शुचिपर्यावरणम् (Part 2) — NCERT Solutions

(क) दुर्वहम्

अत्र (महानगरे) जीवितं दुर्वहं जातम्।

(ख) कोलाहलः

अनिशं महानगरमध्ये कोलाहलः प्रचलति।

(ग) जलम्

कुत्सितवस्तुमिश्रितं जलम् अस्ति।

(घ) प्रकृत्यै

अहं प्रकृत्यै जीवनं कामये।

(ङ) कुसुमानाम्

कुसुमानां माला रमणीया।

(क) कविः महानगरस्य कोलाहलात्, प्रदूषणात् च मुक्तिं प्राप्तुं शुद्धवायुसेवनाय च प्रकृतेः शरणम् इच्छति।

(ख) महानगरेषु वाहनानाम् अनन्ताः पङ्क्तयः धावन्ति, कञ्जलमलिनं धूमं मुञ्चन्ति, येन वायुमण्डलं दूषितं भवति। अतः महानगरेषु संसरणं कठिनं वर्तते।

(ग) अस्माकं पर्यावरणे वायुः, जलं च दूषितम् अस्ति। शकटीयानानि कञ्जलमलिनं धूमं मुञ्चन्ति येन वायुः दूषितः, तथा च कुत्सितवस्तुमिश्रितं जलम् अपि दूषितम् अस्ति।

(घ) कविः नद्याः तीरे, वने, उद्याने च सञ्चरणं कर्तुम् इच्छति यत्र हरिततरवः, ललितलताः, पुष्पमालाः च सन्ति।

(ङ) स्वस्थजीवनाय प्राकृतिके शुद्धे वातावरणे — यत्र हरिततरवः, पुष्पाणि, नद्यः, खगकुलकलरवः च विद्यन्ते — तादृशे वातावरणे भ्रमणीयम्।

(च) अन्तिमे पद्यांशे कवेः एषा कामना अस्ति यत् सः प्रकृत्यै जीवनं समर्पयेत्, प्रकृतेः सन्निधौ वसेत्, तथा च शुचिपर्यावरणे सुखेन जीवनं यापयेत्।

(क) $\text{प्रकृति:} + \text{एव} = \text{प्रकृतिरेव}$

नियम: विसर्गसन्धि — विसर्गस्य स्थाने 'र्' आदेशः (विसर्ग + स्वर → र्)।

(ख) $\text{स्यात्} + \text{न} + \text{एव} = \text{स्यान्नैव}$

नियम: (i) त् + न → न्न (व्यञ्जनसन्धि — अनुनासिकसन्धि); (ii) न + ए → नै (स्वरसन्धि — वृद्धिसन्धि)।

(ग) $\text{हि} + \text{अनन्ता:} = \text{हि अनन्ता:}$ → हि + अनन्ता: = ह्यनन्ता: अथवा पाठानुसारेण $\text{हि} + \text{अनन्ता:} = \text{हानन्ता:}$

नियम: इ + अ → य (यण्सन्धि) अथवा गुणसन्धि।

(घ) $\text{बहि:} + \text{अन्त:} + \text{जगति} = \text{बहिरन्तर्जगति}$

नियम: (i) बहिः + अन्तः → बहिरन्तः (विसर्गसन्धि — विसर्ग + स्वर → र्); (ii) अन्तः + जगति → अन्तर्जगति (विसर्गसन्धि — विसर्ग + ज् → र्)।

(ङ) $\text{अस्मात्} + \text{नगरात्} = \text{अस्मान्नगरात्}$

नियम: त् + न → न्न (व्यञ्जनसन्धि — अनुनासिकसन्धि)।

(च) $\text{सम्} + \text{चरणम्} = \text{सञ्चरणम्}$

नियम: म् + च् → ञ् (व्यञ्जनसन्धि — अनुनासिकसन्धि; म् परवर्गीयानुनासिकं भवति)।

(छ) $\text{धूमम्} + \text{मुञ्चति} = \text{धूमं मुञ्चति}$

नियम: म् + म् → म् (अनुस्वारसन्धि; पदान्ते म् → अनुस्वारः)। अतः धूमं मुञ्चति।

(क) इदानीं वायुमण्डलं भूशम् प्रदूषितमस्ति।

(ख) अत्र जीवनं दुर्वहम् अस्ति।

(ग) प्राकृतिक-वातावरणे क्षणं सञ्चरणम् अपि लाभदायकं भवति।

(घ) पर्यावरणस्य संरक्षणम् एव प्रकृतेः आराधना।

(ङ) सदा समयस्य सदुपयोगः करणीयः।

(च) भूकम्पित-समये बहिः गमनमेव उचितं भवति।

(छ) यत्र हरितिमा तत्र शुचि पर्यावरणम्।