लौहतुला

उत्तरम्: जीर्णधनः।

उत्तरम्: मूषकैः (चूहों द्वारा)।

उत्तरम्: लौहसहस्रनिर्मिता (लोहे से बनी हुई / लौहतुला)।

उत्तरम्: श्येनेन (बाज/श्येन पक्षी द्वारा)।

उत्तरम्: न्यायालयम् (धर्माधिकारिणः समीपम्)।

उत्तरम्:
जीर्णधनः विभवक्षयात् देशान्तरं गन्तुमिच्छन् व्यचिन्तयत् — "मम गृहे यत् लौहसहस्रनिर्मितं तुलायन्त्रम् अस्ति, तत् किसी विश्वस्तस्य श्रेष्ठिनः गृहे निक्षेपरूपेण स्थापयामि।" अतः सः तां लौहतुलां श्रेष्ठिनः गृहे धरोहररूपेण स्थापयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः।

उत्तरम्:
यदा जीर्णधनः विदेशात् प्रत्यागत्य श्रेष्ठिनः समीपं स्वतुलां याचितवान्, तदा श्रेष्ठी उक्तवान् — "भोः जीर्णधन! तव सा लौहतुला मूषकैः भक्षिता। अतः तां दातुं न शक्नोमि।" अर्थात् श्रेष्ठी असत्यं कथयित्वा तुलां दातुम् अस्वीकृतवान्।

उत्तरम्:
जीर्णधनः गिरिगुहाद्वारं बृहच्छिलया (एक बड़े पत्थर से) पिधाय गृहमागतः।

उत्तरम्:
स्नानानन्तरं श्रेष्ठी यदा स्वपुत्रविषये जीर्णधनं पृष्टवान्, तदा जीर्णधनः उक्तवान् — "हे श्रेष्ठिन्! तव पुत्रः नदीतटे स्नानं कुर्वन् आसीत्, तदा एकः महान् श्येनः (बाज) तं बालकम् उत्थाय आकाशे उड्डीय गतः। अतः तव पुत्रः श्येनेन हृतः।"

उत्तरम्:
धर्माधिकारिणः उभयोः वृत्तान्तं श्रुत्वा विहस्य उभौ संबोध्य न्यायपूर्वकम् अवदन् — "यथा मूषकाः लौहसहस्रं खादितुं शक्नुवन्ति, तथैव श्येनः बालकम् उत्थातुं शक्नोति।" अतः श्रेष्ठी जीर्णधनाय तुलां प्रत्यर्पयतु, जीर्णधनश्च श्रेष्ठिनः पुत्रं प्रत्यर्पयतु — इति उक्त्वा परस्परं संबोध्य तुला-शिशु-प्रदानेन उभौ सन्तोषितवन्तः।

प्रश्नः: जीर्णधनः कस्मात् देशान्तरं गन्तुमिच्छन् व्यचिन्तयत्?

(स्थूलपद 'विभवक्षयात्' के आधार पर प्रश्न में 'कस्मात्' का प्रयोग किया गया है।)

प्रश्नः: श्रेष्ठिनः शिशुः किम् आदाय अभ्यागतेन सह प्रस्थितः?

प्रश्नः: वणिक् गिरिगुहां कया आच्छादितवान्?

प्रश्नः: कैः तौ परस्परं संबोध्य तुला-शिशु-प्रदानेन सन्तोषितौ?

पूर्णान्वयः:
यत्र देशे अथवा स्थाने (पुरुषेण) स्ववीर्यतः भोगाः भुक्ताः, (तत्र) पुनः विभवहीनः (सः पुरुषः) वासं न कुर्यात्।

भावार्थः: जिस देश अथवा स्थान पर मनुष्य ने अपने पराक्रम से सुख-भोग किए हों, वहाँ निर्धन होने पर पुनः निवास नहीं करना चाहिए।

पूर्णान्वयः:
राजन्! यत्र लौहसहस्रस्य तुलां मूषकाः खादन्ति, तत्र श्येनः बालकम् आकाशे नयति — इति किम् आश्चर्यम्?

भावार्थः: हे राजन्! जहाँ हजारों मन लोहे की तराजू को चूहे खा जाते हैं, वहाँ बाज का बालक को उठा ले जाना कौन-सी आश्चर्य की बात है?

उत्तरम्: $\underline{\text{लौहसहस्रस्य}}$

कारणम्: 'विहस्य' (वि + हस् + ल्यप्), 'संबोध्य' (सम् + बुध् + ल्यप्), 'आदाय' (आ + दा + ल्यप्) — इन तीनों में ल्यप् प्रत्यय है। 'लौहसहस्रस्य' में षष्ठी विभक्ति का प्रत्यय है, ल्यप् नहीं।

उत्तरम्: $\underline{\text{सत्वरम्}}$

कारणम्: 'श्रेष्ठिनम्' (द्वितीया, एकवचन), 'स्नानोपकरणम्' (द्वितीया, एकवचन), 'कार्यकारणम्' (द्वितीया, एकवचन) — इनमें द्वितीया विभक्ति है। 'सत्वरम्' एक अव्यय (क्रियाविशेषण) है, इसमें द्वितीया विभक्ति नहीं है।

उत्तरम्: $\underline{\text{स्ववीर्यतः}}$

कारणम्: 'पश्यतः' (षष्ठी, एकवचन), 'श्रेष्ठिनः' (षष्ठी, एकवचन), 'सभ्यानाम्' (षष्ठी, बहुवचन) — इनमें षष्ठी विभक्ति है। 'स्ववीर्यतः' में पञ्चमी विभक्ति (अपादान) का प्रयोग है, षष्ठी नहीं।

(क) श्रेष्ठ्याह = श्रेष्ठी + आह
(दीर्घ सन्धि / यण् सन्धि: ई + आ → य् + आ)

(ख) द्वावपि = द्वौ + अपि
(गुण सन्धि: औ + अ → आव्)

(ग) पुरुषोपार्जिता = पुरुष + उपार्जिता
(गुण सन्धि: अ + उ → ओ)

(घ) यथेच्छया = यथा + इच्छया
(गुण सन्धि: आ + इ → ए)

(ङ) स्नानोपकरणम् = स्नान + उपकरणम्
(गुण सन्धि: अ + उ → ओ)

(च) स्नानार्थम् = स्नान + अर्थम्
(दीर्घ सन्धि: अ + अ → आ)

(क) स्नानस्य उपकरणम् = स्नानोपकरणम्
(षष्ठी तत्पुरुष समास)

(ख) गिरेः गुहायाम् = गिरिगुहायाम्
(षष्ठी तत्पुरुष समास)

(ग) धर्मस्य अधिकारी = धर्माधिकारी
(षष्ठी तत्पुरुष समास)

(घ) विभवेन हीनाः = विभवहीनाः
(तृतीया तत्पुरुष समास)

'लौहतुला' कथायाः सारांशः

जीर्णधनः नाम एकः वणिक्पुत्रः आसीत्। सः विभवक्षयात् देशान्तरं गन्तुमिच्छन् स्वस्य लौहसहस्रनिर्मितां लौहतुलां श्रेष्ठिनः गृहे निक्षेपरूपेण स्थापयित्वा देशान्तरं गतः।

कालान्तरे सः प्रत्यागतः तुलां च अयाचत्। परन्तु श्रेष्ठी उक्तवान् — "मूषकैः सा तुला भक्षिता।" जीर्णधनः तद् असत्यं ज्ञात्वा उपायम् अचिन्तयत्। सः श्रेष्ठिनः पुत्रं स्नानार्थम् नदीतटं नीत्वा गिरिगुहायां निगूढवान्।

श्रेष्ठी पुत्रं न दृष्ट्वा जीर्णधनं पृष्टवान्। जीर्णधनः उक्तवान् — "श्येनेन पुत्रः हृतः।" विवदमानौ तौ धर्माधिकारिणः समीपं गतौ। धर्माधिकारिणः वृत्तान्तं ज्ञात्वा विहस्य उभौ संबोध्य तुला-शिशु-प्रदानम् कारयित्वा सन्तोषितवन्तः। एवं न्यायः प्रतिष्ठितः।