वाच्य परिवर्तन (Part 2) — NCERT Solutions
CBSE · Class 10 · Sanskrit
NCERT Solutions for वाच्य परिवर्तन (Part 2), CBSE Class 10 Sanskrit: 5 textbook questions solved step by step. Covers अभ्यासकार्यम्.
Interactive on Super Tutor
Studying वाच्य परिवर्तन? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.
Free trial, no card needed.
The first 3 solutions are open to read. The other 2 are free with a Super Tutor account.
अभ्यासकार्यम्
प्र. 1उदाहरणमनुसृत्य यथानिर्दिष्टं वाच्यपरिवर्तनं कुरुत—
i) अहं कार्यं कृतवान्। (कर्मवाच्य)
ii) त्वम् पुस्तकम् पठितवान्। (कर्मवाच्य)
iii) स: गायति। (भाववाच्य)
iv) युवाभ्यां सुलेख: लिखित:। (कर्तृवाच्य)
v) ता: रदन्ति। (भाववाच्य)
vi) मोहन: कन्दुकम् क्रीडति। (कर्तृवाच्य)
vii) छात्रै: दुग्धं पीतम्। (कर्तृवाच्य)
viii) छात्र: हसति। (भाववाच्य)
ix) मम भ्राता उद्धाने भ्रमति। (भाववाच्य)
x) सैनिक: युद्धक्षेत्रं गच्छति। (कर्मवाच्य)Show solution
नियम/अवधारणा:
- कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य: कर्ता में तृतीया विभक्ति, कर्म में प्रथमा विभक्ति, क्रिया कर्म के अनुसार।
- कर्तृवाच्य → भाववाच्य: कर्ता में तृतीया विभक्ति, क्रिया सदा प्रथम पुरुष एकवचन (अकर्मक)।
- कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य: तृतीया का कर्ता प्रथमा में, प्रथमा का कर्म द्वितीया में, क्रिया कर्ता के अनुसार।
i) अहं कार्यं कृतवान्। (कर्मवाच्य)
दिया है: कर्तृवाच्य — (कर्ता, प्रथमा) + (कर्म, द्वितीया) + (क्रिया)
कर्मवाच्य में:
- कर्ता → (तृतीया)
- कर्म → (प्रथमा, नपुंसकलिंग)
- क्रिया → (कर्म के अनुसार, नपुंसकलिंग)
ii) त्वम् पुस्तकम् पठितवान्। (कर्मवाच्य)
दिया है: (कर्ता) + (कर्म) + (क्रिया)
कर्मवाच्य में:
- → (तृतीया)
- → (प्रथमा, नपुंसकलिंग)
- क्रिया →
iii) स: गायति। (भाववाच्य)
दिया है: (कर्ता) + (क्रिया, अकर्मक)
भाववाच्य में:
- → (तृतीया)
- क्रिया → (प्रथम पुरुष एकवचन, कर्मणि प्रयोग)
iv) युवाभ्यां सुलेख: लिखित:। (कर्तृवाच्य)
दिया है: कर्मवाच्य — (तृतीया) + (प्रथमा) +
कर्तृवाच्य में:
- → (प्रथमा, द्विवचन)
- → (द्वितीया)
- क्रिया → (कर्ता के अनुसार, द्विवचन)
v) ता: रदन्ति। (भाववाच्य)
दिया है: (कर्ता, स्त्रीलिंग बहुवचन) + (क्रिया)
भाववाच्य में:
- → (तृतीया)
- क्रिया → (प्रथम पुरुष एकवचन)
vi) मोहन: कन्दुकम् क्रीडति। (कर्तृवाच्य)
दिया है: कर्मवाच्य — (कर्ता) + (कर्म) +
(यहाँ वाक्य पहले से कर्तृवाच्य में है; प्रश्न में कर्तृवाच्य लिखा है अतः यह उत्तर यथावत् है।)
यदि कर्मवाच्य से कर्तृवाच्य बनाना हो:
(वाक्य पहले से कर्तृवाच्य में है।)
vii) छात्रै: दुग्धं पीतम्। (कर्तृवाच्य)
दिया है: कर्मवाच्य — (तृतीया) + (प्रथमा) +
कर्तृवाच्य में:
- → (प्रथमा, बहुवचन)
- → (द्वितीया)
- क्रिया →
viii) छात्र: हसति। (भाववाच्य)
दिया है: (कर्ता) + (क्रिया)
भाववाच्य में:
- → (तृतीया)
- क्रिया →
ix) मम भ्राता उद्याने भ्रमति। (भाववाच्य)
दिया है: (कर्ता) + (अधिकरण) + (क्रिया)
भाववाच्य में:
- → (तृतीया)
- क्रिया →
x) सैनिक: युद्धक्षेत्रं गच्छति। (कर्मवाच्य)
दिया है: (कर्ता) + (कर्म) +
कर्मवाच्य में:
- → (तृतीया)
- → (प्रथमा)
- क्रिया →
प्र. 2अधोलिखितवाक्येषु कर्तृपदे वाच्यानुसारं रिक्तस्थानानि पूर्यत—
i) ... रोटिकां खादति। / तेन रोटिका खाद्यते।
ii) छात्र: ग्रन्थं पठति। / ... ग्रन्थ: पठ्यते।
iii) ... राजभवनं गच्छति। / शकुन्तलया राजभवनं गम्यते।
iv) दुष्यन्त: आखेटं करोति। / ... आखेट: क्रियते।
v) ... गीतं गायति। / गायकेन गीतं गीयते।Show solution
नियम: कर्तृवाच्य में कर्ता प्रथमा विभक्ति में होता है। कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया विभक्ति में होता है। दोनों वाक्यों में कर्ता एक ही होता है, केवल विभक्ति बदलती है।
i)
कर्मवाच्य में (तृतीया, पुल्लिंग एकवचन) → कर्तृवाच्य में (प्रथमा)
ii)
कर्तृवाच्य में (प्रथमा) → कर्मवाच्य में (तृतीया)
iii)
कर्मवाच्य में (तृतीया, स्त्रीलिंग) → कर्तृवाच्य में (प्रथमा)
iv)
कर्तृवाच्य में (प्रथमा) → कर्मवाच्य में (तृतीया)
v)
कर्मवाच्य में (तृतीया) → कर्तृवाच्य में (प्रथमा)
प्र. 3अधोलिखितवाक्यानां कर्मपदे परिवर्तनं कुरुत—
i) अहं …… पूजयामि। / मया देव: पूज्यते।
ii) बालक: फलं खादितवान्। / बालकेन ………… खादितम्।
iii) त्वं गृहं गच्छसि। / त्वया …………… गम्यते।
iv) स: …………… कथितवान्। / तेन साधु: कथित:।
v) यूयं कथां श्रुतवन्त:। / युष्माभि: …………… श्रुता।Show solution
नियम: कर्तृवाच्य में कर्म द्वितीया विभक्ति में होता है। कर्मवाच्य में कर्म प्रथमा विभक्ति में होता है। दोनों वाक्यों में कर्म एक ही होता है।
i)
कर्मवाच्य में (प्रथमा, पुल्लिंग) → कर्तृवाच्य में (द्वितीया)
ii)
कर्तृवाच्य में (द्वितीया, नपुंसकलिंग) → कर्मवाच्य में (प्रथमा, नपुंसकलिंग)
iii)
कर्तृवाच्य में (द्वितीया) → कर्मवाच्य में (प्रथमा)
iv)
कर्मवाच्य में (प्रथमा, पुल्लिंग) → कर्तृवाच्य में (द्वितीया)
v)
कर्तृवाच्य में (द्वितीया, स्त्रीलिंग) → कर्मवाच्य में (प्रथमा, स्त्रीलिंग)
i) स: जलम् पिबति। / तेन जलम् ……
ii) कपोत: आकाशे ……। / कपोतेन आकाशे उत्पत्यते।
iii) सुनीता आभूषणं धारयति। / सुनीतया आभूषणं …………।
iv) नेता भाषणं करोति। / नेत्रा भाषणं ……………।
v) स: कथां ……। / तेन कथा श्रुता।
vi) श्रमिक: कार्यं कृतवान्। / श्रमिकेण कार्यं ……………।
vii) पुत्र: मातरं ……। / पुत्रेण माता पूजिता।
viii) त्वम् आचार्यम् आदृतवान्। / त्वया आचार्य: ……………।
Free with a Super Tutor account
(क) कर्तृवाच्यस्य कर्तरि विभक्ति: भवति— i) प्रथमा ii) द्वितीया iii) तृतीया
(ख) कर्तृवाच्यस्य कर्मणि विभक्ति: भवति— i) प्रथमा ii) द्वितीया iii) तृतीया
(ग) कर्मवाच्यस्य कर्तरि विभक्ति: भवति— i) प्रथमा ii) द्वितीया iii) तृतीया
(घ) कर्मवाच्यस्य कर्मणि विभक्ति: भवति— i) प्रथमा ii) द्वितीया iii) तृतीया
(ङ) भाववाच्यस्य कर्तरि विभक्ति: भवति— i) प्रथमा ii) द्वितीया iii) तृतीया
Free with a Super Tutor account
2 more solved questions in वाच्य परिवर्तन
They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.
Frequently Asked Questions
What are the important topics in वाच्य परिवर्तन for CBSE Class 10 Sanskrit?
Are these NCERT Solutions for वाच्य परिवर्तन free?
How should I revise वाच्य परिवर्तन for the CBSE Class 10 board exam?
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for वाच्य परिवर्तन
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Important Questions
Exam-style questions with answers
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Formula Sheet
The chapter's formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Concept Maps
See how topics connect
Study Plan
Step-by-step plan for this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Syllabus
What topics to cover
For serious students
Get the full वाच्य परिवर्तन chapter — start free.
Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 10 Sanskrit. Free to start, no card needed.