Skip to main content
Chapter 2 of 22
NCERT Solutions

भारतीवसन्तगीति

CBSE · Class 9 · Sanskrit

NCERT Solutions for भारतीवसन्तगीति — CBSE Class 9 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying भारतीवसन्तगीति? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 9 students started this chapter today

14 Questions Solved · 1 Section

भारतीवसन्तगीति — अभ्यास:

1(क)कवि: कां सम्भोधयति?Show solution
उत्तर: कवि: वाणीम् (सरस्वतीम्) सम्भोधयति।
1(ख)कवि: कां वादयितुं वाणीं प्रार्थयति?Show solution
उत्तर: कवि: नवीनां वीणाम् वादयितुं वाणीं प्रार्थयति।
1(ग)कौटुर्शी वीणां निनादयितुं प्रार्थयति?Show solution
उत्तर: कवि: (भगवती भारती / वाणी) वीणां निनादयितुं प्रार्थयति।
1(घ)गीतिं कथं गातुं कथयति?Show solution
उत्तर: गीतिं मृदुम् (मधुरम्) गातुं कथयति।
1(ङ)सरसा: रसाला: कदा लसन्ति?Show solution
उत्तर: सरसा: रसाला: वसन्ते लसन्ति।
2(क)कवि: वाणीं किं कथयति?Show solution
उत्तर: कवि: वाणीं कथयति — "हे वाणि! नवीनां वीणां निनादय, ललितनीतिलीनां गीतिं मृदुं गाय।" अर्थात् कवि सरस्वती से नवीन वीणा बजाने तथा सुन्दर नीतियों से परिपूर्ण गीत का मधुर गान करने की प्रार्थना करता है।
2(ख)वसन्ते किं भवति?Show solution
उत्तर: वसन्ते मधुरमञ्जरीपिञ्जरीभूतमाला: सरसा: रसाला: लसन्ति, ललितकोकिलाकाकलीनां कलापा: विलसन्ति, मन्दमन्दं मारुत: वाति च। अर्थात् वसन्त ऋतु में आम के वृक्ष मधुर मञ्जरियों से पीले हो जाते हैं, कोयल की मधुर ध्वनि गूँजती है और वायु धीरे-धीरे बहती है।
2(ग)सलिलं तव वीणामाकर्ण्य कथम् उच्चलेत्।Show solution
उत्तर: तव वीणाम् आकर्ण्य कान्तसलिलं शान्तशीलं सलीलम् उच्छलेत्। अर्थात् तुम्हारी वीणा को सुनकर नदी का स्वच्छ एवं शान्त जल खेल-खेल में उछलने लगे।
2(घ)कवि: कस्या: तीरे मधुमाधवीनां नतां पञ्जिम् अवलोक्य वीणां वादयितुं भगवतीं भारतीं कथयति?Show solution
उत्तर: कवि: नदीतीरे (सरितस्तीरे) मधुमाधवीनां नतां पञ्जिम् अवलोक्य वीणां वादयितुं भगवतीं भारतीं कथयति। अर्थात् कवि नदी के तट पर मधुमाधवी लताओं की झुकी हुई पंक्ति को देखकर भगवती सरस्वती से वीणा बजाने की प्रार्थना करता है।
3'क' स्तम्भे पदानि, 'ख' स्तम्भे तेषां पर्यायपदानि दत्तानि। तानि चित्वा पदानां समक्षे लिखत।Show solution
उत्तर:

| 'क' स्तम्भ: | 'ख' स्तम्भ: (पर्यायपदम्) |
|---|---|
| (क) सरस्वती | (4) वाणी |
| (ख) आम्रम् | (5) रसाल: |
| (ग) पवन: | (3) समीर: |
| (घ) तटे | (1) तीरे |
| (ङ) भ्रमराणाम् | (2) अलीनाम् |
4अधोलिखितानि पदानि प्रयुज्य संस्कृतभाषया वाक्यरचनां कुरुत — (क) निनादय (ख) मन्दमन्दम् (ग) मारुत: (घ) सलिलम् (ङ) सुमन:Show solution
उत्तर:

(क) निनादय —
हे वाणि! नवीनां वीणां निनादय
(हे सरस्वती! नवीन वीणा को बजाओ।)

(ख) मन्दमन्दम् —
वसन्ते मारुत: मन्दमन्दम् वाति।
(वसन्त ऋतु में वायु धीरे-धीरे बहती है।)

(ग) मारुत: —
शीतल: मारुत: वनं सुगन्धितं करोति।
(शीतल वायु वन को सुगन्धित करती है।)

(घ) सलिलम् —
नद्या: सलिलम् अतिशीतलं स्वच्छं च अस्ति।
(नदी का जल अत्यन्त शीतल और स्वच्छ है।)

(ङ) सुमन: —
उद्याने विविधानि सुमनांसि विकसन्ति।
(उद्यान में विविध प्रकार के फूल खिलते हैं।)
5प्रथमश्लोकस्य आशयं हिन्दीभाषया आङ्गलभाषया वा लिखत।Show solution
उत्तर (हिन्दी में):

प्रथम श्लोक का आशय —

कवि सरस्वती (वाणी) को सम्बोधित करते हुए कहता है — "हे वाणी! नवीन वीणा को बजाओ और सुन्दर नीतियों से परिपूर्ण गीत का मधुर गान करो।" इस वसन्त ऋतु में मधुर मञ्जरियों से पीले हो गए आम के वृक्षों की पंक्तियाँ शोभायमान हो रही हैं। कोयल की मनोहर कूजन के समूह चारों ओर गूँज रहे हैं। हे वाणी! ऐसे मनोरम वातावरण में अपनी नवीन वीणा को बजाओ।

कवि का भाव यह है कि वसन्त ऋतु की प्राकृतिक सुन्दरता के बीच सरस्वती की वीणा का नाद और भी मधुर एवं प्रेरणादायक हो उठेगा। स्वाधीनता संग्राम की पृष्ठभूमि में यह गीत जन-जन में नवीन चेतना जागृत करने की कामना करता है।
6अधोलिखितपदानां विलोमपदानि लिखत — (क) कठोरम् (ख) कटु (ग) शीघ्रम् (घ) प्राचीनम् (ङ) नीरस:Show solution
उत्तर:

| पदम् | विलोमपदम् |
|---|---|
| (क) कठोरम् | मृदुम् / कोमलम् |
| (ख) कटु | मधुरम् |
| (ग) शीघ्रम् | मन्दम् / विलम्बेन |
| (घ) प्राचीनम् | नवीनम् |
| (ङ) नीरस: | सरस: |
परियोजनाकार्यम्पाठेऽस्मिन् वीणाया: चर्चा अस्ति। अन्येषां पञ्चवाद्ययन्त्राणां चित्रं रचयित्वा संकलव्य वा तेषां नामानि लिखत।Show solution
उत्तर:

वीणा के अतिरिक्त पाँच अन्य वाद्ययन्त्रों के नाम निम्नलिखित हैं —

1. मृदङ्गम् (मृदंग) — यह एक तालवाद्य है जिसे हाथों से बजाया जाता है।
2. वंशी / मुरली (बाँसुरी) — यह एक सुषिरवाद्य है जिसे फूँककर बजाया जाता है।
3. सितार: (सितार) — यह एक तंतुवाद्य है।
4. तबला (तबला) — यह एक प्रसिद्ध तालवाद्य है।
5. शङ्ख: (शंख) — यह एक सुषिरवाद्य है जिसे मंगल अवसरों पर बजाया जाता है।

*(छात्र इन वाद्ययन्त्रों के चित्र अपनी परियोजना पुस्तिका में बनाएँ अथवा चित्र संकलित करके चिपकाएँ और नाम लिखें।)*

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in भारतीवसन्तगीति for CBSE Class 9 Sanskrit?
भारतीवसन्तगीति covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 9 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in भारतीवसन्तगीति — CBSE Class 9 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for भारतीवसन्तगीति Class 9 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in भारतीवसन्तगीति (CBSE Class 9 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full भारतीवसन्तगीति chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.