Chapter 14 of 22
NCERT Solutions
सिकतासेतु
CBSE · Class 9 · Sanskrit
NCERT Solutions for सिकतासेतु — CBSE Class 9 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying सिकतासेतु? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 9 students started this chapter today
22 Questions Solved · 1 Section
अभ्यास:
1(क)क: बाल्ये विद्यां न अधीतवान्?Show solution
उत्तरम्: तपोदत: बाल्ये विद्यां न अधीतवान्।
1(ख)तपोदत: कया विद्याम् अवाप्तुं प्रवृत्त: अस्ति?Show solution
उत्तरम्: तपोदत: तपश्चर्यया विद्याम् अवाप्तुं प्रवृत्त: अस्ति।
1(ग)मकरालये क: शिलाभिः सेतुं बबन्ध?Show solution
उत्तरम्: मकरालये रामः शिलाभिः सेतुं बबन्ध।
1(घ)मार्गभ्रान्त: सन्ध्यां कुत्र उपैति?Show solution
उत्तरम्: मार्गभ्रान्त: सन्ध्यां गृहम् उपैति।
1(ङ)पुरुष: सिकताभिः किं करोति?Show solution
उत्तरम्: पुरुष: सिकताभिः सेतुम् (निर्मातुं प्रयतते) करोति।
2(क)अनधीत: तपोदत: कै: गर्हितोऽभवत्?Show solution
उत्तरम्: अनधीत: तपोदत: कुटुम्बिभिः मित्रैः च गर्हित: अभवत्। बाल्ये विद्याध्ययनं न कृत्वा सः सर्वैः स्वजनैः निन्दित: अभवत्।
2(ख)तपोदत: केन प्रकारेण विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तोऽभवत्?Show solution
उत्तरम्: तपोदत: तपश्चर्यया (तपोमात्रेण) विद्याम् अवाप्तुं प्रवृत्त: अभवत्। सः अक्षरज्ञानं विना, गुरुगृहं गत्वा अध्ययनं विना, केवलं तपसा एव विद्यां प्राप्तुम् इच्छति स्म।
2(ग)तपोदत: पुरुषस्य कां चेष्टां दृष्ट्वा अहसत्?Show solution
उत्तरम्: तपोदत: एकं पुरुषं नद्यां सिकताभिः सेतुं निर्मातुं प्रयतमानं दृष्ट्वा अहसत्। सः तस्य निरर्थकं परिश्रमं दृष्ट्वा उपहासं कृतवान्।
2(घ)तपोमात्रेण विद्यां प्राप्तुं तस्य प्रयास: कोदृश: कथित:?Show solution
उत्तरम्: तपोमात्रेण विद्यां प्राप्तुं तस्य प्रयास: सिकताभिः सेतुनिर्माणप्रयासवत् (बालुकाभिः सेतुनिर्माणसदृशः) निरर्थकः कथितः। यथा सिकताः जलप्रवाहे न तिष्ठन्ति, तथैव तपोमात्रेण विद्या न प्राप्यते।
2(ङ)अन्ते तपोदत: विद्याग्रहणाय कुत्र गत:?Show solution
उत्तरम्: अन्ते तपोदत: विद्याग्रहणाय गुरुकुलम् (गुरुगृहम्) गत:। सः अवगतवान् यत् गुरुसमीपे गत्वा अध्ययनेन एव विद्या प्राप्यते।
3(क)भिन्नवर्गीयं पदं चिनुत — निःश्वस्य, चिन्तय, विमृश्य, उपेत्य।Show solution
उत्तरम्: चिन्तय — भिन्नवर्गीयं पदम् अस्ति।
कारणम्: निःश्वस्य, विमृश्य, उपेत्य — एतानि सर्वाणि ल्यबन्त-अव्ययपदानि (क्त्वा/ल्यप् प्रत्ययान्त) सन्ति। परन्तु चिन्तय लोट्लकारस्य (आज्ञार्थकस्य) क्रियापदम् अस्ति।
कारणम्: निःश्वस्य, विमृश्य, उपेत्य — एतानि सर्वाणि ल्यबन्त-अव्ययपदानि (क्त्वा/ल्यप् प्रत्ययान्त) सन्ति। परन्तु चिन्तय लोट्लकारस्य (आज्ञार्थकस्य) क्रियापदम् अस्ति।
3(ख)भिन्नवर्गीयं पदं चिनुत — विश्वसिमि, पश्यामि, करिष्यामि, अभिलषामि।Show solution
उत्तरम्: करिष्यामि — भिन्नवर्गीयं पदम् अस्ति।
कारणम्: विश्वसिमि, पश्यामि, अभिलषामि — एतानि वर्तमानकालस्य (लट्लकारस्य) क्रियापदानि सन्ति। परन्तु करिष्यामि भविष्यत्कालस्य (लृट्लकारस्य) क्रियापदम् अस्ति।
कारणम्: विश्वसिमि, पश्यामि, अभिलषामि — एतानि वर्तमानकालस्य (लट्लकारस्य) क्रियापदानि सन्ति। परन्तु करिष्यामि भविष्यत्कालस्य (लृट्लकारस्य) क्रियापदम् अस्ति।
3(ग)भिन्नवर्गीयं पदं चिनुत — तपोभिः, दुर्बुद्धिः, सिकताभिः, कुटुम्बिभिः।Show solution
उत्तरम्: दुर्बुद्धिः — भिन्नवर्गीयं पदम् अस्ति।
कारणम्: तपोभिः, सिकताभिः, कुटुम्बिभिः — एतानि सर्वाणि तृतीयाविभक्तेः बहुवचनान्त पदानि सन्ति। परन्तु दुर्बुद्धिः प्रथमाविभक्तेः एकवचनान्त पदम् अस्ति।
कारणम्: तपोभिः, सिकताभिः, कुटुम्बिभिः — एतानि सर्वाणि तृतीयाविभक्तेः बहुवचनान्त पदानि सन्ति। परन्तु दुर्बुद्धिः प्रथमाविभक्तेः एकवचनान्त पदम् अस्ति।
4(क)रेखाङ्कितानि सर्वनामपदानि कस्मै प्रयुक्तानि? (i) अलमलं तव श्रमेण। (ii) न अहं सोपानमार्गैरट्टमधिरोदुं विश्वसिमि। (iii) चिन्तितं भवता न वा। (iv) गुरुगृहं गत्वैव विद्याभ्यासो मया करणीय:। (v) भवद्भिः उन्मीलितं मे नयनयुगलम्।Show solution
(i) तव — यह सर्वनाम तपोदत: के लिए प्रयुक्त है। (पुरुष तपोदत को कह रहा है — 'तुम्हारे परिश्रम से बस करो।')
(ii) अहं — यह सर्वनाम पुरुषः (इन्द्रः) के लिए प्रयुक्त है। (पुरुष स्वयं के विषय में कह रहा है।)
(iii) भवता — यह सर्वनाम तपोदत: के लिए प्रयुक्त है। (पुरुष तपोदत से पूछ रहा है — 'आपने सोचा या नहीं।')
(iv) मया — यह सर्वनाम तपोदत: के लिए प्रयुक्त है। (तपोदत स्वयं कह रहा है — 'मुझे गुरुगृह जाकर विद्याभ्यास करना चाहिए।')
(v) भवद्भिः / मे — भवद्भिः पुरुष (इन्द्र) के लिए तथा मे तपोदत के लिए प्रयुक्त है। (तपोदत कह रहा है — 'आपने मेरे नेत्र खोल दिए।')
(ii) अहं — यह सर्वनाम पुरुषः (इन्द्रः) के लिए प्रयुक्त है। (पुरुष स्वयं के विषय में कह रहा है।)
(iii) भवता — यह सर्वनाम तपोदत: के लिए प्रयुक्त है। (पुरुष तपोदत से पूछ रहा है — 'आपने सोचा या नहीं।')
(iv) मया — यह सर्वनाम तपोदत: के लिए प्रयुक्त है। (तपोदत स्वयं कह रहा है — 'मुझे गुरुगृह जाकर विद्याभ्यास करना चाहिए।')
(v) भवद्भिः / मे — भवद्भिः पुरुष (इन्द्र) के लिए तथा मे तपोदत के लिए प्रयुक्त है। (तपोदत कह रहा है — 'आपने मेरे नेत्र खोल दिए।')
4(ख)अधोलिखितानि कथनानि क: कं प्रति कथयति? (i) हा विधे! किमिदं मया कृतम्? (ii) भो महाशय! किमिदं विधीयते। (iii) भोस्तपस्विन्! कथं माम् उपरुणत्सि। (iv) सिकता: जलप्रवाहे स्थास्यन्ति किम्? (v) नाहं जाने कोऽस्ति भवान्?Show solution
| कथनानि | क: | कम् |
|---|---|---|
|(i) हा विधे! किमिदं मया कृतम्? | तपोदत: | स्वयं / आत्मानम् (आत्मग्लानि से) |
|(ii) भो महाशय! किमिदं विधीयते। | तपोदत: | पुरुषम् (इन्द्रम्) |
|(iii) भोस्तपस्विन्! कथं माम् उपरुणत्सि। | पुरुष: (इन्द्र:) | तपोदतम् |
|(iv) सिकता: जलप्रवाहे स्थास्यन्ति किम्? | पुरुष: (इन्द्र:) | तपोदतम् |
|(v) नाहं जाने कोऽस्ति भवान्? | तपोदत: | पुरुषम् (इन्द्रम्) |
|---|---|---|
|(i) हा विधे! किमिदं मया कृतम्? | तपोदत: | स्वयं / आत्मानम् (आत्मग्लानि से) |
|(ii) भो महाशय! किमिदं विधीयते। | तपोदत: | पुरुषम् (इन्द्रम्) |
|(iii) भोस्तपस्विन्! कथं माम् उपरुणत्सि। | पुरुष: (इन्द्र:) | तपोदतम् |
|(iv) सिकता: जलप्रवाहे स्थास्यन्ति किम्? | पुरुष: (इन्द्र:) | तपोदतम् |
|(v) नाहं जाने कोऽस्ति भवान्? | तपोदत: | पुरुषम् (इन्द्रम्) |
5स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।Show solution
(क) तपोदत: तपश्चर्यया विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तोऽस्ति।
प्रश्न: तपोदत: कया विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तोऽस्ति?
(ख) तपोदत: कुटुम्बिभिः मित्रैः गर्हित: अभवत्।
प्रश्न: तपोदत: कैः गर्हित: अभवत्?
(ग) पुरुष: नद्यां सिकताभिः सेतुं निर्मातुं प्रयतते।
प्रश्न: पुरुष: नद्यां काभिः सेतुं निर्मातुं प्रयतते?
(घ) तपोदत: अक्षरज्ञानं विनैव वैदुष्यमवाप्तुम् अभिलषति।
प्रश्न: तपोदत: किं विनैव वैदुष्यमवाप्तुम् अभिलषति?
(ङ) तपोदत: विद्याध्ययनाय गुरुकुलम् अगच्छत्।
प्रश्न: तपोदत: विद्याध्ययनाय कुत्र अगच्छत्?
(च) गुरुगृहं गत्वैव विद्याभ्यास: करणीय:।
प्रश्न: कुत्र गत्वैव विद्याभ्यास: करणीय:?
प्रश्न: तपोदत: कया विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तोऽस्ति?
(ख) तपोदत: कुटुम्बिभिः मित्रैः गर्हित: अभवत्।
प्रश्न: तपोदत: कैः गर्हित: अभवत्?
(ग) पुरुष: नद्यां सिकताभिः सेतुं निर्मातुं प्रयतते।
प्रश्न: पुरुष: नद्यां काभिः सेतुं निर्मातुं प्रयतते?
(घ) तपोदत: अक्षरज्ञानं विनैव वैदुष्यमवाप्तुम् अभिलषति।
प्रश्न: तपोदत: किं विनैव वैदुष्यमवाप्तुम् अभिलषति?
(ङ) तपोदत: विद्याध्ययनाय गुरुकुलम् अगच्छत्।
प्रश्न: तपोदत: विद्याध्ययनाय कुत्र अगच्छत्?
(च) गुरुगृहं गत्वैव विद्याभ्यास: करणीय:।
प्रश्न: कुत्र गत्वैव विद्याभ्यास: करणीय:?
6(समास)उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितविग्रहपदानां समस्तपदानि लिखत।Show solution
| विग्रहपदानि | समस्तपदानि |
|---|---|
|यथा: संकल्पस्य सातत्येन | संकल्पसातत्येन |
|(क) अक्षराणां ज्ञानम् | अक्षरज्ञानम् |
|(ख) सिकताया: सेतु: | सिकतासेतु: |
|(ग) पितु: चरणै: | पितृचरणैः |
|(घ) गुरो: गृहम् | गुरुगृहम् |
|(ङ) विद्याया: अभ्यास: | विद्याभ्यास: |
|---|---|
|यथा: संकल्पस्य सातत्येन | संकल्पसातत्येन |
|(क) अक्षराणां ज्ञानम् | अक्षरज्ञानम् |
|(ख) सिकताया: सेतु: | सिकतासेतु: |
|(ग) पितु: चरणै: | पितृचरणैः |
|(घ) गुरो: गृहम् | गुरुगृहम् |
|(ङ) विद्याया: अभ्यास: | विद्याभ्यास: |
6(अ)(विग्रह)उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितानां समस्तपदानां विग्रहं कुरुत।Show solution
| समस्तपदानि | विग्रह: |
|---|---|
|यथा: नयनयुगलम् | नयनयो: युगलम् |
|(क) जलप्रवाहे | जलस्य प्रवाहे |
|(ख) तपश्चर्यया | तपसः चर्यया |
|(ग) जलोच्छलनध्वनि: | जलस्य उच्छलनस्य ध्वनि: |
|(घ) सेतुनिर्माणप्रयास: | सेतो: निर्माणस्य प्रयास: |
|---|---|
|यथा: नयनयुगलम् | नयनयो: युगलम् |
|(क) जलप्रवाहे | जलस्य प्रवाहे |
|(ख) तपश्चर्यया | तपसः चर्यया |
|(ग) जलोच्छलनध्वनि: | जलस्य उच्छलनस्य ध्वनि: |
|(घ) सेतुनिर्माणप्रयास: | सेतो: निर्माणस्य प्रयास: |
7(क)'अलम्' योगे तृतीया — उदाहरणमनुसृत्य नूतनं वाक्यद्वयं रचयत। यथा — अलं चिन्तया। (i) भय (ii) कोलाहलShow solution
यथा: अलं चिन्तया। (चिन्ता से बस करो।)
(i) अलं भयेन।
(भय से बस करो / भय मत करो।)
(ii) अलं कोलाहलेन।
(शोर से बस करो / शोर मत करो।)
(i) अलं भयेन।
(भय से बस करो / भय मत करो।)
(ii) अलं कोलाहलेन।
(शोर से बस करो / शोर मत करो।)
7(ख)'अनु' योगे द्वितीया — उदाहरणमनुसृत्य नूतनं वाक्यद्वयं रचयत। यथा — माम् अनु स गच्छति। (i) गृह (ii) पर्वतShow solution
यथा: माम् अनु स गच्छति। (वह मेरे पीछे जाता है।)
(i) गृहम् अनु स गच्छति।
(वह घर के पीछे/अनुसार जाता है।)
(ii) पर्वतम् अनु स गच्छति।
(वह पर्वत के अनुसार/पीछे जाता है।)
(i) गृहम् अनु स गच्छति।
(वह घर के पीछे/अनुसार जाता है।)
(ii) पर्वतम् अनु स गच्छति।
(वह पर्वत के अनुसार/पीछे जाता है।)
7(ग)'विना' योगे — उदाहरणमनुसृत्य नूतनं वाक्यद्वयं रचयत। यथा — अक्षरज्ञानं विनैव वैदुष्यं प्राप्तुमभिलषसि। (i) परिश्रम (ii) अभ्यासShow solution
यथा: अक्षरज्ञानं विनैव वैदुष्यं प्राप्तुमभिलषसि।
(अक्षरज्ञान के बिना ही विद्वत्ता पाना चाहते हो।)
(i) परिश्रमं विनैव सफलतां प्राप्तुमभिलषसि।
(परिश्रम के बिना ही सफलता पाना चाहते हो।)
(ii) अभ्यासं विनैव निपुणतां प्राप्तुमभिलषसि।
(अभ्यास के बिना ही निपुणता पाना चाहते हो।)
(अक्षरज्ञान के बिना ही विद्वत्ता पाना चाहते हो।)
(i) परिश्रमं विनैव सफलतां प्राप्तुमभिलषसि।
(परिश्रम के बिना ही सफलता पाना चाहते हो।)
(ii) अभ्यासं विनैव निपुणतां प्राप्तुमभिलषसि।
(अभ्यास के बिना ही निपुणता पाना चाहते हो।)
7(घ)'यावत्' योगे द्वितीया — उदाहरणमनुसृत्य नूतनं वाक्यद्वयं रचयत। यथा — सन्ध्यां यावत् गृहमुपैति। (i) मार (ii) वर्षShow solution
यथा: सन्ध्यां यावत् गृहमुपैति। (सन्ध्या तक घर आ जाता है।)
(i) मारं यावत् स युद्धं करोति।
(मृत्यु तक वह युद्ध करता है।)
(ii) वर्षं यावत् स अत्र तिष्ठति।
(वर्ष भर तक वह यहाँ रहता है।)
(i) मारं यावत् स युद्धं करोति।
(मृत्यु तक वह युद्ध करता है।)
(ii) वर्षं यावत् स अत्र तिष्ठति।
(वर्ष भर तक वह यहाँ रहता है।)
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in सिकतासेतु for CBSE Class 9 Sanskrit?
सिकतासेतु covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 9 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in सिकतासेतु — CBSE Class 9 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for सिकतासेतु Class 9 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in सिकतासेतु (CBSE Class 9 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for सिकतासेतु
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full सिकतासेतु chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.