Chapter 4 of 22

Questions Notes Flashcards Summary Formulas Quiz Concepts Syllabus Plan

Updated 11 June 2026

NCERT Solutions

स्वर्णकाक

CBSE · Class 9 · Sanskrit

NCERT Solutions for स्वर्णकाक — CBSE Class 9 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying स्वर्णकाक? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 9 students started this chapter today

56 Questions Solved · 1 Section

अभ्यासः — स्वर्णकाकः (Chapter 11, शेमुषी प्रथमो, Class 9)

1(क) — एकपदेन उत्तरं लिखतमाता काम् आदिशत्?Show solution

दिया गया: पाठ 'स्वर्णकाकः' के आधार पर प्रश्न।

उत्तर: माता दुहितरम् (पुत्री को) आदिशत्।

1(ख)स्वर्णकाकः कान् अखादत्?Show solution

उत्तर: स्वर्णकाकः तण्डुलान् अखादत्।

1(ग)प्रासादः कीदृशः वर्तते?Show solution

उत्तर: प्रासादः स्वर्णमयः वर्तते।

1(घ)गृहमागत्य तया का समुद्घाटिता?Show solution

उत्तर: गृहमागत्य तया मञ्जूषा समुद्घाटिता।

1(ङ)लोभाविष्टा बालिका कीदृशीं मञ्जूषां नयति?Show solution

उत्तर: लोभाविष्टा बालिका गुरुतमाम् (सबसे भारी) मञ्जूषां नयति।

2(अ)(क)निर्धनायाः वृद्धायाः दुहिता कीदृशी आसीत्?Show solution

दिया गया: पाठ 'स्वर्णकाकः' के आधार पर प्रश्न।

उत्तर: निर्धनायाः वृद्धायाः दुहिता विनम्रा, मनोहरा, परिश्रमशीला च आसीत्। (अर्थात् वह विनम्र, सुन्दर और परिश्रमी थी।)

2(अ)(ख)बालिकया पूर्वं कीदृशः काकः न दृष्टः आसीत्?Show solution

उत्तर: बालिकया पूर्वं स्वर्णपक्षः, स्वर्णचञ्चुः, स्वर्णपादयुक्तः (सुवर्णमयः) काकः न दृष्टः आसीत्। अर्थात् उसने पहले कभी सोने के पंख, सोने की चोंच और सोने के पैरों वाला कौआ नहीं देखा था।

2(अ)(ग)निर्धनायाः दुहिता मञ्जूषायां कानि अपश्यत्?Show solution

उत्तर: निर्धनायाः दुहिता मञ्जूषायां बहूनि रत्नानि, मणयः, हीरकाणि च (बहुमूल्यरत्नानि) अपश्यत्। अर्थात् उसने मञ्जूषा में अनेक रत्न, मणि और हीरे देखे।

2(अ)(घ)बालिका किं दृष्ट्वा आश्चर्यचकिता जाता?Show solution

उत्तर: बालिका स्वर्णमयं प्रासादम् (सोने के महल को) दृष्ट्वा आश्चर्यचकिता जाता।

2(अ)(ङ)गर्विता बालिका कीदृशं सोपानम् अयाचत कीदृशं च प्राप्तवती?Show solution

उत्तर: गर्विता बालिका स्वर्णमयं सोपानम् अयाचत, परन्तु सा लौहमयं (लोहे का) सोपानम् प्राप्तवती। अर्थात् उसने सोने की सीढ़ी माँगी किन्तु उसे लोहे की सीढ़ी मिली।

2(क)(i)विलोमपदं पाठात् चित्वा लिखत — पश्चात्Show solution

विलोम: पूर्वम्

2(क)(ii)हसितुम्Show solution

विलोम: रोदितुम्

2(क)(iii)अधःShow solution

विलोम: उपरि

2(क)(iv)श्वेतःShow solution

विलोम: कृष्णः

2(क)(v)सूर्यास्तःShow solution

विलोम: सूर्योदयः

2(क)(vi)सुप्तःShow solution

विलोम: जागृतः (अथवा प्रबुद्धः)

2(ख)(i)सन्धिं कुरुत — नि + अवसत्Show solution

सन्धि-नियम: यण् सन्धि — इ/ई के बाद असमान स्वर आने पर 'इ' → 'य्' हो जाता है।

नि + अवसत् = \textbf{न्यवसत्}

2(ख)(ii)सूर्य + उदयःShow solution

सन्धि-नियम: गुण सन्धि — अ/आ + उ/ऊ = ओ।

सूर्य + उदयः = \textbf{सूर्योदयः}

2(ख)(iii)वृक्षस्य + उपरिShow solution

सन्धि-नियम: गुण सन्धि — अ + उ = ओ।

वृक्षस्य + उपरि = \textbf{वृक्षस्योपरि}

2(ख)(iv)हि + अकारयत्Show solution

सन्धि-नियम: यण् सन्धि — इ + अ = य्।

हि + अकारयत् = \textbf{ह्यकारयत्}

2(ख)(v)च + एकाकिनीShow solution

सन्धि-नियम: वृद्धि सन्धि — अ + ए = ऐ।

च + एकाकिनी = \textbf{चैकाकिनी}

2(ख)(vi)इति + उक्त्वाShow solution

सन्धि-नियम: यण् सन्धि — इ + उ = यु।

इति + उक्त्वा = \textbf{इत्युक्त्वा}

2(ख)(vii)प्रति + अवदत्Show solution

सन्धि-नियम: यण् सन्धि — इ + अ = य्।

प्रति + अवदत् = \textbf{प्रत्यवदत्}

2(ख)(viii)प्र + उक्तम्Show solution

सन्धि-नियम: गुण सन्धि — अ + उ = ओ।

प्र + उक्तम् = \textbf{प्रोक्तम्}

2(ख)(ix)अत्र + एवShow solution

सन्धि-नियम: वृद्धि सन्धि — अ + ए = ऐ।

अत्र + एव = \textbf{अत्रैव}

2(ख)(x)तत्र + उपस्थिताShow solution

सन्धि-नियम: गुण सन्धि — अ + उ = ओ।

तत्र + उपस्थिता = \textbf{तत्रोपस्थिता}

2(ख)(xi)यथा + इच्छम्Show solution

सन्धि-नियम: वृद्धि सन्धि — आ + इ = ऐ।

यथा + इच्छम् = \textbf{यथेच्छम्}

*(आ + इ → ए — दीर्घ गुण सन्धि)*

3(क)स्थूलपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — ग्रामे निर्धना स्त्री अवसत्।Show solution

स्थूलपद: ग्रामे

प्रश्न: कुत्र निर्धना स्त्री अवसत्?

3(ख)स्वर्णकाकं निवारयन्ती बालिका प्रार्थ्यत्।Show solution

स्थूलपद: स्वर्णकाकम्

प्रश्न: कम् निवारयन्ती बालिका प्रार्थ्यत्?

3(ग)सूर्योदयात् पूर्वमेव बालिका तत्रोपस्थिता।Show solution

स्थूलपद: सूर्योदयात् पूर्वम्

प्रश्न: कस्मात् पूर्वम् एव बालिका तत्रोपस्थिता?

3(घ)बालिका निर्धनमातुः दुहिता आसीत्।Show solution

स्थूलपद: निर्धनमातुः

प्रश्न: बालिका कस्याः दुहिता आसीत्?

3(ङ)लुब्धा वृद्धा स्वर्णकाकस्य रहस्यमभिज्ञातवती।Show solution

स्थूलपद: स्वर्णकाकस्य रहस्यम्

प्रश्न: लुब्धा वृद्धा कस्य रहस्यम् अभिज्ञातवती?

4(क)प्रकृति-प्रत्यय-संयोगं कुरुत — वि + लोकु + ल्यप्Show solution

नियम: ल्यप् प्रत्यय उपसर्गपूर्वक धातु के साथ लगता है; 'ल्यप्' का रूप 'य' होता है।

वि + लोकु + ल्यप् = \textbf{विलोक्य}

4(ख)नि + क्षिप् + ल्यप्Show solution

नि + क्षिप् + ल्यप् = \textbf{निक्षिप्य}

4(ग)आ + गम् + ल्यप्Show solution

आ + गम् + ल्यप् = \textbf{आगत्य}

4(घ)दृश् + क्त्वाShow solution

नियम: क्त्वा प्रत्यय लगने पर दृश् → दृष्ट् होता है।

दृश् + क्त्वा = \textbf{दृष्ट्वा}

4(ङ)शी + क्त्वाShow solution

शी + क्त्वा = \textbf{शायित्वा}

4(च)लघु + तमप्Show solution

नियम: तमप् प्रत्यय विशेषण के साथ अतिशयार्थ (superlative) बनाता है।

लघु + तमप् = \textbf{लघुतमम्}

5(क)प्रकृतिप्रत्यय-विभागं कुरुत — रोदितुम्Show solution

\textbf{रोदितुम्} = रुद् + तुमुन्

5(ख)दृष्ट्वाShow solution

\textbf{दृष्ट्वा} = दृश् + क्त्वा

5(ग)विलोक्यShow solution

\textbf{विलोक्य} = वि + लोकु + ल्यप्

5(घ)निक्षिप्यShow solution

\textbf{निक्षिप्य} = नि + क्षिप् + ल्यप्

5(ङ)आगत्यShow solution

\textbf{आगत्य} = आ + गम् + ल्यप्

5(च)शायित्वाShow solution

\textbf{शायित्वा} = शी + क्त्वा

5(छ)लघुतमम्Show solution

\textbf{लघुतमम्} = लघु + तमप्

6(क)अधोलिखितानि कथनानि क:/का, क/काम् च कथयति — पूर्वं प्रातराशः क्रियताम्।Show solution

| कथनम् | क:/का (वक्ता) | क/काम् (श्रोता) |
|---|---|---|
| पूर्वं प्रातराशः क्रियताम्। | माता (वृद्धा माता) | दुहितरम् (पुत्री को) |

6(ख)सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष।Show solution

| कथनम् | क:/का (वक्ता) | क/काम् (श्रोता) |
|---|---|---|
| सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्ष। | माता | दुहितरम् |

6(ग)तण्डुलान् मा भक्षय।Show solution

| कथनम् | क:/का (वक्ता) | क/काम् (श्रोता) |
|---|---|---|
| तण्डुलान् मा भक्षय। | स्वर्णकाकः | बालिकाम् |

6(घ)अहं तुभ्यं तण्डुलमूल्यं दास्यामि।Show solution

| कथनम् | क:/का (वक्ता) | क/काम् (श्रोता) |
|---|---|---|
| अहं तुभ्यं तण्डुलमूल्यं दास्यामि। | स्वर्णकाकः | बालिकाम् |

6(ङ)भो नीचकाक! अहमागता, मां तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ।Show solution

| कथनम् | क:/का (वक्ता) | क/काम् (श्रोता) |
|---|---|---|
| भो नीचकाक! अहमागता, मां तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ। | लुब्धायाः वृद्धायाः दुहिता (लोभी बालिका) | स्वर्णकाकम् |

7(क)उदाहरणमनुसृत्य पञ्चमीविभक्तेः प्रयोगं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूर्यत — जनः ... बहिः आगच्छति। (ग्राम)Show solution

नियम: पञ्चमी विभक्ति 'बहिः, निस्सरति, बिभेति' आदि के साथ प्रयुक्त होती है। 'ग्राम' शब्द का पञ्चमी एकवचन = ग्रामात्।

जनः\ \textbf{ग्रामात्}\ बहिः\ आगच्छति।

7(ख)नद्यः ... निस्सरन्ति। (पर्वत)Show solution

'पर्वत' शब्द का पञ्चमी एकवचन = पर्वतात्।

नद्यः\ \textbf{पर्वतात्}\ निस्सरन्ति।

7(ग)... पत्राणि पतन्ति। (वृक्ष)Show solution

'वृक्ष' शब्द का पञ्चमी एकवचन = वृक्षात्।

\textbf{वृक्षात्}\ पत्राणि\ पतन्ति।

7(घ)बालकः ... बिभेति। (सिंह)Show solution

'सिंह' शब्द का पञ्चमी एकवचन = सिंहात्।

बालकः\ \textbf{सिंहात्}\ बिभेति।

7(ङ)ईश्वरः ... त्रायते। (क्लेश)Show solution

'क्लेश' शब्द का पञ्चमी एकवचन = क्लेशात्।

ईश्वरः\ \textbf{क्लेशात्}\ त्रायते।

7(च)प्रभुः भक्तं ... निवारयति। (पाप)Show solution

'पाप' शब्द का पञ्चमी एकवचन = पापात्।

प्रभुः\ भक्तं\ \textbf{पापात्}\ निवारयति।

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in स्वर्णकाक for CBSE Class 9 Sanskrit?

स्वर्णकाक covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 9 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.

How to score full marks in स्वर्णकाक — CBSE Class 9 Sanskrit?

Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.

Where can I get free NCERT Solutions for स्वर्णकाक Class 9 Sanskrit?

This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in स्वर्णकाक (CBSE Class 9 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for स्वर्णकाक

All 22 chapters — CBSE Class 9 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full स्वर्णकाक chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 9 Sanskrit.

Try Super Tutor Free

Try the full chapter — Free

स्वर्णकाक

Studying स्वर्णकाक? Get the full interactive chapter.

अभ्यासः — स्वर्णकाकः (Chapter 11, शेमुषी प्रथमो, Class 9)

Frequently Asked Questions

Sources & Official References

More resources for स्वर्णकाक

Important Questions

Syllabus

Revision Notes

Study Plan

Flashcards

Formula Sheet

Chapter Summary

Practice Quiz

Concept Maps

Get the full स्वर्णकाक chapter — for free.