Skip to main content
Chapter 20 of 22
NCERT Solutions

वाङ्मनप्राणस्वरूपम्

CBSE · Class 9 · Sanskrit

NCERT Solutions for वाङ्मनप्राणस्वरूपम् — CBSE Class 9 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying वाङ्मनप्राणस्वरूपम्? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 9 students started this chapter today

20 Questions Solved · 1 Section

अभ्यास — वाङ्मनःप्राणस्वरूपम्

1(क)अन्नस्य कीदृशः भागः मनः?Show solution
दिया गया है: अन्न के विभिन्न भागों के विषय में प्रश्न।

उत्तर: अन्नस्य अणिष्ठः (लघुतमः) भागः मनः भवति।
1(ख)मध्यमानस्य दध्नः अणिष्ठः भागः किं भवति?Show solution
दिया गया है: मथे जाते हुए दही के सूक्ष्मतम भाग के विषय में प्रश्न।

उत्तर: मध्यमानस्य दध्नः अणिष्ठः भागः सर्पिः (घृतम्) भवति।
1(ग)मनः कीदृशं भवति?Show solution
दिया गया है: मन के स्वरूप के विषय में प्रश्न।

उत्तर: मनः अन्नमयम् भवति।
1(घ)तेजोमयी का भवति?Show solution
दिया गया है: तेजोमयी के विषय में प्रश्न।

उत्तर: वाक् (वाणी) तेजोमयी भवति।
1(ङ)पाठेऽस्मिन् आरुणाः कम् उपदिशति?Show solution
दिया गया है: इस पाठ में आरुणि किसे उपदेश देते हैं।

उत्तर: आरुणाः श्वेतकेतुम् उपदिशति।
1(च)"वत्स! चिरञ्जीव"- इति कः वदति?Show solution
दिया गया है: 'वत्स! चिरञ्जीव' — यह कथन किसका है।

उत्तर: आरुणिः (पिता/गुरुः) 'वत्स! चिरञ्जीव' इति वदति।
1(छ)अयं पाठः कस्याः उपनिषदः संगृहीतः?Show solution
दिया गया है: इस पाठ के स्रोत के विषय में प्रश्न।

उत्तर: अयं पाठः छान्दोग्योपनिषदः संगृहीतः।
2(क)श्वेतकेतुः सर्वप्रथमम् आरुणिं कस्य स्वरूपस्य विषये पृच्छति?Show solution
दिया गया है: श्वेतकेतु के प्रथम प्रश्न के विषय में जिज्ञासा।

उत्तर: श्वेतकेतुः सर्वप्रथमम् आरुणिं वाचः स्वरूपस्य विषये पृच्छति। सः पृच्छति — 'भगवन्! का इयं वाक्? कीदृशी वाक् भवति?' इति।
2(ख)आरुणाः प्राणस्वरूपं कथं निरूपयति?Show solution
दिया गया है: आरुणि द्वारा प्राण के स्वरूप का निरूपण।

उत्तर: आरुणाः कथयति यत् पीयमानस्य जलस्य यः अणिष्ठः भागः अस्ति, सः प्राणः भवति। अर्थात् जलस्य सूक्ष्मतमः अंशः प्राणरूपेण परिणमति। अतः प्राणः आपोमयः अस्ति।
2(ग)मानवानां चेतासि कीदृशानि भवन्ति?Show solution
दिया गया है: मनुष्यों के चित्त के स्वरूप के विषय में प्रश्न।

उत्तर: मानवानां चेतासि अन्नमयानि भवन्ति। यादृशम् अन्नं भुज्यते, तादृशमेव मनः भवति। सात्विकाहारेण मनः सात्विकं, तामसाहारेण तामसं च भवति।
2(घ)सर्पिः किं भवति?Show solution
दिया गया है: सर्पिः (घृत) के विषय में प्रश्न।

उत्तर: मध्यमानस्य दध्नः यः अणिष्ठः (सूक्ष्मतमः) भागः ऊर्ध्वं समुदीपति, सः सर्पिः (घृतम्) भवति।
2(ङ)आरुणाः मतानुसारं मनः कीदृशं भवति?Show solution
दिया गया है: आरुणि के मत के अनुसार मन के स्वरूप के विषय में प्रश्न।

उत्तर: आरुणाः मतानुसारं मनः अन्नमयम् भवति। अशितस्य अन्नस्य यः अणिष्ठः भागः अस्ति, सः मनः भवति। अतः यादृशम् अन्नं भुज्यते, तादृशमेव मनः निर्मितं भवति।
3(अ)'अ' स्तम्भस्य पदानि 'ब' स्तम्भेन दत्तैः पदैः सह यथायोग्यं योजयत — मनः, प्राणः, वाक् / अन्नमयम्, तेजोमयी, आपोमयःShow solution
दिया गया है: तीन पदों का उचित मिलान करना है।

सूत्र/अवधारणा: पाठ के अनुसार — अन्न से मन, जल से प्राण, और तेज से वाक् की उत्पत्ति होती है।

उत्तर:

| अ | ब |
|---|---|
| मनः | अन्नमयम् |
| प्राणः | आपोमयः |
| वाक् | तेजोमयी |
3(आ)अधोलिखितानां पदानां विलोमपदं पाठात् चित्वा लिखत — (क) गरिष्ठः (ख) अधः (ग) एकवारम् (घ) अनधीतम् (ङ) किञ्चित्Show solution
दिया गया है: पाठ से विलोम पद खोजने हैं।

उत्तर:

(क) गरिष्ठः — अणिष्ठः (लघुतमः)

(ख) अधः — ऊर्ध्वम्

(ग) एकवारम् — भूयोऽपि (पुनरपि)

(घ) अनधीतम् — अधीतम्

(ङ) किञ्चित् — बहु
4उदाहरणमनुसृत्य निम्नलिखितेषु क्रियापदेषु 'तुमुन्' प्रत्ययं योजयित्वा पदनिर्माणं कुरुत — यथा: प्रच्छ् + तुमुन् = प्रष्टुम् (क) श्रु + तुमुन् (ख) वन्द् + तुमुन् (ग) पद् + तुमुन् (घ) कृ + तुमुन् (ङ) वि + ज्ञ + तुमुन् (च) वि + आ + ख्या + तुमुन्Show solution
दिया गया है: 'तुमुन्' प्रत्यय जोड़कर पद बनाने हैं।

अवधारणा: 'तुमुन्' प्रत्यय धातु के साथ जुड़कर 'के लिए' (in order to) अर्थ देता है। इसमें 'तुम्' शेष रहता है।

उत्तर:

(क) श्रु+तुमुन्\text{श्रु} + \text{तुमुन्} = श्रोतुम्

(ख) वन्द्+तुमुन्\text{वन्द्} + \text{तुमुन्} = वन्दितुम्

(ग) पद्+तुमुन्\text{पद्} + \text{तुमुन्} = पत्तुम्

(घ) कृ+तुमुन्\text{कृ} + \text{तुमुन्} = कर्तुम्

(ङ) वि+ज्ञ+तुमुन्\text{वि} + \text{ज्ञ} + \text{तुमुन्} = विज्ञातुम्

(च) वि++ख्या+तुमुन्\text{वि} + \text{आ} + \text{ख्या} + \text{तुमुन्} = व्याख्यातुम्
5(क-ङ)निर्देशानुसारं रिक्तस्थानानि पूर्यत — (क) अहं किञ्चित् प्रष्टुम् ... (इच्छ् - लट्लकारे) (ख) मनः अन्नमयं ... (भू - लट्लकारे) (ग) सावधानं ... (श्रु - लोट्लकारे) (घ) तेजस्वि नौ अधीतम् ... (अस् - लोट्लकारे) (ङ) श्वेतकेतुः आरुणेः शिष्यः ... (अस् - लट्लकारे)Show solution
दिया गया है: निर्देश के अनुसार उचित क्रियापद भरने हैं।

अवधारणा: लट् लकार = वर्तमान काल; लोट् लकार = आज्ञा/विधि।

उत्तर:

(क) अहं किञ्चित् प्रष्टुम् इच्छामि। (इच्छ् धातु, लट्, उत्तमपुरुष, एकवचन)

(ख) मनः अन्नमयं भवति। (भू धातु, लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन)

(ग) सावधानं शृणु। (श्रु धातु, लोट्, मध्यमपुरुष, एकवचन)

(घ) तेजस्वि नौ अधीतम् अस्तु। (अस् धातु, लोट्, प्रथमपुरुष, एकवचन)

(ङ) श्वेतकेतुः आरुणेः शिष्यः अस्ति। (अस् धातु, लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन)
5(अ)उदाहरणमनुसृत्य वाक्यानि रचयत — यथा: अहं स्वदेशं सेवितुम् इच्छामि। (क) उपदिशामि (ख) प्रणमामि (ग) आज्ञापयामि (घ) पृच्छामि (ङ) अवगच्छामिShow solution
दिया गया है: 'तुमुन्' प्रत्ययान्त पद का प्रयोग करते हुए वाक्य बनाने हैं।

अवधारणा: 'तुमुन्' प्रत्यय 'के लिए / करने के लिए' अर्थ में प्रयुक्त होता है। मुख्य क्रिया के साथ इसका प्रयोग होता है।

उत्तर:

(क) अहं शिष्यान् ज्ञानम् उपदेष्टुम् उपदिशामि।

(ख) अहं गुरुं प्रणन्तुम् प्रणमामि।

(ग) अहं भृत्यं कार्यं कर्तुम् आज्ञापयामि।

(घ) अहं आचार्यं सत्यं ज्ञातुम् पृच्छामि।

(ङ) अहं शास्त्रं तत्त्वम् अवगन्तुम् अवगच्छामि।
6(अ)सन्धिं कुरुत — (क) अशितस्य + अन्नस्य (ख) इति + अपि + अवधार्यम् (ग) का + इयम् (घ) नौ + अधीतम् (ङ) भवति + इतिShow solution
दिया गया है: सन्धि करनी है।

अवधारणा: स्वर सन्धि के नियम — दो स्वर मिलने पर उचित परिवर्तन होता है।

(क) अशितस्य+अन्नस्य\text{अशितस्य} + \text{अन्नस्य}

अ + अ = आ (दीर्घ सन्धि)

=अशितस्यान्नस्य= \textbf{अशितस्यान्नस्य}

(ख) इति+अपि+अवधार्यम्\text{इति} + \text{अपि} + \text{अवधार्यम्}

इ + अ = य् + अ (यण् सन्धि); अ + अ = आ (दीर्घ सन्धि)

=इत्यप्यवधार्यम्= \textbf{इत्यप्यवधार्यम्}

(ग) का+इयम्\text{का} + \text{इयम्}

आ + इ = ए (गुण सन्धि)

=केयम्= \textbf{केयम्}

(घ) नौ+अधीतम्\text{नौ} + \text{अधीतम्}

औ + अ = आव् + अ (यण् सन्धि)

=नावधीतम्= \textbf{नावधीतम्}

(ङ) भवति+इति\text{भवति} + \text{इति}

इ + इ = ई (दीर्घ सन्धि)

=भवतीति= \textbf{भवतीति}
6(आ)स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — (i) मध्यमानस्य दध्नः अणिमा ऊर्ध्वं समुदीपति। (ii) भवता घृतोत्पत्तिरहस्यं व्याख्यातम्। (iii) आरुणिम् उपगम्य श्वेतकेतुः अभिवादयते। (iv) श्वेतकेतुः वागिवष्ये पृच्छति।Show solution
दिया गया है: स्थूल (रेखांकित) पदों के आधार पर प्रश्न बनाने हैं।

अवधारणा: स्थूलपद के स्थान पर उचित प्रश्नवाचक शब्द (कः, का, किम्, कुत्र, कथम् आदि) रखकर प्रश्न बनाते हैं।

(i) मध्यमानस्य दध्नः अणिमा ऊर्ध्वं समुदीपति।

मध्यमानस्य दध्नः अणिमा कुत्र समुदीपति?\Rightarrow \text{मध्यमानस्य दध्नः अणिमा } \textbf{कुत्र} \text{ समुदीपति?}

(ii) भवता घृतोत्पत्तिरहस्यं व्याख्यातम्।

भवता किम् व्याख्यातम्?\Rightarrow \text{भवता } \textbf{किम्} \text{ व्याख्यातम्?}

(iii) आरुणिम् उपगम्य श्वेतकेतुः अभिवादयते।

कम् उपगम्य श्वेतकेतुः अभिवादयते?\Rightarrow \textbf{कम्} \text{ उपगम्य श्वेतकेतुः अभिवादयते?}

(iv) श्वेतकेतुः वागिवष्ये पृच्छति।

श्वेतकेतुः कस्य विषये पृच्छति?\Rightarrow \text{श्वेतकेतुः } \textbf{कस्य विषये} \text{ पृच्छति?}
7पाठस्य सारांशं पञ्चवाक्यैः लिखत।Show solution
पाठ-सारांशः (पञ्चवाक्येषु)

१. अयं पाठः छान्दोग्योपनिषदः षष्ठाध्यायात् संगृहीतः असून् आरुणि-श्वेतकेतुयोः संवादरूपेण वाक्, मनः, प्राणस्वरूपं प्रतिपादयति।

२. श्वेतकेतुः गुरुपुत्रः स्वपितुः आरुणेः समीपम् उपगम्य वाचः, मनसः, प्राणस्य च स्वरूपं जिज्ञासते।

३. आरुणिः उपदिशति यत् अशितस्य अन्नस्य अणिष्ठः भागः मनः भवति, अतः मनः अन्नमयम् अस्ति।

४. पीयमानस्य जलस्य अणिष्ठः भागः प्राणः भवति, अतः प्राणः आपोमयः; तथा च अशितस्य तेजसः अणिष्ठः भागः वाक् भवति, अतः वाक् तेजोमयी अस्ति।

५. उपदेशान्ते आरुणिः श्वेतकेतुं 'वत्स! चिरञ्जीव' इति आशीर्वादं ददाति, श्वेतकेतुश्च गुरूपदेशेन सन्तुष्टः भवति।

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in वाङ्मनप्राणस्वरूपम् for CBSE Class 9 Sanskrit?
वाङ्मनप्राणस्वरूपम् covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 9 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in वाङ्मनप्राणस्वरूपम् — CBSE Class 9 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for वाङ्मनप्राणस्वरूपम् Class 9 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in वाङ्मनप्राणस्वरूपम् (CBSE Class 9 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full वाङ्मनप्राणस्वरूपम् chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.