Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 27 of 36
QuestionsNotesFlashcardsSummaryFormulasQuizConceptsSyllabusPlan
NCERT Solutions

समास परिचय

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for समास परिचय — CBSE Class 10 Sanskrit.

107 questions36 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying समास परिचय? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 10 students started this chapter today

4 Questions Solved · 1 Section

2 worked solutions below. Unlock all 4 free in Super Tutor

अभ्यासकार्यम् — समास परिचय

1उदाहरणमनुसृत्य रिक्तस्थानानां पूर्तिः कोष्ठकात् समुचितैः समस्तपदैः कुरुत—

उदाहरण— तौ लवकुशौ वाल्मीके: आश्रमे पठत: । (लवकुशे/ लवकुशौ)

i) ... जन: नित्यकर्म कृत्वा प्रातराशं करोति। (विशालवृक्ष:/ सुप्तोत्थित:)
ii) त्रयाणां लोकानां समाहार: ... इति कथ्यते। (त्रिलोकी/ त्रिलोकम्)
iii) कृषे: आश्रम: ... अस्ति। (प्रतिगृहम्/ उपगड्गम्)
iv) तव ... मलिनम् अस्ति। (पाणिपादा:/ पाणिपादम्)
v) ... सैनिक: ब्रणयुक्त: जात:। (स्वर्गपतित:/ अश्वपतित:)
vi) ... जीवनस्य उद्देश्या: सन्ति। (धर्मार्थकाममोक्षं/ धर्मार्थकाममोक्षाः:)Show solution
दिया गया है: कोष्ठक में दो विकल्प हैं। वाक्य के अर्थ एवं व्याकरण (लिंग, वचन, विभक्ति) के अनुसार उचित समस्तपद चुनना है।

हल:

i) सुप्तोत्थित: जन: नित्यकर्म कृत्वा प्रातराशं करोति।
*(सुप्तात् उत्थित: = सुप्तोत्थित: — जो सोकर उठा हो, वह व्यक्ति नित्यकर्म करके नाश्ता करता है। यहाँ एकवचन पुल्लिंग प्रथमा विभक्ति चाहिए।)*

ii) त्रयाणां लोकानां समाहार: त्रिलोकम् इति कथ्यते।
*(समाहार द्वन्द्व में नपुंसकलिंग एकवचन होता है, अतः 'त्रिलोकम्' उचित है।)*

iii) कृषे: आश्रम: उपगड्गम् अस्ति।
*(गङ्गायाः समीपम् = उपगड्गम् — अव्ययीभाव समास। 'प्रतिगृहम्' का अर्थ 'प्रत्येक घर' होगा जो यहाँ उचित नहीं।)*

iv) तव पाणिपादम् मलिनम् अस्ति।
*(पाणी च पादौ च तेषां समाहार: = पाणिपादम् — समाहार द्वन्द्व, नपुंसकलिंग एकवचन। 'मलिनम्' नपुंसकलिंग है, अतः 'पाणिपादम्' उचित है।)*

v) अश्वपतित: सैनिक: व्रणयुक्त: जात:।
*(अश्वात् पतित: = अश्वपतित: — जो घोड़े से गिरा हो। यहाँ सन्दर्भ युद्ध का है।)*

vi) धर्मार्थकाममोक्षाः जीवनस्य उद्देश्या: सन्ति।
*(धर्म: च अर्थ: च काम: च मोक्ष: च = धर्मार्थकाममोक्षाः — इतरेतर द्वन्द्व, बहुवचन। 'उद्देश्या:' बहुवचन है, अतः बहुवचन रूप उचित है।)*

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2अधोलिखितवाक्येषु स्थूलपदानि आश्रित्य समस्तपदं विग्रहं वा लिखत—

यथा— भिक्षुक: प्रत्येकं गृहं गच्छति। — एकम् एकम् इति

i) शरणम् आगत: तु सदैव रक्षणीय:।
ii) विद्या हीन: छात्र: न शोभते।
iii) असत्यं तु त्याज्यं भवति।
iv) राम: महाराज: आसीत्।
v) सीता च राम: च वनम् अगच्छताम्।
vi) तडाग: नीलोत्पलै: सुशोभते।Show solution
दिया गया है: स्थूल (bold) पदों के आधार पर समस्तपद अथवा विग्रह लिखना है।

प्रयुक्त नियम: यदि स्थूलपद विग्रह के रूप में है तो समस्तपद लिखेंगे, और यदि समस्तपद है तो विग्रह लिखेंगे।

हल:

i) शरणम् आगत: → समस्तपद: शरणागत:
*(शरणम् आगत: = शरणागत: — द्वितीया तत्पुरुष समास)*

ii) विद्या हीन: → समस्तपद: विद्याहीन:
*(विद्यया हीन: = विद्याहीन: — तृतीया तत्पुरुष समास)*

iii) असत्यम् → विग्रह: न सत्यम्
*(न सत्यम् = असत्यम् — नञ् तत्पुरुष समास)*

iv) राम: महाराज: → विग्रह: महान् राज: राम:
*(महान् राजा = महाराज: — कर्मधारय समास; यहाँ 'राम: महाराज:' में 'महाराज:' समस्तपद है जिसका विग्रह 'महान् राजा' है।)*

v) सीता च राम: च → समस्तपद: सीतारामौ
*(सीता च राम: च = सीतारामौ — इतरेतर द्वन्द्व समास, द्विवचन)*

vi) नीलोत्पलै: → विग्रह: नीलानि उत्पलानि तैः
*(नीलम् उत्पलम् = नीलोत्पलम् — कर्मधारय समास; तृतीया बहुवचन रूप 'नीलोत्पलैः')*

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3उदाहरणानि पठित्वा तदनुसारं विग्रहं समासनामानि च लिखत।

उदाहरण—
पाणी च पादौ च तेषां समाहार:— पाणिपादम् (समाहार द्वन्द्व)
माता च पिता च इति — मातापितरौ (इतरेतर द्वन्द्व)
माता च पिता च इति — पितरौ (एकशेष)

i) ब्राह्मणौ
ii) सुखदु:खम्
iii) शिरोग्रीवम्
iv) रामलक्ष्मणभरता:
v) अजौ
vi) बालका:
vii) शास्त्रप्रवीण:
viii) नरसिंह:
ix) प्रत्यक्षम्
x) दशानन:
4अधोलिखितवाक्येषु समस्तपदं चित्वा तस्य विग्रहं लिखत—

i) विष्णु: पीताम्बरं धारयति।
ii) भवत: कार्यं निर्विघ्नं समापयेत्।
iii) दुर्गासप्तशती पठितव्या।
iv) शरविद्ध: हंस: भूमौ पतित:।
v) वृद्ध: पुत्रपौत्रम् दृष्ट्वा प्रसीदति।
vi) विष्णु: चक्रपाणि: कथ्यते।

2 more solved questions in समास परिचय

Every remaining exercise is solved step by step in Super Tutor, plus practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start.

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in समास परिचय for CBSE Class 10 Sanskrit?
समास परिचय covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in समास परिचय — CBSE Class 10 Sanskrit?
Understand the core concepts first, then work through the 107 practice questions available for this chapter. Revise formulas and definitions regularly, and use flashcards for quick recall before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for समास परिचय Class 10 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in समास परिचय (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for समास परिचय

All 36 chapters — CBSE Class 10 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full समास परिचय chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.

Try Super Tutor Free
Try the full chapter — Free