Chapter 18 of 22
NCERT Solutions
पर्यावरणम्
CBSE · Class 9 · Sanskrit
NCERT Solutions for पर्यावरणम् — CBSE Class 9 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying पर्यावरणम्? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 9 students started this chapter today
41 Questions Solved · 1 Section
अभ्यासः — पर्यावरणम् (शेमुषी प्रथमो, कक्षा 9)
1(क)एकपदेन उत्तरं लिखत — मानव: कुत्र सुरक्षित: तिष्ठति?Show solution
प्रश्न: मानव: कुत्र सुरक्षित: तिष्ठति?
उत्तरम्: पर्यावरणे।
(मानव: सुरक्षिते पर्यावरणे सुरक्षित: तिष्ठति।)
उत्तरम्: पर्यावरणे।
(मानव: सुरक्षिते पर्यावरणे सुरक्षित: तिष्ठति।)
1(ख)एकपदेन उत्तरं लिखत — सुरक्षितं पर्यावरणं कुत्र उपलब्धते स्म?Show solution
प्रश्न: सुरक्षितं पर्यावरणं कुत्र उपलब्धते स्म?
उत्तरम्: पुरा / प्राचीनकाले।
(सुरक्षितं पर्यावरणं पुरा उपलब्धते स्म।)
उत्तरम्: पुरा / प्राचीनकाले।
(सुरक्षितं पर्यावरणं पुरा उपलब्धते स्म।)
1(ग)एकपदेन उत्तरं लिखत — आर्षवचनं किमस्ति?Show solution
प्रश्न: आर्षवचनं किमस्ति?
उत्तरम्: 'माता भूमि: पुत्रोऽहं पृथिव्या:'।
(एतदेव आर्षवचनम् अस्ति।)
उत्तरम्: 'माता भूमि: पुत्रोऽहं पृथिव्या:'।
(एतदेव आर्षवचनम् अस्ति।)
1(घ)एकपदेन उत्तरं लिखत — पर्यावरणमपि कस्य अङ्गमिति ऋषय: प्रतिपादितवन्त:?Show solution
प्रश्न: पर्यावरणमपि कस्य अङ्गमिति ऋषय: प्रतिपादितवन्त:?
उत्तरम्: धर्मस्य।
(ऋषय: प्रतिपादितवन्त: यत् पर्यावरणरक्षणम् अपि धर्मस्य अङ्गम् अस्ति।)
उत्तरम्: धर्मस्य।
(ऋषय: प्रतिपादितवन्त: यत् पर्यावरणरक्षणम् अपि धर्मस्य अङ्गम् अस्ति।)
1(ङ)एकपदेन उत्तरं लिखत — लोकरक्षा कया सम्भवति?Show solution
प्रश्न: लोकरक्षा कया सम्भवति?
उत्तरम्: प्रकृतिरक्षया।
(प्रकृतिरक्षया एव लोकरक्षा सम्भवति।)
उत्तरम्: प्रकृतिरक्षया।
(प्रकृतिरक्षया एव लोकरक्षा सम्भवति।)
1(च)एकपदेन उत्तरं लिखत — अजातशिशु: कुत्र सुरक्षित: तिष्ठति?Show solution
प्रश्न: अजातशिशु: कुत्र सुरक्षित: तिष्ठति?
उत्तरम्: मातृकुक्षौ / मातृगर्भे।
(अजातशिशु: मातृकुक्षौ सुरक्षित: तिष्ठति।)
उत्तरम्: मातृकुक्षौ / मातृगर्भे।
(अजातशिशु: मातृकुक्षौ सुरक्षित: तिष्ठति।)
1(छ)एकपदेन उत्तरं लिखत — प्रकृति: केषां संरक्षणाय यतते?Show solution
प्रश्न: प्रकृति: केषां संरक्षणाय यतते?
उत्तरम्: समेषां प्राणिनाम्।
(प्रकृति: समेषां प्राणिनां संरक्षणाय यतते।)
उत्तरम्: समेषां प्राणिनाम्।
(प्रकृति: समेषां प्राणिनां संरक्षणाय यतते।)
2(क)अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत — प्रकृते: प्रमुखतत्वानि कानि सन्ति?Show solution
प्रश्न: प्रकृते: प्रमुखतत्वानि कानि सन्ति?
उत्तरम्: प्रकृते: प्रमुखतत्वानि — वायु:, जलम्, भूमि:, आकाशम्, अग्नि: च सन्ति। एतेषु वनस्पतय:, वृक्षा:, नद्य:, पर्वताश्च अपि समाविष्टा: सन्ति। एतानि तत्वानि मिलित्वा पर्यावरणं निर्मान्ति।
उत्तरम्: प्रकृते: प्रमुखतत्वानि — वायु:, जलम्, भूमि:, आकाशम्, अग्नि: च सन्ति। एतेषु वनस्पतय:, वृक्षा:, नद्य:, पर्वताश्च अपि समाविष्टा: सन्ति। एतानि तत्वानि मिलित्वा पर्यावरणं निर्मान्ति।
2(ख)अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत — स्वार्थान्ध: मानव: किं करोति?Show solution
प्रश्न: स्वार्थान्ध: मानव: किं करोति?
उत्तरम्: स्वार्थान्ध: मानव: स्वस्य क्षणिकसुखाय पर्यावरणं नाशयति। स: वनवृक्षान् निर्विवेकं छिनत्ति, नदीजलं दूषयति, यन्त्रागाराणां विषाक्तधूमेन वायुं कलुषितं करोति च। एवं स: प्रकृते: सन्तुलनं नाशयति।
उत्तरम्: स्वार्थान्ध: मानव: स्वस्य क्षणिकसुखाय पर्यावरणं नाशयति। स: वनवृक्षान् निर्विवेकं छिनत्ति, नदीजलं दूषयति, यन्त्रागाराणां विषाक्तधूमेन वायुं कलुषितं करोति च। एवं स: प्रकृते: सन्तुलनं नाशयति।
2(ग)अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत — पर्यावरणे विकृते जाते किं भवति?Show solution
प्रश्न: पर्यावरणे विकृते जाते किं भवति?
उत्तरम्: पर्यावरणे विकृते जाते अनेकानि संकटानि उत्पद्यन्ते। वायु: दूषित: भवति, जलं अपेयं जायते, वृक्षाभावात् शुद्धवायु: न प्राप्यते। जलप्लावनानि, वात्याचक्राणि, भूकम्पाश्च अपि भवन्ति। मानवस्वास्थ्यं नश्यति, जीवनं कष्टमयं भवति च।
उत्तरम्: पर्यावरणे विकृते जाते अनेकानि संकटानि उत्पद्यन्ते। वायु: दूषित: भवति, जलं अपेयं जायते, वृक्षाभावात् शुद्धवायु: न प्राप्यते। जलप्लावनानि, वात्याचक्राणि, भूकम्पाश्च अपि भवन्ति। मानवस्वास्थ्यं नश्यति, जीवनं कष्टमयं भवति च।
2(घ)अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत — अस्माभि: पर्यावरणस्य रक्षा कथं करणीया?Show solution
प्रश्न: अस्माभि: पर्यावरणस्य रक्षा कथं करणीया?
उत्तरम्: अस्माभि: पर्यावरणरक्षणाय वृक्षाणां कर्तनं न करणीयम्, नूतनवृक्षाणां रोपणं करणीयम्। नदीषु विषाक्तं जलं न पातनीयम्। यन्त्रागाराणां धूम: नियन्त्रणीय:। वन्यप्राणिनां संरक्षणं करणीयम्। एवं प्रकृते: सन्तुलनं रक्षणीयम्।
उत्तरम्: अस्माभि: पर्यावरणरक्षणाय वृक्षाणां कर्तनं न करणीयम्, नूतनवृक्षाणां रोपणं करणीयम्। नदीषु विषाक्तं जलं न पातनीयम्। यन्त्रागाराणां धूम: नियन्त्रणीय:। वन्यप्राणिनां संरक्षणं करणीयम्। एवं प्रकृते: सन्तुलनं रक्षणीयम्।
2(ङ)अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत — लोकरक्षा कथं संभवति?Show solution
प्रश्न: लोकरक्षा कथं संभवति?
उत्तरम्: प्रकृतिरक्षया एव लोकरक्षा सम्भवति। यदा वयं वृक्षान् रक्षाम:, नदीजलं शुद्धं रक्षाम:, वायुं प्रदूषणमुक्तं कुर्म:, तदा एव मानवजीवनं सुरक्षितं भवति। अत: प्रकृतिरक्षणम् एव लोकरक्षणम् इति निश्चितम्।
उत्तरम्: प्रकृतिरक्षया एव लोकरक्षा सम्भवति। यदा वयं वृक्षान् रक्षाम:, नदीजलं शुद्धं रक्षाम:, वायुं प्रदूषणमुक्तं कुर्म:, तदा एव मानवजीवनं सुरक्षितं भवति। अत: प्रकृतिरक्षणम् एव लोकरक्षणम् इति निश्चितम्।
2(च)अधोलिखितानां प्रश्नानामुत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत — परिष्कृतं पर्यावरणम् अस्मभ्यं किं किं ददाति?Show solution
प्रश्न: परिष्कृतं पर्यावरणम् अस्मभ्यं किं किं ददाति?
उत्तरम्: परिष्कृतं पर्यावरणम् अस्मभ्यं बहूनि वरदानानि ददाति। तत् शुद्धं पेयजलं, शुद्धां वायुं, पत्र-पुष्प-फलानि, औषधीय: वनस्पतीश्च ददाति। गिरिनिर्झराणां कलकलध्वनि: श्रोत्ररसायनं भवति। सुन्दरं प्रकृतिदृश्यं मनसि प्रसन्नतां जनयति। एवं परिष्कृतं पर्यावरणं जीवनसुखं प्रददाति।
उत्तरम्: परिष्कृतं पर्यावरणम् अस्मभ्यं बहूनि वरदानानि ददाति। तत् शुद्धं पेयजलं, शुद्धां वायुं, पत्र-पुष्प-फलानि, औषधीय: वनस्पतीश्च ददाति। गिरिनिर्झराणां कलकलध्वनि: श्रोत्ररसायनं भवति। सुन्दरं प्रकृतिदृश्यं मनसि प्रसन्नतां जनयति। एवं परिष्कृतं पर्यावरणं जीवनसुखं प्रददाति।
3(क)स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — वनवृक्षा: निर्विवेकं छिद्यन्ते।Show solution
मूलवाक्यम्: वनवृक्षा: निर्विवेकं छिद्यन्ते।
स्थूलपदम्: निर्विवेकम् (क्रियाविशेषणम्)
प्रश्न: वनवृक्षा: कथं छिद्यन्ते?
स्थूलपदम्: निर्विवेकम् (क्रियाविशेषणम्)
प्रश्न: वनवृक्षा: कथं छिद्यन्ते?
3(ख)स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — वृक्षकर्तनात् शुद्धवायु: न प्राप्यते।Show solution
मूलवाक्यम्: वृक्षकर्तनात् शुद्धवायु: न प्राप्यते।
स्थूलपदम्: वृक्षकर्तनात् (हेतु/कारण)
प्रश्न: कस्मात् शुद्धवायु: न प्राप्यते?
स्थूलपदम्: वृक्षकर्तनात् (हेतु/कारण)
प्रश्न: कस्मात् शुद्धवायु: न प्राप्यते?
3(ग)स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — प्रकृति: जीवनसुखं प्रददाति।Show solution
मूलवाक्यम्: प्रकृति: जीवनसुखं प्रददाति।
स्थूलपदम्: प्रकृति: (कर्ता)
प्रश्न: का जीवनसुखं प्रददाति?
स्थूलपदम्: प्रकृति: (कर्ता)
प्रश्न: का जीवनसुखं प्रददाति?
3(घ)स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — अजातशिशु: मातृगर्भे सुरक्षित: तिष्ठति।Show solution
मूलवाक्यम्: अजातशिशु: मातृगर्भे सुरक्षित: तिष्ठति।
स्थूलपदम्: मातृगर्भे (अधिकरण)
प्रश्न: अजातशिशु: कुत्र सुरक्षित: तिष्ठति?
स्थूलपदम्: मातृगर्भे (अधिकरण)
प्रश्न: अजातशिशु: कुत्र सुरक्षित: तिष्ठति?
3(ङ)स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — पर्यावरणरक्षणं धर्मस्य अङ्गम् अस्ति।Show solution
मूलवाक्यम्: पर्यावरणरक्षणं धर्मस्य अङ्गम् अस्ति।
स्थूलपदम्: धर्मस्य (षष्ठी विभक्ति)
प्रश्न: पर्यावरणरक्षणं कस्य अङ्गम् अस्ति?
स्थूलपदम्: धर्मस्य (षष्ठी विभक्ति)
प्रश्न: पर्यावरणरक्षणं कस्य अङ्गम् अस्ति?
4(क)उदाहरणमनुसृत्य पदरचनां कुरुत — यथा: जले चरन्ति इति = जलचरा: — (i) स्थले चरन्ति इति, (ii) निशायां चरन्ति इति, (iii) व्योम्नि चरन्ति इति, (iv) गिरौ चरन्ति इति, (v) भूमौ चरन्ति इतिShow solution
नियम: 'चरन्ति' क्रियायाः स्थानवाचकशब्दं पूर्वपदं कृत्वा 'चर' प्रत्ययेन समस्तपदं निर्मीयते।
| विग्रह: | समस्तपदम् |
|---|---|
| जले चरन्ति इति | जलचरा: |
| स्थले चरन्ति इति | स्थलचरा: |
| निशायां चरन्ति इति | निशाचरा: |
| व्योम्नि चरन्ति इति | व्योमचरा: |
| गिरौ चरन्ति इति | गिरिचरा: |
| भूमौ चरन्ति इति | भूमिचरा: |
| विग्रह: | समस्तपदम् |
|---|---|
| जले चरन्ति इति | जलचरा: |
| स्थले चरन्ति इति | स्थलचरा: |
| निशायां चरन्ति इति | निशाचरा: |
| व्योम्नि चरन्ति इति | व्योमचरा: |
| गिरौ चरन्ति इति | गिरिचरा: |
| भूमौ चरन्ति इति | भूमिचरा: |
4(ख)उदाहरणमनुसृत्य पदरचनां कुरुत — यथा: न पेयम् इति = अपेयम् — (i) न वृष्टि: इति, (ii) न सुखम् इति, (iii) न भाव: इति, (iv) न पूर्ण: इतिShow solution
नियम: 'न' के स्थान पर 'अ' उपसर्ग लगाकर नञ्-तत्पुरुष समास बनता है।
| विग्रह: | समस्तपदम् |
|---|---|
| न पेयम् इति | अपेयम् |
| न वृष्टि: इति | अवृष्टि: |
| न सुखम् इति | असुखम् |
| न भाव: इति | अभाव: |
| न पूर्ण: इति | अपूर्ण: |
| विग्रह: | समस्तपदम् |
|---|---|
| न पेयम् इति | अपेयम् |
| न वृष्टि: इति | अवृष्टि: |
| न सुखम् इति | असुखम् |
| न भाव: इति | अभाव: |
| न पूर्ण: इति | अपूर्ण: |
5उदाहरणमनुसृत्य पदनिर्माणं कुरुत — यथा: वि + कृ + क्तिन् = विकृति: — (क) प्र + गम् + क्तिन्, (ख) दृश् + क्तिन्, (ग) गम् + क्तिन्, (घ) मन् + क्तिन्, (ङ) शम् + क्तिन्, (च) भी + क्तिन्, (छ) जन् + क्तिन्, (ज) भज् + क्तिन्, (झ) नी + क्तिन्Show solution
नियम: धातु + क्तिन् (वितन्) प्रत्यय लगाने से भाववाचक स्त्रीलिंग संज्ञा बनती है।
| धातु + प्रत्यय | निर्मितपदम् |
|---|---|
| वि + कृ + क्तिन् | विकृति: |
| (क) प्र + गम् + क्तिन् | प्रगति: |
| (ख) दृश् + क्तिन् | दृष्टि: |
| (ग) गम् + क्तिन् | गति: |
| (घ) मन् + क्तिन् | मति: |
| (ङ) शम् + क्तिन् | शान्ति: |
| (च) भी + क्तिन् | भीति: |
| (छ) जन् + क्तिन् | जाति: |
| (ज) भज् + क्तिन् | भक्ति: |
| (झ) नी + क्तिन् | नीति: |
| धातु + प्रत्यय | निर्मितपदम् |
|---|---|
| वि + कृ + क्तिन् | विकृति: |
| (क) प्र + गम् + क्तिन् | प्रगति: |
| (ख) दृश् + क्तिन् | दृष्टि: |
| (ग) गम् + क्तिन् | गति: |
| (घ) मन् + क्तिन् | मति: |
| (ङ) शम् + क्तिन् | शान्ति: |
| (च) भी + क्तिन् | भीति: |
| (छ) जन् + क्तिन् | जाति: |
| (ज) भज् + क्तिन् | भक्ति: |
| (झ) नी + क्तिन् | नीति: |
6(क)निर्देशानुसारं परिवर्तयत — सन्तप्तस्य मानवस्य मङ्गलं कृत:? (बहुवचने)Show solution
एकवचनम्: सन्तप्तस्य मानवस्य मङ्गलं कृत:?
बहुवचनम्: सन्तप्तानां मानवानां मङ्गलं कृत:?
*(षष्ठी विभक्ति, पुंलिंग — एकवचन 'स्य' → बहुवचन 'आनाम्')*
बहुवचनम्: सन्तप्तानां मानवानां मङ्गलं कृत:?
*(षष्ठी विभक्ति, पुंलिंग — एकवचन 'स्य' → बहुवचन 'आनाम्')*
6(ख)निर्देशानुसारं परिवर्तयत — मानवा: पर्यावरणकुक्षौ सुरक्षिता: भवन्ति। (एकवचने)Show solution
बहुवचनम्: मानवा: पर्यावरणकुक्षौ सुरक्षिता: भवन्ति।
एकवचनम्: मानव: पर्यावरणकुक्षौ सुरक्षित: भवति।
*(कर्ता 'मानवा:' → 'मानव:', विशेषण 'सुरक्षिता:' → 'सुरक्षित:', क्रिया 'भवन्ति' → 'भवति')*
एकवचनम्: मानव: पर्यावरणकुक्षौ सुरक्षित: भवति।
*(कर्ता 'मानवा:' → 'मानव:', विशेषण 'सुरक्षिता:' → 'सुरक्षित:', क्रिया 'भवन्ति' → 'भवति')*
6(ग)निर्देशानुसारं परिवर्तयत — वनवृक्षा: निर्विवेकं छिद्यन्ते। (एकवचने)Show solution
बहुवचनम्: वनवृक्षा: निर्विवेकं छिद्यन्ते।
एकवचनम्: वनवृक्ष: निर्विवेकं छिद्यते।
*(कर्ता 'वनवृक्षा:' → 'वनवृक्ष:', क्रिया 'छिद्यन्ते' → 'छिद्यते')*
एकवचनम्: वनवृक्ष: निर्विवेकं छिद्यते।
*(कर्ता 'वनवृक्षा:' → 'वनवृक्ष:', क्रिया 'छिद्यन्ते' → 'छिद्यते')*
6(घ)निर्देशानुसारं परिवर्तयत — गिरिनिर्झरा: निर्मलं जलं प्रयच्छन्ति। (द्विवचने)Show solution
बहुवचनम्: गिरिनिर्झरा: निर्मलं जलं प्रयच्छन्ति।
द्विवचनम्: गिरिनिर्झरौ निर्मलं जलं प्रयच्छत:।
*(कर्ता 'गिरिनिर्झरा:' → 'गिरिनिर्झरौ', क्रिया 'प्रयच्छन्ति' → 'प्रयच्छत:')*
द्विवचनम्: गिरिनिर्झरौ निर्मलं जलं प्रयच्छत:।
*(कर्ता 'गिरिनिर्झरा:' → 'गिरिनिर्झरौ', क्रिया 'प्रयच्छन्ति' → 'प्रयच्छत:')*
6(ङ)निर्देशानुसारं परिवर्तयत — सरित् निर्मलं जलं प्रयच्छति। (बहुवचने)Show solution
एकवचनम्: सरित् निर्मलं जलं प्रयच्छति।
बहुवचनम्: सरित: निर्मलं जलं प्रयच्छन्ति।
*(कर्ता 'सरित्' → 'सरित:', क्रिया 'प्रयच्छति' → 'प्रयच्छन्ति')*
बहुवचनम्: सरित: निर्मलं जलं प्रयच्छन्ति।
*(कर्ता 'सरित्' → 'सरित:', क्रिया 'प्रयच्छति' → 'प्रयच्छन्ति')*
6(अ)पर्यावरणरक्षणाय भवन्त: किं करिष्यन्ति इति विषये पञ्च वाक्यानि लिखत।Show solution
पर्यावरणरक्षणाय पञ्च वाक्यानि:
(क) अहं विषाक्तम् अवकरं नदीषु न पातयिष्यामि।
(ख) अहं प्रतिवर्षं कम् अपि एकं वृक्षं रोपयिष्यामि।
(ग) अहं वनवृक्षाणां कर्तनं न करिष्यामि, अन्यान् अपि निवारयिष्यामि।
(घ) अहं यन्त्रागाराणां विषाक्तधूमस्य विरोधं करिष्यामि।
(ङ) अहं जलस्य मितव्ययितां करिष्यामि, जलसंरक्षणाय च प्रयत्नं करिष्यामि।
(क) अहं विषाक्तम् अवकरं नदीषु न पातयिष्यामि।
(ख) अहं प्रतिवर्षं कम् अपि एकं वृक्षं रोपयिष्यामि।
(ग) अहं वनवृक्षाणां कर्तनं न करिष्यामि, अन्यान् अपि निवारयिष्यामि।
(घ) अहं यन्त्रागाराणां विषाक्तधूमस्य विरोधं करिष्यामि।
(ङ) अहं जलस्य मितव्ययितां करिष्यामि, जलसंरक्षणाय च प्रयत्नं करिष्यामि।
7(i)उदाहरणमनुसृत्य उपसर्गान् पृथक्कृत्वा लिखत — प्रभवतिShow solution
पदम्: प्रभवति
उपसर्ग: प्र
*(प्र + भू → प्रभवति)*
उपसर्ग: प्र
*(प्र + भू → प्रभवति)*
7(ii)उदाहरणमनुसृत्य उपसर्गान् पृथक्कृत्वा लिखत — उपलभ्यतेShow solution
पदम्: उपलभ्यते
उपसर्ग: उप
*(उप + लभ् → उपलभ्यते)*
उपसर्ग: उप
*(उप + लभ् → उपलभ्यते)*
7(iii)उदाहरणमनुसृत्य उपसर्गान् पृथक्कृत्वा लिखत — निवसन्तिShow solution
पदम्: निवसन्ति
उपसर्ग: नि
*(नि + वस् → निवसन्ति)*
उपसर्ग: नि
*(नि + वस् → निवसन्ति)*
7(iv)उदाहरणमनुसृत्य उपसर्गान् पृथक्कृत्वा लिखत — समुपहरन्तिShow solution
पदम्: समुपहरन्ति
उपसर्गौ: सम् + उप
*(सम् + उप + हृ → समुपहरन्ति — द्वौ उपसर्गौ)*
उपसर्गौ: सम् + उप
*(सम् + उप + हृ → समुपहरन्ति — द्वौ उपसर्गौ)*
7(v)उदाहरणमनुसृत्य उपसर्गान् पृथक्कृत्वा लिखत — वितरन्तिShow solution
पदम्: वितरन्ति
उपसर्ग: वि
*(वि + तृ → वितरन्ति)*
उपसर्ग: वि
*(वि + तृ → वितरन्ति)*
7(vi)उदाहरणमनुसृत्य उपसर्गान् पृथक्कृत्वा लिखत — प्रयच्छन्तिShow solution
पदम्: प्रयच्छन्ति
उपसर्ग: प्र
*(प्र + यम् → प्रयच्छन्ति)*
उपसर्ग: प्र
*(प्र + यम् → प्रयच्छन्ति)*
7(vii)उदाहरणमनुसृत्य उपसर्गान् पृथक्कृत्वा लिखत — उपगताShow solution
पदम्: उपगता
उपसर्ग: उप
*(उप + गम् → उपगता)*
उपसर्ग: उप
*(उप + गम् → उपगता)*
7(viii)उदाहरणमनुसृत्य उपसर्गान् पृथक्कृत्वा लिखत — प्रतिभातिShow solution
पदम्: प्रतिभाति
उपसर्ग: प्रति
*(प्रति + भा → प्रतिभाति)*
उपसर्ग: प्रति
*(प्रति + भा → प्रतिभाति)*
7(अ)(i)उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितानां समस्तपदानां विग्रहं लिखत — पत्रपुष्पेShow solution
समस्तपदम्: पत्रपुष्पे
विग्रह: पत्रं च पुष्पं च — पत्रं पुष्पं च
*(द्वन्द्व समास — द्विवचनम्)*
विग्रह: पत्रं च पुष्पं च — पत्रं पुष्पं च
*(द्वन्द्व समास — द्विवचनम्)*
7(अ)(ii)उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितानां समस्तपदानां विग्रहं लिखत — लतावृक्षौShow solution
समस्तपदम्: लतावृक्षौ
विग्रह: लता च वृक्ष: च — लता वृक्ष: च
*(द्वन्द्व समास — द्विवचनम्)*
विग्रह: लता च वृक्ष: च — लता वृक्ष: च
*(द्वन्द्व समास — द्विवचनम्)*
7(अ)(iii)उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितानां समस्तपदानां विग्रहं लिखत — पशुपक्षिणौShow solution
समस्तपदम्: पशुपक्षिणौ
विग्रह: पशु: च पक्षी च — पशु: पक्षी च
*(द्वन्द्व समास — द्विवचनम्)*
विग्रह: पशु: च पक्षी च — पशु: पक्षी च
*(द्वन्द्व समास — द्विवचनम्)*
7(अ)(iv)उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितानां समस्तपदानां विग्रहं लिखत — कीटपतङ्गौShow solution
समस्तपदम्: कीटपतङ्गौ
विग्रह: कीट: च पतङ्ग: च — कीट: पतङ्ग: च
*(द्वन्द्व समास — द्विवचनम्)*
विग्रह: कीट: च पतङ्ग: च — कीट: पतङ्ग: च
*(द्वन्द्व समास — द्विवचनम्)*
परियोजनाकार्यम् (क)विद्यालयप्राङ्गणे स्थितस्य उद्यानस्य वृक्षा: पादपाश्च कथं सुरक्षिता: स्यु: तदर्थं प्रयत्न: करणीय: इति सप्तवाक्येषु लिखत।Show solution
विद्यालयोद्यानस्य वृक्षसंरक्षणाय सप्त वाक्यानि:
1. वयं प्रतिदिनं वृक्षेभ्य: जलं दास्याम:।
2. वयं वृक्षाणां समीपे अवकरं न क्षेप्स्याम:।
3. वयं वृक्षाणां शाखा: न भङ्क्ष्याम:।
4. वयं नूतनानां पादपानां रोपणं करिष्याम:।
5. वयं वृक्षेभ्य: खाद्यं (उर्वरकम्) दास्याम:।
6. वयं वृक्षाणां रक्षणाय परस्परं जागरूकतां प्रसारयिष्याम:।
7. वयं विद्यालयस्य उद्यानस्य स्वच्छतां रक्षिष्याम: तथा च अन्यान् अपि तत्र क्रीडितुं प्रेरयिष्याम:।
1. वयं प्रतिदिनं वृक्षेभ्य: जलं दास्याम:।
2. वयं वृक्षाणां समीपे अवकरं न क्षेप्स्याम:।
3. वयं वृक्षाणां शाखा: न भङ्क्ष्याम:।
4. वयं नूतनानां पादपानां रोपणं करिष्याम:।
5. वयं वृक्षेभ्य: खाद्यं (उर्वरकम्) दास्याम:।
6. वयं वृक्षाणां रक्षणाय परस्परं जागरूकतां प्रसारयिष्याम:।
7. वयं विद्यालयस्य उद्यानस्य स्वच्छतां रक्षिष्याम: तथा च अन्यान् अपि तत्र क्रीडितुं प्रेरयिष्याम:।
परियोजनाकार्यम् (ख)अभिभावकस्य शिक्षकस्य वा सहयोगेन एकस्य वृक्षस्य आरोपणं करणीयम् — कृतं सर्वं दैनन्दिन्यां लिखित्वा शिक्षकं दर्शयत।Show solution
निर्देश: (यह क्रियात्मक परियोजना है।)
छात्र: स्वस्य अभिभावकस्य अथवा शिक्षकस्य सहयोगेन एकं वृक्षं रोपयेत्। यदि विद्यालयप्राङ्गणे स्थानम् अस्ति तर्हि तत्र, अन्यथा स्वस्मिन् प्रतिवेशे अथवा गृहे वृक्षारोपणं करणीयम्।
दैनन्दिनी-प्रविष्टे: उदाहरणम्:
- प्रथमदिनम्: अद्य अहं मातुलस्य सहयोगेन आम्रस्य एकं पादपं रोपितवान्।
- द्वितीयदिनम्: अद्य अहं तस्मै जलम् अदाम्।
- तृतीयदिनम्: अद्य पादपस्य पत्राणि हरितानि दृश्यन्ते — मम मनसि आनन्द: जात:।
*(छात्र: स्वस्य अनुभवान् स्वयं लिखित्वा शिक्षकाय दर्शयेत्।)*
छात्र: स्वस्य अभिभावकस्य अथवा शिक्षकस्य सहयोगेन एकं वृक्षं रोपयेत्। यदि विद्यालयप्राङ्गणे स्थानम् अस्ति तर्हि तत्र, अन्यथा स्वस्मिन् प्रतिवेशे अथवा गृहे वृक्षारोपणं करणीयम्।
दैनन्दिनी-प्रविष्टे: उदाहरणम्:
- प्रथमदिनम्: अद्य अहं मातुलस्य सहयोगेन आम्रस्य एकं पादपं रोपितवान्।
- द्वितीयदिनम्: अद्य अहं तस्मै जलम् अदाम्।
- तृतीयदिनम्: अद्य पादपस्य पत्राणि हरितानि दृश्यन्ते — मम मनसि आनन्द: जात:।
*(छात्र: स्वस्य अनुभवान् स्वयं लिखित्वा शिक्षकाय दर्शयेत्।)*
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in पर्यावरणम् for CBSE Class 9 Sanskrit?
पर्यावरणम् covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 9 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in पर्यावरणम् — CBSE Class 9 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for पर्यावरणम् Class 9 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in पर्यावरणम् (CBSE Class 9 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for पर्यावरणम्
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full पर्यावरणम् chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.