शुचिपर्यावरणम्

(क) दुर्वहम्

अत्र (महानगरे) जीवितं दुर्वहं जातम्।

(ख) कोलाहलः

अनिशं महानगरमध्ये कोलाहलः प्रचलति।

(ग) जलम्

कुत्सितवस्तुमिश्रितं जलम् अस्ति।

(घ) प्रकृत्यै

अहं प्रकृत्यै जीवनं कामये।

(ङ) कुसुमानाम्

कुसुमानां माला रमणीया।

(क) कविः महानगरस्य कोलाहलात्, प्रदूषणात् च मुक्तिं प्राप्तुं शुद्धवायुसेवनाय च प्रकृतेः शरणम् इच्छति।

(ख) महानगरेषु वाहनानाम् अनन्ताः पङ्क्तयः धावन्ति, कञ्जलमलिनं धूमं मुञ्चन्ति, येन वायुमण्डलं दूषितं भवति। अतः महानगरेषु संसरणं कठिनं वर्तते।

(ग) अस्माकं पर्यावरणे वायुः, जलं च दूषितम् अस्ति। शकटीयानानि कञ्जलमलिनं धूमं मुञ्चन्ति येन वायुः दूषितः, तथा च कुत्सितवस्तुमिश्रितं जलम् अपि दूषितम् अस्ति।

(घ) कविः नद्याः तीरे, वने, उद्याने च सञ्चरणं कर्तुम् इच्छति यत्र हरिततरवः, ललितलताः, पुष्पमालाः च सन्ति।

(ङ) स्वस्थजीवनाय प्राकृतिके शुद्धे वातावरणे — यत्र हरिततरवः, पुष्पाणि, नद्यः, खगकुलकलरवः च विद्यन्ते — तादृशे वातावरणे भ्रमणीयम्।

(च) अन्तिमे पद्यांशे कवेः एषा कामना अस्ति यत् सः प्रकृत्यै जीवनं समर्पयेत्, प्रकृतेः सन्निधौ वसेत्, तथा च शुचिपर्यावरणे सुखेन जीवनं यापयेत्।

(क) $\text{प्रकृति:} + \text{एव} = \text{प्रकृतिरेव}$

नियम: विसर्गसन्धि — विसर्गस्य स्थाने 'र्' आदेशः (विसर्ग + स्वर → र्)।

(ख) $\text{स्यात्} + \text{न} + \text{एव} = \text{स्यान्नैव}$

नियम: (i) त् + न → न्न (व्यञ्जनसन्धि — अनुनासिकसन्धि); (ii) न + ए → नै (स्वरसन्धि — वृद्धिसन्धि)।

(ग) $\text{हि} + \text{अनन्ता:} = \text{हि अनन्ता:}$ → हि + अनन्ता: = ह्यनन्ता: अथवा पाठानुसारेण $\text{हि} + \text{अनन्ता:} = \text{हानन्ता:}$

नियम: इ + अ → य (यण्सन्धि) अथवा गुणसन्धि।

(घ) $\text{बहि:} + \text{अन्त:} + \text{जगति} = \text{बहिरन्तर्जगति}$

नियम: (i) बहिः + अन्तः → बहिरन्तः (विसर्गसन्धि — विसर्ग + स्वर → र्); (ii) अन्तः + जगति → अन्तर्जगति (विसर्गसन्धि — विसर्ग + ज् → र्)।

(ङ) $\text{अस्मात्} + \text{नगरात्} = \text{अस्मान्नगरात्}$

नियम: त् + न → न्न (व्यञ्जनसन्धि — अनुनासिकसन्धि)।

(च) $\text{सम्} + \text{चरणम्} = \text{सञ्चरणम्}$

नियम: म् + च् → ञ् (व्यञ्जनसन्धि — अनुनासिकसन्धि; म् परवर्गीयानुनासिकं भवति)।

(छ) $\text{धूमम्} + \text{मुञ्चति} = \text{धूमं मुञ्चति}$

नियम: म् + म् → म् (अनुस्वारसन्धि; पदान्ते म् → अनुस्वारः)। अतः धूमं मुञ्चति।

(क) इदानीं वायुमण्डलं भूशम् प्रदूषितमस्ति।

(ख) अत्र जीवनं दुर्वहम् अस्ति।

(ग) प्राकृतिक-वातावरणे क्षणं सञ्चरणम् अपि लाभदायकं भवति।

(घ) पर्यावरणस्य संरक्षणम् एव प्रकृतेः आराधना।

(ङ) सदा समयस्य सदुपयोगः करणीयः।

(च) भूकम्पित-समये बहिः गमनमेव उचितं भवति।

(छ) यत्र हरितिमा तत्र शुचि पर्यावरणम्।

(क) सलिलम् → जलम् / पयः / वारि

(ख) आम्रम् → रसालः / सहकारः / चूतः

(ग) वनम् → कान्तारम् / अरण्यम् / विपिनम्

(घ) शरीरम् → तनुः / देहः / कायः

(ङ) कुटिलम् → वक्रम् / जिह्मम् / टेढ़म्

(च) पाषाणः → प्रस्तरः / शिला / अश्मा

(क) सुकरम् → दुर्वहम् (कठिन)

(ख) दूषितम् → शुचि / निर्मलम् (स्वच्छ)

(ग) गृहणन्ती → मुञ्चन्ती (छोड़ती हुई)

(घ) निर्मलम् → मलिनम् (मैला)

(ङ) दानवाय → मानवाय (मनुष्य के लिए)

(च) सान्ता: → अनन्ता: (अन्तहीन)

| विग्रहवाक्यम् | समस्तपदम् | समासनाम |
|---|---|---|
| यथा – मलेन सहितम् | समालम् | अव्ययीभाव |
| (क) हरिताः च ये तरवः (तेषाम्) | हरिततरूणाम् | कर्मधारय (तत्पुरुष) |
| (ख) ललिताः च याः लताः (तासाम्) | ललितलतानाम् | कर्मधारय (तत्पुरुष) |
| (ग) नवा मालिका | नवमालिका | कर्मधारय (तत्पुरुष) |
| (घ) धृतः सुखसन्देशः येन (तम्) | सुखसन्देशधृतम् | बहुव्रीहि |
| (ङ) कञ्जलम् इव मलिनम् | कञ्जलमलिनम् | कर्मधारय (उपमान-कर्मधारय) |
| (च) दुर्दान्तैः दशनैः | दुर्दान्तदशनैः | कर्मधारय (तत्पुरुष) |

विशेष: (क) 'हरिततरूणाम्' — हरिताः च ते तरवः = हरिततरवः (कर्मधारयः); (ख) 'ललितलतानाम्' — ललिताः च ताः लताः = ललितलताः (कर्मधारयः)।

(क) रेखाङ्कितपदम् — शकटीयानम्

प्रश्नः — किम् कञ्जलमलिनं धूमं मुञ्चति?

(ख) रेखाङ्कितपदम् — उद्याने

प्रश्नः — कुत्र पक्षिणां कलरवं चेतः प्रसादयति?

(ग) रेखाङ्कितपदम् — प्रस्तरतले

प्रश्नः — पाषाणीसभ्यतायां लतातरुगुल्माः कुत्र पिष्टाः सन्ति?

(घ) रेखाङ्कितपदम् — महानगरेषु

प्रश्नः — कुत्र वाहनानाम् अनन्ताः पङ्क्तयः धावन्ति?

(ङ) रेखाङ्कितपदम् — प्रकृत्याः सन्निधौ

प्रश्नः — कस्याः सन्निधौ वास्तविकं सुखं विद्यते?