Skip to main content
Chapter 15 of 22
NCERT Solutions

उपसर्गाव्ययप्रत्यया

CBSE · Class 9 · Sanskrit

NCERT Solutions for उपसर्गाव्ययप्रत्यया — CBSE Class 9 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying उपसर्गाव्ययप्रत्यया? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 9 students started this chapter today

19 Questions Solved · 12 Sections

अव्यय-प्रयोग अभ्यास

1निम्नलिखितानाम् अव्ययानां रिक्तस्थानेषु प्रयोगं कुरुत — सहसा, अपि, सर्वदा, यदा, अचिरम्, श्वः, ह्यः, इदानीम्, तदा
i. ———— निर्णयः न करणीयः।
ii. ———— गृहं गच्छ।
iii. अहम् ———— वाराणसीं गमिष्यामि।
iv. ———— प्रातः भ्रमणं कुर्यात्।
v. ———— मम गृहे उत्सवः आसीत्।
vi. ———— अहं संस्कृतं पठामि।
vii. त्वं किम् ———— गच्छसि?
viii. ———— अहम् गमिष्यामि ———— सः अत्र आगमिष्यति।
Show solution
दिया गया है: अव्यय-शब्द — सहसा, अपि, सर्वदा, यदा, अचिरम्, श्वः, ह्यः, इदानीम्, तदा

प्रत्येक रिक्तस्थान में उचित अव्यय का प्रयोग:

i. सहसा निर्णयः न करणीयः। (सहसा = अचानक/बिना सोचे)

ii. अचिरम् गृहं गच्छ। (अचिरम् = शीघ्र/अभी)

iii. अहम् श्वः वाराणसीं गमिष्यामि। (श्वः = कल)

iv. सर्वदा प्रातः भ्रमणं कुर्यात्। (सर्वदा = हमेशा)

v. ह्यः मम गृहे उत्सवः आसीत्। (ह्यः = कल/बीता हुआ कल)

vi. इदानीम् अहं संस्कृतं पठामि। (इदानीम् = अभी/इस समय)

vii. त्वं किम् अपि गच्छसि? (अपि = भी)

viii. यदा अहम् गमिष्यामि तदा सः अत्र आगमिष्यति। (यदा-तदा = जब-तब)
2अधोलिखितेषु वाक्येषु अव्ययपदानि प्रयुक्तानि तानि पदानि चित्वा यथास्थानं लिखत—
i. यावत् परीक्षाकालः नायाति तावत् परिश्रमं कुरु।
ii. कालः वृथा न यापनीयः।
iii. अहं सम्प्रति गृहं गन्तुम् इच्छामि।
iv. यत्र-यत्र धूमः तत्र-तत्र अग्निः सम्भाव्यते।
v. पुरा अशोकः नाम राजा आसीत्।
vi. शीघ्रं कार्यं समापय अन्यथा विलम्बः भविष्यति।
vii. अद्य प्रभृति अहं धूमपानं न करिष्यामि।
viii. ईषत् हसित्वा सः तस्य उपहासं कृतवान्।
ix. सः मुहुर्मुहुः किम् पश्यति?
x. अहम् त्वाम् भूयो भूयः नमामि।
Show solution
दिया गया है: विभिन्न वाक्यों में प्रयुक्त अव्यय-पद ढूँढने हैं।

नियम: जो शब्द लिंग, वचन, विभक्ति से अपरिवर्तित रहते हैं, वे अव्यय कहलाते हैं।

i. यावत्, तावत् (यावत् = जब तक; तावत् = तब तक)

ii. वृथा (वृथा = व्यर्थ)

iii. सम्प्रति (सम्प्रति = अभी/इस समय)

iv. यत्र-यत्र, तत्र-तत्र (यत्र = जहाँ; तत्र = वहाँ)

v. पुरा (पुरा = प्राचीन काल में)

vi. शीघ्रम्, अन्यथा (शीघ्रम् = जल्दी; अन्यथा = नहीं तो)

vii. अद्य, प्रभृति, न (अद्य = आज; प्रभृति = से लेकर; न = नहीं)

viii. ईषत् (ईषत् = थोड़ा)

ix. मुहुर्मुहुः (मुहुर्मुहुः = बार-बार)

x. भूयो भूयः (भूयः = फिर/बार-बार)
3कोष्ठकेभ्यः शुद्धम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूर्यत —
i. अहं श्वः भ्रमणाय गमिष्यामि। (विना/ध्रुवम्)
ii. विद्यालयम् ———— उद्यानमस्ति। (सम्मन्ततः/अन्यत्र)
iii. ———— वद। (उच्चैः/नीचैः)
iv. सः ———— पुस्तकं पठति। (अधुना/पुरा)
v. त्वम् ———— गच्छसि? (कुत्र/एकत्र)
vi. ———— कोलाहलं कुरु। (मा/एव)
vii. अध्यापकं दृष्ट्वा छात्रः ———— स्थितः। (तूष्णीम्/मुखरः)
viii. सुरेशः आपणं गच्छति ———— मित्रेण सह क्रीडिष्यति। (अपि/अपरम्)
Show solution
दिया गया है: कोष्ठक में दो विकल्प; उचित अव्यय चुनना है।

i. अहं श्वः भ्रमणाय गमिष्यामि। — यहाँ रिक्तस्थान नहीं है (वाक्य पूर्ण है)।

ii. विद्यालयम् सम्मन्ततः उद्यानमस्ति। (सम्मन्ततः = चारों ओर)

iii. उच्चैः वद। (उच्चैः = जोर से)

iv. सः अधुना पुस्तकं पठति। (अधुना = अभी)

v. त्वम् कुत्र गच्छसि? (कुत्र = कहाँ)

vi. मा कोलाहलं कुरु। (मा = मत)

vii. अध्यापकं दृष्ट्वा छात्रः तूष्णीम् स्थितः। (तूष्णीम् = चुपचाप)

viii. सुरेशः आपणं गच्छति अपरम् मित्रेण सह क्रीडिष्यति। (अपरम् = और भी/इसके अतिरिक्त)
4निम्नलिखित-अव्ययपदानां रिक्तस्थानेषु प्रयोगं कुरुत —
कुतः, सहसा, नूनम्, यदि-तर्हि, प्रायः, अद्य, चिरम्, अथ, सर्वत्र, सदा
i. भवान् ———— आगतः?
ii. ———— पिपासा अस्ति ———— जलं पिबतु!
iii. प्रज्ञा ———— आगच्छति!
iv. ———— जनाः साक्षराः सन्ति!
v. ———— अद्य वर्षा भविष्यति!
vi. ———— सोमवासरः अस्ति!
vii. पुष्पं ———— गन्धयति!
viii. ———— कथा प्रारभ्यते!
ix. ईश्वरः ———— अस्ति!
x. माता पुत्री च ———— नृत्यतः!
Show solution
दिया गया है: अव्यय-शब्द — कुतः, सहसा, नूनम्, यदि-तर्हि, प्रायः, अद्य, चिरम्, अथ, सर्वत्र, सदा

प्रत्येक रिक्तस्थान में उचित अव्यय:

i. भवान् कुतः आगतः? (कुतः = कहाँ से)

ii. यदि पिपासा अस्ति तर्हि जलं पिबतु! (यदि-तर्हि = यदि-तो)

iii. प्रज्ञा सहसा आगच्छति! (सहसा = अचानक)

iv. प्रायः जनाः साक्षराः सन्ति! (प्रायः = प्रायः/अधिकतर)

v. नूनम् अद्य वर्षा भविष्यति! (नूनम् = निश्चय ही)

vi. अद्य सोमवासरः अस्ति! (अद्य = आज)

vii. पुष्पं चिरम् गन्धयति! (चिरम् = बहुत देर तक)

viii. अथ कथा प्रारभ्यते! (अथ = अब/तो)

ix. ईश्वरः सर्वत्र अस्ति! (सर्वत्र = सब जगह)

x. माता पुत्री च सदा नृत्यतः! (सदा = हमेशा)

क्त्वा-प्रत्यय अभ्यास

1कोष्ठके प्रदत्तधातुषु क्त्वाप्रत्ययप्रयोगेण रिक्तस्थानानि पूर्यत —
i. रामः रावणं ———— सीतां प्राप्नोत्। (हन्)
ii. प्रश्नस्य उत्तरं ———— छात्रः प्रसीदति। (ज्ञा)
iii. सीता गीतायै पुस्तकं ———— गच्छति। (दा)
iv. सा कथां ———— श्रावयति। (लिख)
v. श्रोतारः कथां ———— प्रसन्नाः भवन्ति। (श्रु)
vi. बालाः ———— आगच्छन्ति। (धाव)
vii. पुष्पं ———— प्रसीदामः। (घ्रा)
viii. गायकः गीतं ———— संतुष्टिं प्राप्नोति। (गै)
Show solution
दिया गया है: धातुएँ — हन्, ज्ञा, दा, लिख, श्रु, धाव, घ्रा, गै

नियम: क्त्वा-प्रत्यय पूर्वकालिक क्रिया के लिए धातु में जोड़ा जाता है।
धातु+क्त्वा=पूर्वकालिक क्रियापद\text{धातु} + \text{क्त्वा} = \text{पूर्वकालिक क्रियापद}

i. रामः रावणं हत्वा सीतां प्राप्नोत्। (हन् + क्त्वा = हत्वा)

ii. प्रश्नस्य उत्तरं ज्ञात्वा छात्रः प्रसीदति। (ज्ञा + क्त्वा = ज्ञात्वा)

iii. सीता गीतायै पुस्तकं दत्त्वा गच्छति। (दा + क्त्वा = दत्त्वा)

iv. सा कथां लिखित्वा श्रावयति। (लिख + क्त्वा = लिखित्वा)

v. श्रोतारः कथां श्रुत्वा प्रसन्नाः भवन्ति। (श्रु + क्त्वा = श्रुत्वा)

vi. बालाः धावित्वा आगच्छन्ति। (धाव + क्त्वा = धावित्वा)

vii. पुष्पं घ्रात्वा प्रसीदामः। (घ्रा + क्त्वा = घ्रात्वा)

viii. गायकः गीतं गायित्वा संतुष्टिं प्राप्नोति। (गै + क्त्वा = गायित्वा)

ल्यप्-प्रत्यय अभ्यास

2अधुना एतानि वाक्यानि पठन्तु भेदं चावगच्छन्तु — (ल्यप् प्रत्यय)
प्रकृति-प्रत्यय-विभागं कुरुत:
i. प्रणम्य — प्र+नम् + ?
ii. ……… — सम्+आप् + ल्यप्
iii. आरुह्य — ………+………
iv. आदाय — ………+ ल्यप्
Show solution
दिया गया है: उपसर्गयुक्त धातुओं में ल्यप् प्रत्यय का प्रयोग होता है।

नियम: जब धातु से पूर्व उपसर्ग लगा हो तो क्त्वा के स्थान पर ल्यप् प्रत्यय का प्रयोग होता है। ल्यप् का रूप 'य' के रूप में दिखता है।

| पद | प्रकृति | प्रत्यय |
|---|---|---|
| i. प्रणम्य | प्र + नम् | ल्यप् |
| ii. समाप्य | सम् + आप् | ल्यप् |
| iii. आरुह्य | आ + रुह् | ल्यप् |
| iv. आदाय | आ + दा | ल्यप् |
3समुचितप्रत्यय-प्रयोगेण वाक्यानि पूर्यत —
छात्रः कक्षायाम् ……………… (उत्थाय/उत्थात्वा) प्रश्नं पृच्छति। शिक्षकः उत्तरम् …………………… (प्रदात्वा/प्रदाय) तं सन्तोषयति। छात्रः उत्तरं ……………… (ज्ञात्वा/ज्ञाय) प्रसन्नः भवति। सन्तुष्टः ……………… (भूत्वा/भवित्वा) पाठं च सम्यक् …………………… (अवगत्वा/अवगत्य) गृहं गच्छति।
Show solution
दिया गया है: विकल्पों में से उचित पद चुनना है।

नियम:
- यदि धातु से पूर्व उपसर्ग हो → ल्यप् (य)
- यदि धातु से पूर्व उपसर्ग न हो → क्त्वा

1. उत्थाय — उत् + स्था + ल्यप् (उपसर्ग 'उत्' है, अतः ल्यप्)

2. प्रदाय — प्र + दा + ल्यप् (उपसर्ग 'प्र' है, अतः ल्यप्)

3. ज्ञात्वा — ज्ञा + क्त्वा (कोई उपसर्ग नहीं, अतः क्त्वा)

4. भूत्वा — भू + क्त्वा (कोई उपसर्ग नहीं, अतः क्त्वा)

5. अवगत्य — अव + गम् + ल्यप् (उपसर्ग 'अव' है, अतः ल्यप्)

पूर्ण वाक्य:
छात्रः कक्षायाम् उत्थाय प्रश्नं पृच्छति। शिक्षकः उत्तरम् प्रदाय तं सन्तोषयति। छात्रः उत्तरं ज्ञात्वा प्रसन्नः भवति। सन्तुष्टः भूत्वा पाठं च सम्यक् अवगत्य गृहं गच्छति।

तुमुन्-प्रत्यय अभ्यास

4(प्रकृति-प्रत्यय विभाग)उपरि प्रयुक्तानां तुमुन्-प्रत्ययान्तपदानां प्रकृति-प्रत्यय-विभागं कृत्वा लिखत —
i. द्रष्टुम्
ii. पातुम्
iii. नर्तितुम्
iv. गन्तुम्
v. क्रेतुम्
Show solution
दिया गया है: तुमुन्-प्रत्ययान्त पद

नियम: किसी कार्य को करने के उद्देश्य (निमित्तार्थ) को व्यक्त करने के लिए धातु में तुमुन् प्रत्यय जोड़ा जाता है।
धातु+तुमुन्=तुमुन्-प्रत्ययान्त पद\text{धातु} + \text{तुमुन्} = \text{तुमुन्-प्रत्ययान्त पद}

| पद | प्रकृति | प्रत्यय |
|---|---|---|
| i. द्रष्टुम् | दृश् | तुमुन् |
| ii. पातुम् | पा | तुमुन् |
| iii. नर्तितुम् | नृत् | तुमुन् |
| iv. गन्तुम् | गम् | तुमुन् |
| v. क्रेतुम् | क्री | तुमुन् |
4(2)अधुना कोष्ठके प्रदत्तधातुषु तुमुन्-प्रत्ययस्य योगेन रिक्तस्थानानि पूर्यत —
एकः चौरः एकस्मिन् गृहे चौर्यं कृत्वा ———— (धाव) इच्छति। गृहस्वामी तं दृष्ट्वा तं ———— (गृह) धावति। मार्गे एकः वत्सः धेनोः क्षीरं ———— (पा) तिष्ठति। छात्राः अपि ———— (पठ्) विद्यालयं गच्छन्ति स्म। अतः जनसम्मर्दे धनुना आहतः चौरः आत्मानं ———— (रक्ष) असमर्थः अभवत्। अतः गृहस्वामी जनैः सह चौरं ———— (बन्ध) समर्थः अभवत्।
Show solution
दिया गया है: धातुएँ — धाव, गृह, पा, पठ्, रक्ष, बन्ध

नियम: धातु + तुमुन् = उद्देश्यवाचक क्रियापद

1. धावितुम् — धाव + तुमुन् (भागने के लिए)

2. गृहीतुम् — ग्रह् + तुमुन् (पकड़ने के लिए)

3. पातुम् — पा + तुमुन् (पीने के लिए)

4. पठितुम् — पठ् + तुमुन् (पढ़ने के लिए)

5. रक्षितुम् — रक्ष + तुमुन् (बचाने के लिए)

6. बन्धितुम् — बन्ध + तुमुन् (बाँधने के लिए)

पूर्ण अनुच्छेद:
एकः चौरः एकस्मिन् गृहे चौर्यं कृत्वा धावितुम् इच्छति। गृहस्वामी तं दृष्ट्वा तं गृहीतुम् धावति। मार्गे एकः वत्सः धेनोः क्षीरं पातुम् तिष्ठति। छात्राः अपि पठितुम् विद्यालयं गच्छन्ति स्म। अतः जनसम्मर्दे धनुना आहतः चौरः आत्मानं रक्षितुम् असमर्थः अभवत्। अतः गृहस्वामी जनैः सह चौरं बन्धितुम् समर्थः अभवत्।

शतृ-प्रत्यय अभ्यास

2(शतृ)अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा रिक्तस्थानानि पूर्यत (दिए गए विकल्पों में से — हसन्तम्, पृच्छद्भिः, गच्छन्त्या, पश्यन्तः, यच्छते) —
i. पिता ———— (हस् + शतृ) पुत्रं पठनाय कथयति।
ii. पुस्तकं ———— (दा + शतृ) छात्राय पुस्तकालयाध्यक्षः परीक्षायाः प्रवेशपत्रं यच्छति।
iii. नाटकं ———— (दृश् + शतृ) दर्शकाः करतलवादं कुर्वन्ति।
iv. मार्गं ———— (प्रच्छ् + शतृ) पथिकैः छायायां विश्रम्यते।
Show solution
दिया गया है: धातुएँ — हस्, दा, दृश्, प्रच्छ्; विकल्प — हसन्तम्, पृच्छद्भिः, गच्छन्त्या, पश्यन्तः, यच्छते

नियम: शतृ-प्रत्यय परस्मैपदी धातुओं में लगता है। यह विशेषण की तरह प्रयुक्त होता है, अतः विशेष्य के लिंग-वचन-विभक्ति के अनुसार इसका रूप बदलता है।

i. पिता हसन् पुत्रं पठनाय कथयति।
(हस् + शतृ = हसत्; कर्ता 'पिता' पुल्लिंग, एकवचन, प्रथमा → हसन्)

ii. पुस्तकं यच्छन् छात्राय पुस्तकालयाध्यक्षः परीक्षायाः प्रवेशपत्रं यच्छति।
(दा + शतृ = यच्छत्; कर्ता पुल्लिंग एकवचन → यच्छन्)

iii. नाटकं पश्यन्तः दर्शकाः करतलवादं कुर्वन्ति।
(दृश् + शतृ = पश्यत्; 'दर्शकाः' बहुवचन, प्रथमा → पश्यन्तः)

iv. मार्गं पृच्छद्भिः पथिकैः छायायां विश्रम्यते।
(प्रच्छ् + शतृ = पृच्छत्; 'पथिकैः' तृतीया बहुवचन → पृच्छद्भिः)
3(शतृ)अधुना समुचितपदप्रयोगेण रिक्तस्थानानि पूर्यत —
i. रूप्यकाणि ———— श्रमिकः प्रसन्नः भवति। (गणयन्/गणयता/गणयन्तम्)
ii. जलं ———— छात्रेण कक्षायां स्थीयते। (पिबन्/पिबता/पिबन्तम्)
iii. पुत्रीं ———— (पाल् + शतृ) माता गीतं गायति। (पालयन्ती/पालयत्यै/पालयन्तीम्)
iv. भोजनं ———— (पच् + शतृ) सूदाय शाकानि प्रयच्छ। (पचन्तम्/पचति/पचते)
v. सः उपरि ———— (दृश् + शतृ) पतति। (दृश्यन्/पश्यन्/पश्यन्ती)
Show solution
दिया गया है: शतृ-प्रत्ययान्त पदों का उचित रूप चुनना है।

नियम: शतृ-प्रत्ययान्त पद विशेषण की तरह कार्य करता है। विशेष्य के लिंग, वचन, विभक्ति के अनुसार रूप बदलता है।

i. रूप्यकाणि गणयन् श्रमिकः प्रसन्नः भवति।
('श्रमिकः' — पुल्लिंग, एकवचन, प्रथमा → गणयन्)

ii. जलं पिबता छात्रेण कक्षायां स्थीयते।
('छात्रेण' — तृतीया, एकवचन → पिबता)

iii. पुत्रीं पालयन्ती माता गीतं गायति।
('माता' — स्त्रीलिंग, एकवचन, प्रथमा → पालयन्ती)

iv. भोजनं पचन्तम् सूदाय शाकानि प्रयच्छ।
('सूदाय' — चतुर्थी, एकवचन; परन्तु यहाँ 'पचन्तम्' — द्वितीया एकवचन पुल्लिंग → पचन्तम्)

v. सः उपरि पश्यन् पतति।
('सः' — पुल्लिंग, एकवचन, प्रथमा → पश्यन्)

शानच्-प्रत्यय अभ्यास

1(शानच्)अधुना समुचितपदप्रयोगेण रिक्तस्थानानि पूर्यत —
i. नाटकम् ———— जनाः प्रसीदन्ति। (ईक्षमाणः/ईक्षमाणौ/ईक्षमाणाः)
ii. सज्जनानां मैत्री क्रमेण ———— भवति। (वर्धमाना/वर्धमाने/वर्धमानाः)
iii. शीतेन ———— वानरं खगाः गृहनिर्माणाय अकथयन्। (कम्पमानः/कम्पमानम्/कम्पमानेन)
iv. दीपावल्यां प्रकाशेन ———— वीथिषु अमावस्यायाः अन्धकारः सर्वथा नश्यति। (शोभमानायाम्/शोभमानयोः/शोभमानासु)
v. वृद्धः ———— बालिकायै आशीर्वचनानि कथयति। (सेवमानायाः/सेवमानाम्/सेवमानायै)
Show solution
दिया गया है: शानच्-प्रत्ययान्त पदों का उचित रूप चुनना है।

नियम: शानच् प्रत्यय आत्मनेपदी धातुओं में लगता है। इसका रूप 'मान' होता है। यह भी विशेषण की तरह प्रयुक्त होता है।

i. नाटकम् ईक्षमाणाः जनाः प्रसीदन्ति।
('जनाः' — पुल्लिंग, बहुवचन, प्रथमा → ईक्षमाणाः)

ii. सज्जनानां मैत्री क्रमेण वर्धमाना भवति।
('मैत्री' — स्त्रीलिंग, एकवचन, प्रथमा → वर्धमाना)

iii. शीतेन कम्पमानम् वानरं खगाः गृहनिर्माणाय अकथयन्।
('वानरम्' — द्वितीया, एकवचन → कम्पमानम्)

iv. दीपावल्यां प्रकाशेन शोभमानासु वीथिषु अमावस्यायाः अन्धकारः सर्वथा नश्यति।
('वीथिषु' — सप्तमी, बहुवचन, स्त्रीलिंग → शोभमानासु)

v. वृद्धः सेवमानायै बालिकायै आशीर्वचनानि कथयति।
('बालिकायै' — चतुर्थी, एकवचन; विशेषण भी चतुर्थी → सेवमानायै)
2(शतृ/शानच्)उदाहरणानुसारं पूर्वक्रियायां शतृ/शानच् प्रत्यय-प्रयोगेण वाक्यानि पुनः लिखत —
यथा— शिशुः चलति, सः रोदिति → चलन् शिशुः रोदिति।
यथा— याचकः याचते। सः एकं गृहं गच्छति → याचमानः याचकः एकं गृहं गच्छति।

i. उपदेशकः उपदिशति। सः ज्ञानचर्चां करोति।
ii. उषा गायति। सा उद्याने भ्रमति।
iii. सैनिकः युद्धक्षेत्रे प्रहरति। सः शत्रुं मारयति।
iv. बालिका दुग्धं पिबति। सा प्रसन्ना भवति।
v. मोहनः दुःखं सहते। सः ईश्वरं प्रार्थयति।
Show solution
दिया गया है: दो वाक्यों को मिलाकर शतृ/शानच् प्रत्यय का प्रयोग करना है।

नियम:
- परस्मैपदी धातु → शतृ (अत्)
- आत्मनेपदी धातु → शानच् (मान)

i. उपदेशकः उपदिशति (परस्मैपदी) → शतृ
उपदिशन् उपदेशकः ज्ञानचर्चां करोति।

ii. उषा गायति (परस्मैपदी) → शतृ; स्त्रीलिंग → ती
गायन्ती उषा उद्याने भ्रमति।

iii. सैनिकः प्रहरति (परस्मैपदी) → शतृ
युद्धक्षेत्रे प्रहरन् सैनिकः शत्रुं मारयति।

iv. बालिका पिबति (परस्मैपदी) → शतृ; स्त्रीलिंग → ती
दुग्धं पिबन्ती बालिका प्रसन्ना भवति।

v. मोहनः सहते (आत्मनेपदी) → शानच् (मान)
दुःखं सहमानः मोहनः ईश्वरं प्रार्थयति।

वितन्-प्रत्यय (ति) अभ्यास

1(वितन्)अधोलिखितवाक्येभ्यः वितन् प्रत्यययुक्तान् शब्दान् आदाय उदाहरणानुसारं प्रकृति-प्रत्यय-विभागं कुरुत —
यथा — रामायणम् वाल्मीकेः कृतिः अस्ति → कृतिः = कृ + तिन्
i. मनुष्यजन्मनः प्राप्तिः पुण्येन भवति।
ii. रमायाः बुद्धिः अत्युत्तमा।
iii. भक्तः ईश्वरस्य भक्तिं करोति।
iv. वानरस्य दृष्टिः फले अस्ति।
v. सिंहात् कस्य भीतिः न जायते?
Show solution
दिया गया है: वाक्यों में वितन् (ति) प्रत्ययान्त शब्द ढूँढकर प्रकृति-प्रत्यय विभाग करना है।

नियम: वितन् (ति) प्रत्यय भाववाचक संज्ञाओं के निर्माण के लिए धातु में जोड़ा जाता है।
धातु+ति (वितन्)=भाववाचक संज्ञा\text{धातु} + \text{ति (वितन्)} = \text{भाववाचक संज्ञा}

| वाक्य | शब्द | प्रकृति | प्रत्यय |
|---|---|---|---|
| i. | प्राप्तिः | प्राप् | तिन् |
| ii. | बुद्धिः | बुध् | तिन् |
| iii. | भक्तिः | भज् | तिन् |
| iv. | दृष्टिः | दृश् | तिन् |
| v. | भीतिः | भी | तिन् |

मतुप् (मत) प्रत्यय अभ्यास

1(मतुप्)समुचितशब्दं (☑) इति चिह्नेन चिह्नीकुरुत, प्रदत्तस्थाने च लिखत —
i. मधुवान्/मधुमान् मधु खादति।
ii. बलवन्तम्/बलमन्तं जनं पश्य।
iii. विद्यामान्/विद्यावान् जगति शोभते।
iv. रूपवता/रूपमता स्वरूपस्य गर्वः न करणीयः।
v. कीर्तिमता/कीर्तिवता कविकालिदासेन अभिज्ञानशाकुन्तलं नाम नाटकं रचितम्।
Show solution
दिया गया है: मतुप् (मत) प्रत्यय के उचित रूप का चयन करना है।

नियम:
- 'अस्य अस्ति' (इसके पास है) अर्थ में मतुप् (मत) प्रत्यय लगता है।
- यदि शब्द के अन्त में 'अ' हो तो मतुप् → वतुप् (वत) हो जाता है।
- अन्य स्वरान्त शब्दों में 'मत' रहता है।

i. मधुमान् ☑ मधु खादति।
(मधु — उकारान्त, अतः मतुप् → मधुमत् → मधुमान्)

ii. बलवन्तम् ☑ जनं पश्य।
(बल — अकारान्त, अतः मतुप् → वतुप् → बलवत् → बलवन्तम्)

iii. विद्यावान् ☑ जगति शोभते।
(विद्या — आकारान्त, अतः वतुप् → विद्यावत् → विद्यावान्)

iv. रूपवता ☑ स्वरूपस्य गर्वः न करणीयः।
(रूप — अकारान्त → वतुप् → रूपवत् → तृतीया एकवचन → रूपवता)

v. कीर्तिमता ☑ कविकालिदासेन अभिज्ञानशाकुन्तलं नाम नाटकं रचितम्।
(कीर्ति — इकारान्त → मतुप् → कीर्तिमत् → तृतीया एकवचन → कीर्तिमता)

णिनि (इनि) प्रत्यय अभ्यास

1(णिनि)विशेषण-विशेष्यपदानि योजयत —
धनिना — राजानम्
गुणिने — राज्ञि
रथिनम् — पुरुषेण
बलिनि — शासकम्
दण्डिनम् — नृपाय
Show solution
दिया गया है: णिनि (इन्) प्रत्ययान्त विशेषण पदों को उचित विशेष्य से मिलाना है।

नियम: णिनि (इन्) प्रत्यय 'युक्तता' के अर्थ में लगता है। विशेषण का रूप विशेष्य के लिंग-वचन-विभक्ति के अनुसार होता है।

| विशेषण | विशेष्य | विभक्ति |
|---|---|---|
| धनिना | पुरुषेण | तृतीया, एकवचन (धनिन् + तृतीया) |
| गुणिने | नृपाय | चतुर्थी, एकवचन (गुणिन् + चतुर्थी) |
| रथिनम् | राजानम् | द्वितीया, एकवचन (रथिन् + द्वितीया) |
| बलिनि | राज्ञि | सप्तमी, एकवचन (बलिन् + सप्तमी) |
| दण्डिनम् | शासकम् | द्वितीया, एकवचन (दण्डिन् + द्वितीया) |

योजना:
- धनिना पुरुषेण
- गुणिने नृपाय
- रथिनम् राजानम्
- बलिनि राज्ञि
- दण्डिनम् शासकम्

तरप्-तमप् प्रत्यय अभ्यास

1(तरप्-तमप्)अधोलिखितवाक्येषु समुचितपदेन रिक्तस्थानपूर्ति कुरुत —
i. अविनाशः स्वकार्ये ————। (पटुः/पटुतरः/पटुतमः)
ii. सर्वेषु छात्रेषु प्रमोदः ————। (कुशलः/कुशलतरः/कुशलतमः)
iii. फलेषु आम्रफलम् ————। (मधुरम्/मधुरतरम्/मधुरतमम्)
iv. अश्वगर्दभयोः मध्ये अश्वः ————। (तीव्रः/तीव्रतरः/तीव्रतमः)
v. गीतासुशीलयोः मध्ये गीता ————। (कुशला/कुशलतरा/कुशलतमा)
vi. वृक्षेषु देवदारुवृक्षः ————। (उच्चः/उच्चतरः/उच्चतमः)
Show solution
दिया गया है: तरप्-तमप् प्रत्यय के उचित रूप का चयन करना है।

नियम:
- सामान्य गुण → मूल रूप (पटुः)
- दो के बीच तुलना → तरप् (तर) — पटुतरः
- अनेकों में सर्वश्रेष्ठ → तमप् (तम) — पटुतमः

i. अविनाशः स्वकार्ये पटुः
(कोई तुलना नहीं, सामान्य कथन → मूल रूप)

ii. सर्वेषु छात्रेषु प्रमोदः कुशलतमः
('सर्वेषु' = सभी में → अनेकों में तुलना → तमप्)

iii. फलेषु आम्रफलम् मधुरतमम्
('फलेषु' = सभी फलों में → अनेकों में तुलना → तमप्)

iv. अश्वगर्दभयोः मध्ये अश्वः तीव्रतरः
('अश्वगर्दभयोः' = दो के बीच → तरप्)

v. गीतासुशीलयोः मध्ये गीता कुशलतरा
('गीतासुशीलयोः' = दो के बीच → तरप्; स्त्रीलिंग → कुशलतरा)

vi. वृक्षेषु देवदारुवृक्षः उच्चतमः
('वृक्षेषु' = सभी वृक्षों में → अनेकों में तुलना → तमप्)

मयट् (मय) प्रत्यय अभ्यास

1(मयट्)मयट्-प्रत्यययुक्तानि पदानि आदाय प्रकृति-प्रत्यय-विभागं कुरुत —
i. सौन्दर्यमयी कलिका उद्याने शोभते।
ii. स्वर्णमयम् आभूषणं बहुमूल्यं भवति।
iii. तुला लौहमयी भवति।
iv. शान्तिमयं जीवनमेव श्रेयस्करम्।
v. आनन्दमयं सुखमयं च विद्यार्थिजीवनम्।
Show solution
दिया गया है: मयट् (मय) प्रत्ययान्त पदों का प्रकृति-प्रत्यय विभाग करना है।

नियम: प्रचुरता या विकार के अर्थ में मयट् (मय) प्रत्यय लगता है।
शब्द+मय=मयट्-प्रत्ययान्त पद\text{शब्द} + \text{मय} = \text{मयट्-प्रत्ययान्त पद}

| पद | प्रकृति | प्रत्यय |
|---|---|---|
| i. सौन्दर्यमयी | सौन्दर्य | मयट् (मय) |
| ii. स्वर्णमयम् | स्वर्ण | मयट् (मय) |
| iii. लौहमयी | लौह | मयट् (मय) |
| iv. शान्तिमयम् | शान्ति | मयट् (मय) |
| v. आनन्दमयम्, सुखमयम् | आनन्द, सुख | मयट् (मय) |

स्त्री-प्रत्यय अभ्यास

1(स्त्री-प्रत्यय)प्रदत्तवाक्येषु लिङ्गपरिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि पुनः लिखत —
यथा — एकः बालः जलं पातुम् इच्छति। → एका बालिका जलं पातुम् इच्छति।
i. सः सेविकाम् आकारयति।
ii. अस्य नाटकस्य नायकः कः अस्ति?
iii. आचार्यः स्नेहेन पाठयति।
iv. चतुरा बालिका सम्माननीया।
v. श्रीमान् कुत्र गच्छति?
vi. सभायाम् अनेके विद्वांसः आगच्छन्।
vii. बुद्धिमान् बालः पुरस्कारं लभते।
viii. गतवती महिला किम् उक्तवती?
Show solution
दिया गया है: वाक्यों में लिंग-परिवर्तन करना है।

नियम:
- पुल्लिंग → स्त्रीलिंग: टाप् (आ), डीप् (ई) आदि स्त्री-प्रत्यय लगते हैं।
- स्त्रीलिंग → पुल्लिंग: स्त्री-प्रत्यय हटाकर पुल्लिंग रूप बनाते हैं।

i. मूल: सः सेविकाम् आकारयति।
परिवर्तित: सा सेवकम् आकारयति।
(सः → सा; सेविकाम् → सेवकम्)

ii. मूल: अस्य नाटकस्य नायकः कः अस्ति?
परिवर्तित: अस्य नाटकस्य नायिका का अस्ति?
(नायकः → नायिका; कः → का)

iii. मूल: आचार्यः स्नेहेन पाठयति।
परिवर्तित: आचार्या स्नेहेन पाठयति।
(आचार्यः → आचार्या)

iv. मूल: चतुरा बालिका सम्माननीया।
परिवर्तित: चतुरः बालकः सम्माननीयः।
(चतुरा → चतुरः; बालिका → बालकः; सम्माननीया → सम्माननीयः)

v. मूल: श्रीमान् कुत्र गच्छति?
परिवर्तित: श्रीमती कुत्र गच्छति?
(श्रीमान् → श्रीमती)

vi. मूल: सभायाम् अनेके विद्वांसः आगच्छन्।
परिवर्तित: सभायाम् अनेकाः विदुष्यः आगच्छन्।
(विद्वांसः → विदुष्यः)

vii. मूल: बुद्धिमान् बालः पुरस्कारं लभते।
परिवर्तित: बुद्धिमती बालिका पुरस्कारं लभते।
(बुद्धिमान् → बुद्धिमती; बालः → बालिका)

viii. मूल: गतवती महिला किम् उक्तवती?
परिवर्तित: गतवान् पुरुषः किम् उक्तवान्?
(गतवती → गतवान्; महिला → पुरुषः; उक्तवती → उक्तवान्)

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in उपसर्गाव्ययप्रत्यया for CBSE Class 9 Sanskrit?
उपसर्गाव्ययप्रत्यया covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 9 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in उपसर्गाव्ययप्रत्यया — CBSE Class 9 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for उपसर्गाव्ययप्रत्यया Class 9 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in उपसर्गाव्ययप्रत्यया (CBSE Class 9 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full उपसर्गाव्ययप्रत्यया chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.