्धौ कर्तुः प्रमुखसहायकं करणम्। उदाहरणे “गौरी जलेन मुखं प्रक्षालयति” इति जलेन करणम्। “रचना कलमेन पत्रं लिखति” इति कलमेन अपि करणम्। करणे तृतीया विभक्तिः भवति।…

Answer

यस्य कृते दानं भवति अथवा यस्मै किञ्चित् दीयते, तत् सम्प्रदानम्। उदाहरणे “वागीशः मित्राय लेखनीं ददाति” इति मित्राय सम्प्रदानम्। “पिता पुत्राय पुस्तकं यच्छति” इति पुत्राय अपि सम्प्रदानम्। सम्प्रदाने चतु…

Answer

यस्मात् किञ्चिद् पृथग्भवति, तत् अपादानम्। उदाहरणे “कोषात्” तथा “वृक्षात्” अपादानपदे स्तः, यतः तस्मात् वस्तूनि पृथग् भवन्ति। अपादाने पञ्चमी विभक्तिः भवति।…