गोदोहनम्

उत्तरम्: मल्लिका पूजार्थं सखीभिः सह काशीविश्वनाथमन्दिरम् (तीर्थयात्रायै) गच्छति स्म।

उत्तरम्: उमाया: पितामहेन त्रिसेटकमितं दुग्धम् अपेक्ष्यते स्म।

उत्तरम्: कुम्भकार: घटान् विक्रयार्थम् (मूल्यप्राप्त्यर्थम्) रचयति।

उत्तरम्: मोदकानि चन्दनस्य जिह्वालोलुपतां वर्धयन्ति स्म।

उत्तरम्: नन्दिन्या: पादप्रहारै: चन्दन: रक्तरञ्जित: अभवत्।

उत्तरम्: मल्लिका चन्दनश्च मासपर्यन्तं धेनो: नन्दिन्याः सर्वविधपरिचर्यां (सेवां) अकुरुताम् — तौ तां स्वच्छजलेन स्नापयतः स्म, उत्तमं चारं (घासं) च खादयतः स्म, परन्तु दोहनं न अकुरुताम्, यतः चन्दनः उत्सवसमये अधिकं दुग्धं प्राप्तुम् इच्छति स्म।

उत्तरम्: काल: आलस्यपरायणस्य (अकर्मण्यस्य / प्रमादिनः) रसं पिबति। अर्थात् जो व्यक्ति समय पर कार्य नहीं करता, काल (समय) उसकी शक्ति/सार को नष्ट कर देता है।

उत्तरम्: घटमूल्यार्थं यदा मल्लिका स्वाभूषणं दातुं प्रयतते तदा कुम्भकार: वदति — "पुत्रिके! नाहं पापकर्म करोमि। मूल्यं तु दुग्धं विक्रीय एव दातुं शक्यते।" अर्थात् कुम्भकार: आभूषणं स्वीकर्तुं अस्वीकरोति।

उत्तरम्: मल्लिकया ज्ञातं यत् धेनु: नन्दिनी मासपर्यन्तं दुग्धदोहनाभावात् (अदोहनात्) अत्यन्तं पीडिता आसीत्। तस्याः स्तनयोः दुग्धं संचितं तिष्ठति स्म, येन सा पीडां अनुभवति स्म। अतः सा पादेन प्रहृतवती। एतत् एव ताडनस्य वास्तविकं कारणम् आसीत्।

उत्तरम्: चन्दनः मन्यते स्म यत् यदि मासपर्यन्तं दोहनं न क्रियते तर्हि उत्सवसमये एकदैव अधिकं दुग्धं प्राप्स्यते। अतः लोभवशात् सः मासपर्यन्तं धेनोः दोहनं न अकरोत्। एतत् एव अदोहनस्य कारणम् आसीत्।

प्रश्नः: मल्लिका काभिः सह धर्मयात्रायै गच्छति स्म?

प्रश्नः: चन्दन: किं कृत्वा एव स्वप्रातरोशस्य प्रबन्धम् अकरोत्?

प्रश्नः: मोदकानि किमर्थम् रचितानि आसन्?

प्रश्नः: मल्लिका स्वपतिं कीदृशं मन्यते?

प्रश्नः: नन्दिनी कथं / केन चन्दनं रक्तरञ्जितं करोति?

पूर्णभावार्थः:

यदा चन्दन: स्वपत्न्या: काशीविश्वनाथं प्रति "धर्मयात्राया:" विषये जानाति तदा स: क्रोधित: न भवति यत् तस्या: पत्नी तं "गृहव्यवस्थायै" कथयित्वा सखीभिः सह भ्रमणाय गच्छति, अपि तु तस्या: यात्राया: कृते "मञ्जूलकामनाम्" कुर्वन् कथयति यत् तव मार्गा: शिवा: अर्थात् "कल्याणकारिण:" भवन्तु। मार्गे काचिदपि बाधा तव कृते समस्यां न "उत्पादयेत्"। एतेन सिध्यति यत् चन्दन: नारीस्वतन्त्रताया: "समर्थक:" आसीत्।

घटनाक्रम: (सही क्रम में):

1. (घ) मल्लिका पूजार्थं मोदकानि रचयति।
2. (क) सा सखीभिः सह तीर्थयात्रायै काशीविश्वनाथमन्दिरं गच्छति।
3. (ग) उमा मासान्ते उत्सवार्थं दुग्धस्य आवश्यकताविषये चन्दनं सूचयति।
4. (छ) चन्दनः उत्सवसमये अधिकं दुग्धं प्राप्तुं मासपर्यन्तं दोहनं न करोति।
5. (ख) उभौ नन्दिन्याः सर्वविधपरिचर्यां कुरुतः।
6. (ङ) उत्सवदिने यदा दोग्धुं प्रयत्नं करोति तदा नन्दिनी पादेन प्रहरति।
7. (ज) चन्दनस्य पत्नी तीर्थयात्रां समाप्य गृहं प्रत्यागच्छति।
8. (च) कार्याणि समये करणीयानि इति चन्दनः नन्दिन्याः पादप्रहारेण अवगच्छति।

उत्तरम्:

| वाक्यम् | कः/का | कं/काम् |
|---|---|---|
| उदाहरणम् — स्वामिन्! प्रत्यागता अहम्। आस्वादय प्रसादम्। | मल्लिका | चन्दनं प्रति |
| (क) धन्यवाद मातुल! याम्यधुना। | उमा | चन्दनं प्रति |
| (ख) त्रिसेटकमितं दुग्धम्। शोभनम्। व्यवस्था भविष्यति। | चन्दन: | उमां प्रति |
| (ग) मूल्यं तु दुग्धं विक्रीय एव दातुं शक्यते। | कुम्भकार: | मल्लिकां प्रति |
| (घ) पुत्रिके! नाहं पापकर्म करोमि। | कुम्भकार: | मल्लिकां प्रति |
| (ङ) देवि! मयापि ज्ञातं यदस्माभिः सर्वथानुचितं कृतम्। | चन्दन: | मल्लिकां प्रति |

उत्तरम्:

(क) शिवास्ते = शिवाः + ते
*(विसर्गसन्धि: — विसर्गस्य स्थाने 'स्' आगमः)*

(ख) मनः + हरः = मनोहरः
*(विसर्गसन्धि: — मनः + हरः → मनोहरः)*

(ग) सप्ताहान्ते = सप्ताह + अन्ते
*(दीर्घसन्धि: — अ + अ = आ)*

(घ) नेच्छामि = न + इच्छामि
*(गुणसन्धि: — न + इ = ने)*

(ङ) अत्युत्तमः = अति + उत्तमः
*(यण्सन्धि: — इ + उ = यु)*

उत्तरम्:

(क) करणीयम् = कृ (धातु) + अनीयर् (प्रत्यय)
*(अनीयर् = कर्तव्यार्थे विधिप्रत्यय:)*

(ख) वि + क्री + ल्यप् = विक्रीय
*(उपसर्गयुक्तधातोः ल्यप् प्रत्यये 'विक्रीय' रूपम्)*

(ग) पठितम् = पठ् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
*(क्त = भूतकालिककृदन्तम्)*

(घ) तद्व्य + क्त्वा = त्यज् (धातु) + क्त्वा (प्रत्यय) → त्यक्त्वा
*(क्त्वा = पूर्वकालिककृदन्तम्)*

(ङ) दोग्धुम् = दुह् (धातु) + तुमुन् (प्रत्यय)
*(तुमुन् = हेत्वर्थे कृदन्तम्)*