Skip to main content
Chapter 10 of 36
NCERT Solutions

चित्रवर्णनम्

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for चित्रवर्णनम् — CBSE Class 10 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying चित्रवर्णनम्? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 10 students started this chapter today

10 Questions Solved · 1 Section

चित्रवर्णनम् — अभ्यासप्रश्नाः

1अधोलिखित चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तपदानां सहायतया पञ्चवाक्यानि लिख्यन्ताम् — (रक्षाबन्धन-सम्बन्धित चित्रम्) मञ्जूषा: अग्रजस्य, अनुजस्य, भगिनी, स्वक्रमस्य, रक्षाबन्धनम्, रक्षासूत्रम्, करोति, करिष्यति, मणिबन्धे, मिष्टान्नम्, अन्यम्, पश्चात्, पश्यति, प्रसन्न:, मातापितरौ, दृष्ट्वा, प्रसन्नौ, पर्वण:, बध्नातिShow solution
चित्र-वर्णनम् (रक्षाबन्धनम्)

दत्त उदाहरणवाक्यानि:
(i) अत्र रक्षाबन्धनपर्वण: आयोजनं भवति।
(ii) भगिनी अग्रजस्य मणिबन्धे रक्षासूत्रस्य बन्धनं करोति।
(iii) तस्या: अनुज: अपि स्वक्रमस्य प्रतीक्षां करोति।
(iv) अग्रजस्य रक्षाबन्धनं कृत्वा भगिनी अनुजस्य मणिबन्धे अपि रक्षाबन्धनं करिष्यति।
(v) मातापितरौ रक्षाबन्धनं दृष्ट्वा मोदेते।

छात्रैः लेखनीयानि पञ्चवाक्यानि (नमूना):
(i) अत्र रक्षाबन्धनपर्वण: मनोहरम् आयोजनं भवति।
(ii) भगिनी प्रसन्ना सती अग्रजस्य मणिबन्धे रक्षासूत्रं बध्नाति।
(iii) अनुज: स्वक्रमस्य प्रतीक्षां कुर्वन् पश्यति।
(iv) भगिनी अग्रजाय मिष्टान्नम् अपि ददाति।
(v) मातापितरौ पुत्रपुत्रीयो: स्नेहं दृष्ट्वा प्रसन्नौ भवतः।

भावार्थ: इस चित्र में रक्षाबन्धन पर्व का आयोजन है। बहन अपने बड़े भाई की कलाई पर राखी बाँध रही है। छोटा भाई अपनी बारी की प्रतीक्षा कर रहा है। माता-पिता यह दृश्य देखकर प्रसन्न हैं।
2अधोलिखितं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तपदानां सहायतया पञ्च वाक्यानि लिख्यन्ताम् — (बाढ़-राहत-सम्बन्धित चित्रम्) मञ्जूषा: उदग्रविमानम्, सैनिक:, भोजनपुट्कानि, जलौघपीडिता:, वृद्धस्य, लम्बितसोपाने, आरोहयति, पातयन्ति, सहायताम्, छदिषु, उत्थापयन्तिShow solution
चित्र-वर्णनम् (बाढ़-राहत-कार्यम्)

छात्रैः लेखनीयानि पञ्चवाक्यानि (नमूना):
(i) अत्र जलौघपीडिताः जनाः गृहाणां छदिषु आश्रयं गृहीतवन्तः।
(ii) उदग्रविमानेन सैनिकाः पीडितेभ्यः भोजनपुट्कानि पातयन्ति।
(iii) सैनिकाः लम्बितसोपाने अवतीर्य जलौघपीडितान् उत्थापयन्ति।
(iv) एकः सैनिकः वृद्धस्य हस्तं धृत्वा तम् उदग्रविमाने आरोहयति।
(v) सैनिकाः विपन्नेभ्यः जनेभ्यः सहायतां कुर्वन्तः प्रशंसनीयाः सन्ति।

भावार्थ: इस चित्र में बाढ़-पीड़ित लोग घरों की छतों पर बैठे हैं। सेना का हेलीकॉप्टर ऊपर से भोजन के पैकेट गिरा रहा है। सैनिक रस्सी की सीढ़ी से उतरकर लोगों को बचा रहे हैं।
3अधोलिखित चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तपदानां सहायतया पञ्चवाक्यानि लिखयन्ताम् — (सीमा-प्रहरी-सम्बन्धित चित्रम्) मञ्जूषा: पलायितौ, धृत्वा, कुर्वन्ति, देशरक्षकेभ्यः, सैनिकाः, नमः, अन्ताराष्ट्रियसीमायाः, अवैधप्रवेशम्, प्रहरिणः, भुशुण्डं, परितः, पर्वताः, दृष्ट्वा, आतङ्कवादिनौ, देशरक्षकान्, सन्नद्धाःShow solution
चित्र-वर्णनम् (सीमा-प्रहरणम्)

छात्रैः लेखनीयानि पञ्चवाक्यानि (नमूना):
(i) अत्र अन्ताराष्ट्रियसीमायाः प्रहरिणः सैनिकाः सन्नद्धाः तिष्ठन्ति।
(ii) सैनिकाः भुशुण्डं धृत्वा अवैधप्रवेशं रोद्धुं सज्जाः सन्ति।
(iii) परितः पर्वताः सन्ति, तेषु देशरक्षकाः सावधानाः भ्रमन्ति।
(iv) सैनिकान् दृष्ट्वा आतङ्कवादिनौ पलायितौ।
(v) वयं देशरक्षकेभ्यः नमः कुर्वन्ति, ते अस्माकं सुरक्षां कुर्वन्ति।

भावार्थ: इस चित्र में अन्तर्राष्ट्रीय सीमा पर सैनिक पहरा दे रहे हैं। वे बन्दूक लेकर सतर्क खड़े हैं। पहाड़ों से घिरे इस क्षेत्र में आतंकवादी घुसपैठ करने की कोशिश कर रहे थे, किन्तु सैनिकों को देखकर भाग गए।
4अधोलिखितं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तपदानां सहायतया पञ्चवाक्यानि लिख्यन्ताम् — (रेल-दुर्घटना-सम्बन्धित चित्रम्) मञ्जूषा: चिकित्सका:, परिचारिका:, उपवाहनानि, क्रेनयानेन, भीषणदुर्घटनाया:, रेलयानस्य, पतितानि, दुर्घटनायां, व्रणितम्, विपत्तौ, आवश्यकताShow solution
चित्र-वर्णनम् (रेल-दुर्घटना)

छात्रैः लेखनीयानि पञ्चवाक्यानि (नमूना):
(i) अत्र भीषणदुर्घटनायाः दृश्यं वर्तते, रेलयानस्य डब्बाः पतितानि सन्ति।
(ii) क्रेनयानेन पतितानि रेलयानस्य डब्बानि उत्थाप्यन्ते।
(iii) दुर्घटनायां व्रणितान् जनान् उपवाहनानि चिकित्सालयं नयन्ति।
(iv) चिकित्सकाः परिचारिकाश्च विपत्तौ पीडितानां सेवां कुर्वन्ति।
(v) विपत्तौ चिकित्सकानाम् उपवाहनानां च महती आवश्यकता भवति।

भावार्थ: इस चित्र में एक भीषण रेल दुर्घटना का दृश्य है। रेलगाड़ी के डिब्बे पटरी से उतर गए हैं। क्रेन से डिब्बों को उठाया जा रहा है। चिकित्सक और नर्सें घायलों की सेवा कर रहे हैं तथा एम्बुलेंस उन्हें अस्पताल ले जा रही हैं।
5अधोलिखित चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तपदानां सहायतया पञ्च वाक्यानि लिख्यन्ताम् — (यातायात-नियम-सम्बन्धित चित्रम्) मञ्जूषा: यातायातस्य, शिरस्त्राणस्य, दण्डशुल्कम्, प्राप्तिपत्रम्, यातायातरक्षी, सुरक्षायै, धारयित्वा, निर्बाधम्, आमन्त्रणम्, शुल्कप्राप्तिपत्रम्, भवितुं शक्नोति, मुद्रयति, मोटरसाइकिलचालकः, आत्मरक्षायैShow solution
चित्र-वर्णनम् (यातायात-नियमपालनम्)

छात्रैः लेखनीयानि पञ्चवाक्यानि (नमूना):
(i) अत्र यातायातरक्षी मोटरसाइकिलचालकं रोधयति।
(ii) मोटरसाइकिलचालकः शिरस्त्राणं धारयित्वा न आगतः, अतः सः दण्डशुल्कं दातुं बाध्यः।
(iii) यातायातरक्षी दण्डशुल्कस्य शुल्कप्राप्तिपत्रं मुद्रयति।
(iv) शिरस्त्राणस्य धारणम् आत्मरक्षायै सुरक्षायै च अनिवार्यम् अस्ति।
(v) यातायातस्य नियमान् पालयित्वा वयं दुर्घटनायाः आमन्त्रणं वारयितुं शक्नुमः।

भावार्थ: इस चित्र में एक यातायात पुलिसकर्मी मोटरसाइकिल चालक को रोक रहा है जो हेलमेट नहीं पहने है। पुलिसकर्मी चालान काट रहा है। हेलमेट पहनना अपनी सुरक्षा के लिए अनिवार्य है।
6अधोलिखितं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तपदानां सहायतया पञ्च वाक्यानि लिख्यन्ताम् — (वर्षाऋतु-सम्बन्धित चित्रम्) मञ्जूषा: वृक्षेषु, मण्डूक:, तिस्र:, जलगर्तस्य, नृत्यति, इन्द्रधनुष:, दोलाभिः, टर्र-टर्र इति शब्दम्, श्रावणमासस्य, वर्षाया:, अनुभवन्ति, कुर्वन्तिShow solution
चित्र-वर्णनम् (वर्षाऋतुः)

छात्रैः लेखनीयानि पञ्चवाक्यानि (नमूना):
(i) अत्र श्रावणमासस्य वर्षाया: मनोहरं दृश्यं वर्तते।
(ii) आकाशे सप्तवर्णः इन्द्रधनुः शोभते।
(iii) जलगर्तस्य समीपे मण्डूकः टर्र-टर्र इति शब्दं कुर्वन् नृत्यति।
(iv) बालिकाः तिस्रः वृक्षेषु दोलाभिः झूलन्त्यः वर्षायाः आनन्दम् अनुभवन्ति।
(v) वर्षाऋतौ प्रकृतिः हरिता भवति, सर्वे जनाः आनन्दं कुर्वन्ति।

भावार्थ: इस चित्र में वर्षा ऋतु का सुन्दर दृश्य है। आकाश में इन्द्रधनुष दिख रहा है। तालाब के पास मेंढक टर्र-टर्र कर रहा है। तीन बालिकाएँ पेड़ पर झूला झूल रही हैं और वर्षा का आनन्द ले रही हैं।
7अधोलिखित चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तपदानां सहायतया पञ्च वाक्यानि लिख्यन्ताम् — (सड़क-दुर्घटना-विवाद-सम्बन्धित चित्रम्) मञ्जूषा: कार्यानयो:, आक्रोशपूर्वकम्, क्रुद्धो, दोषारोपणम्, आरक्षी, क्षतिग्रस्ते, कारयाने, क्षमाभावस्य, आवश्यकता, धैर्यस्य, दुर्घटनाया:, विचार्यShow solution
चित्र-वर्णनम् (सड़क-दुर्घटना-विवादः)

छात्रैः लेखनीयानि पञ्चवाक्यानि (नमूना):
(i) अत्र दुर्घटनायाः पश्चात् कार्यानयोः चालकौ विवदेते।
(ii) एकः चालकः क्रुद्धः सन् आक्रोशपूर्वकम् अन्यस्मिन् दोषारोपणं करोति।
(iii) क्षतिग्रस्ते कारयाने दृष्ट्वा आरक्षी घटनास्थले आगतः।
(iv) आरक्षी उभयोः वचनं विचार्य न्यायनिर्णयं करोति।
(v) दुर्घटनायाः समये धैर्यस्य क्षमाभावस्य च आवश्यकता भवति।

भावार्थ: इस चित्र में दो कारों की टक्कर के बाद दोनों चालक आपस में झगड़ रहे हैं। एक चालक क्रोध में दूसरे पर दोष लगा रहा है। पुलिसकर्मी घटनास्थल पर आकर मामले की जाँच कर रहा है। ऐसे समय में धैर्य और क्षमाभाव की आवश्यकता होती है।
8अधोलिखितं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तपदानां सहायतया पञ्च वाक्यानि लिख्यन्ताम् — (फल-विक्रेता-सम्बन्धित चित्रम्) मञ्जूषा: आपणम्, स्वास्थ्यवर्धनम्, फलविक्रेता, भक्षणम्, कदलीफलानि, द्राक्षा, मधुकर्कटिका, अमृतफलम्, नारिकेलानि, जम्बूफलानि, ग्राहकाय, तोलयतिShow solution
चित्र-वर्णनम् (फलापणम्)

छात्रैः लेखनीयानि पञ्चवाक्यानि (नमूना):
(i) अत्र एकस्मिन् फलापणे फलविक्रेता फलानि विक्रीणाति।
(ii) आपणे कदलीफलानि, द्राक्षा, मधुकर्कटिका, अमृतफलम्, नारिकेलानि, जम्बूफलानि च सन्ति।
(iii) फलविक्रेता ग्राहकाय फलानि तोलयति।
(iv) फलानां भक्षणम् स्वास्थ्यवर्धनम् अस्ति, अतः वैद्याः अपि फलभक्षणस्य परामर्शं ददति।
(v) ग्राहकः आपणात् स्वपरिवाराय विविधानि फलानि क्रीणाति।

भावार्थ: इस चित्र में एक फल की दुकान का दृश्य है। दुकानदार केले, अंगूर, तरबूज, पपीता, नारियल और जामुन आदि फल बेच रहा है। वह ग्राहक के लिए फल तोल रहा है। फल खाना स्वास्थ्य के लिए लाभदायक है।
9अधोलिखित चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तपदानां सहायतया पञ्च वाक्यानि लिख्यन्ताम् — (धावन-प्रतियोगिता-सम्बन्धित चित्रम्) मञ्जूषा: धावन-प्रतियोगिता, सप्त बालिका:, प्रशिक्षक:, सीटिकारवं कर्तुम्, तत्परा:, विजेतृमञ्चः, तिस्रः, प्रथमस्थाने, तृतीयस्थानम्, स्वास्थ्यवर्धकम्Show solution
चित्र-वर्णनम् (धावन-प्रतियोगिता)

छात्रैः लेखनीयानि पञ्चवाक्यानि (नमूना):
(i) अत्र धावन-प्रतियोगितायाः दृश्यं वर्तते।
(ii) सप्त बालिकाः धावनाय प्रारम्भरेखायां तत्पराः तिष्ठन्ति।
(iii) प्रशिक्षकः सीटिकारवं कर्तुं सज्जः अस्ति।
(iv) विजेतृमञ्चे तिस्रः बालिकाः प्रथमस्थाने, द्वितीयस्थाने, तृतीयस्थाने च पुरस्कारं प्राप्नुवन्ति।
(v) धावनं स्वास्थ्यवर्धकम् अस्ति, अतः सर्वैः बालकैः क्रीडाप्रतियोगितासु भागः ग्राह्यः।

भावार्थ: इस चित्र में एक दौड़ प्रतियोगिता का दृश्य है। सात बालिकाएँ दौड़ने के लिए तैयार खड़ी हैं। प्रशिक्षक सीटी बजाने के लिए तैयार है। विजेता मंच पर तीन बालिकाएँ पुरस्कार प्राप्त कर रही हैं। दौड़ना स्वास्थ्य के लिए लाभदायक है।
10अधोलिखितं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तपदानां सहायतया पञ्च वाक्यानि लिख्यन्ताम् — (कृषक-सम्बन्धित चित्रम्) मञ्जूषा: कृषकः, वृषभौ, स्वेदपूर्णम्, परिश्रमकारणात्, अन्नदाता, मेघानां प्रतीक्षाम्, सूर्यातपे, चालयति, कर्षतः, अन्नोत्पादने, हलम्, योगदानम्Show solution
चित्र-वर्णनम् (कृषकः)

छात्रैः लेखनीयानि पञ्चवाक्यानि (नमूना):
(i) अत्र एकः कृषकः सूर्यातपे स्वक्षेत्रे कार्यं करोति।
(ii) सः वृषभौ हलेन सह चालयति, वृषभौ च क्षेत्रं कर्षतः।
(iii) परिश्रमकारणात् कृषकस्य शरीरं स्वेदपूर्णम् अस्ति।
(iv) कृषकः मेघानां प्रतीक्षां कुर्वन् अन्नोत्पादने स्वयोगदानं ददाति।
(v) कृषकः अस्माकम् अन्नदाता अस्ति, वयं तस्मै कृतज्ञाः स्मः।

भावार्थ: इस चित्र में एक किसान तेज धूप में अपने खेत में काम कर रहा है। वह दो बैलों से हल चलवा रहा है। परिश्रम के कारण उसका शरीर पसीने से भरा है। वह बादलों की प्रतीक्षा करते हुए अन्न उत्पादन में योगदान दे रहा है। किसान हमारा अन्नदाता है।

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in चित्रवर्णनम् for CBSE Class 10 Sanskrit?
चित्रवर्णनम् covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in चित्रवर्णनम् — CBSE Class 10 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for चित्रवर्णनम् Class 10 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in चित्रवर्णनम् (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full चित्रवर्णनम् chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.