वाच्य परिवर्तन
CBSE · Class 10 · Sanskrit
NCERT Solutions for वाच्य परिवर्तन — CBSE Class 10 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying वाच्य परिवर्तन? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 10 students started this chapter today
अभ्यासकार्यम्
प्र. 1उदाहरणमनुसृत्य यथानिर्दिष्टं वाच्यपरिवर्तनं कुरुत—
i) अहं कार्यं कृतवान्। (कर्मवाच्य)
ii) त्वम् पुस्तकम् पठितवान्। (कर्मवाच्य)
iii) स: गायति। (भाववाच्य)
iv) युवाभ्यां सुलेख: लिखित:। (कर्तृवाच्य)
v) ता: रदन्ति। (भाववाच्य)
vi) मोहन: कन्दुकम् क्रीडति। (कर्तृवाच्य)
vii) छात्रै: दुग्धं पीतम्। (कर्तृवाच्य)
viii) छात्र: हसति। (भाववाच्य)
ix) मम भ्राता उद्धाने भ्रमति। (भाववाच्य)
x) सैनिक: युद्धक्षेत्रं गच्छति। (कर्मवाच्य)Show solution
- कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य: कर्ता में तृतीया विभक्ति, कर्म में प्रथमा विभक्ति, क्रिया कर्म के अनुसार।
- कर्तृवाच्य → भाववाच्य: कर्ता में तृतीया विभक्ति, क्रिया सदा प्रथम पुरुष एकवचन (अकर्मक)।
- कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य: तृतीया का कर्ता प्रथमा में, प्रथमा का कर्म द्वितीया में, क्रिया कर्ता के अनुसार।
i) अहं कार्यं कृतवान्। (कर्मवाच्य)
दिया है: कर्तृवाच्य — (कर्ता, प्रथमा) + (कर्म, द्वितीया) + (क्रिया)
कर्मवाच्य में:
- कर्ता → (तृतीया)
- कर्म → (प्रथमा, नपुंसकलिंग)
- क्रिया → (कर्म के अनुसार, नपुंसकलिंग)
---
ii) त्वम् पुस्तकम् पठितवान्। (कर्मवाच्य)
दिया है: (कर्ता) + (कर्म) + (क्रिया)
कर्मवाच्य में:
- → (तृतीया)
- → (प्रथमा, नपुंसकलिंग)
- क्रिया →
---
iii) स: गायति। (भाववाच्य)
दिया है: (कर्ता) + (क्रिया, अकर्मक)
भाववाच्य में:
- → (तृतीया)
- क्रिया → (प्रथम पुरुष एकवचन, कर्मणि प्रयोग)
---
iv) युवाभ्यां सुलेख: लिखित:। (कर्तृवाच्य)
दिया है: कर्मवाच्य — (तृतीया) + (प्रथमा) +
कर्तृवाच्य में:
- → (प्रथमा, द्विवचन)
- → (द्वितीया)
- क्रिया → (कर्ता के अनुसार, द्विवचन)
---
v) ता: रदन्ति। (भाववाच्य)
दिया है: (कर्ता, स्त्रीलिंग बहुवचन) + (क्रिया)
भाववाच्य में:
- → (तृतीया)
- क्रिया → (प्रथम पुरुष एकवचन)
---
vi) मोहन: कन्दुकम् क्रीडति। (कर्तृवाच्य)
दिया है: कर्मवाच्य — (कर्ता) + (कर्म) +
*(यहाँ वाक्य पहले से कर्तृवाच्य में है; प्रश्न में कर्तृवाच्य लिखा है अतः यह उत्तर यथावत् है।)*
यदि कर्मवाच्य से कर्तृवाच्य बनाना हो:
*(वाक्य पहले से कर्तृवाच्य में है।)*
---
vii) छात्रै: दुग्धं पीतम्। (कर्तृवाच्य)
दिया है: कर्मवाच्य — (तृतीया) + (प्रथमा) +
कर्तृवाच्य में:
- → (प्रथमा, बहुवचन)
- → (द्वितीया)
- क्रिया →
---
viii) छात्र: हसति। (भाववाच्य)
दिया है: (कर्ता) + (क्रिया)
भाववाच्य में:
- → (तृतीया)
- क्रिया →
---
ix) मम भ्राता उद्याने भ्रमति। (भाववाच्य)
दिया है: (कर्ता) + (अधिकरण) + (क्रिया)
भाववाच्य में:
- → (तृतीया)
- क्रिया →
---
x) सैनिक: युद्धक्षेत्रं गच्छति। (कर्मवाच्य)
दिया है: (कर्ता) + (कर्म) +
कर्मवाच्य में:
- → (तृतीया)
- → (प्रथमा)
- क्रिया →
प्र. 2अधोलिखितवाक्येषु कर्तृपदे वाच्यानुसारं रिक्तस्थानानि पूर्यत—
i) ... रोटिकां खादति। / तेन रोटिका खाद्यते।
ii) छात्र: ग्रन्थं पठति। / ... ग्रन्थ: पठ्यते।
iii) ... राजभवनं गच्छति। / शकुन्तलया राजभवनं गम्यते।
iv) दुष्यन्त: आखेटं करोति। / ... आखेट: क्रियते।
v) ... गीतं गायति। / गायकेन गीतं गीयते।Show solution
i)
कर्मवाच्य में (तृतीया, पुल्लिंग एकवचन) → कर्तृवाच्य में (प्रथमा)
---
ii)
कर्तृवाच्य में (प्रथमा) → कर्मवाच्य में (तृतीया)
---
iii)
कर्मवाच्य में (तृतीया, स्त्रीलिंग) → कर्तृवाच्य में (प्रथमा)
---
iv)
कर्तृवाच्य में (प्रथमा) → कर्मवाच्य में (तृतीया)
---
v)
कर्मवाच्य में (तृतीया) → कर्तृवाच्य में (प्रथमा)
प्र. 3अधोलिखितवाक्यानां कर्मपदे परिवर्तनं कुरुत—
i) अहं …… पूजयामि। / मया देव: पूज्यते।
ii) बालक: फलं खादितवान्। / बालकेन ………… खादितम्।
iii) त्वं गृहं गच्छसि। / त्वया …………… गम्यते।
iv) स: …………… कथितवान्। / तेन साधु: कथित:।
v) यूयं कथां श्रुतवन्त:। / युष्माभि: …………… श्रुता।Show solution
i)
कर्मवाच्य में (प्रथमा, पुल्लिंग) → कर्तृवाच्य में (द्वितीया)
---
ii)
कर्तृवाच्य में (द्वितीया, नपुंसकलिंग) → कर्मवाच्य में (प्रथमा, नपुंसकलिंग)
---
iii)
कर्तृवाच्य में (द्वितीया) → कर्मवाच्य में (प्रथमा)
---
iv)
कर्मवाच्य में (प्रथमा, पुल्लिंग) → कर्तृवाच्य में (द्वितीया)
---
v)
कर्तृवाच्य में (द्वितीया, स्त्रीलिंग) → कर्मवाच्य में (प्रथमा, स्त्रीलिंग)
प्र. 4अधोलिखितवाक्यानां क्रियापदे परिवर्तनं कुरुत—
i) स: जलम् पिबति। / तेन जलम् ……
ii) कपोत: आकाशे ……। / कपोतेन आकाशे उत्पत्यते।
iii) सुनीता आभूषणं धारयति। / सुनीतया आभूषणं …………।
iv) नेता भाषणं करोति। / नेत्रा भाषणं ……………।
v) स: कथां ……। / तेन कथा श्रुता।
vi) श्रमिक: कार्यं कृतवान्। / श्रमिकेण कार्यं ……………।
vii) पुत्र: मातरं ……। / पुत्रेण माता पूजिता।
viii) त्वम् आचार्यम् आदृतवान्। / त्वया आचार्य: ……………।Show solution
i)
कर्तृवाच्य:
कर्मवाच्य में कर्म (नपुंसकलिंग) के अनुसार क्रिया:
---
ii)
कर्मवाच्य:
कर्तृवाच्य में कर्ता (पुल्लिंग एकवचन) के अनुसार क्रिया:
---
iii)
कर्तृवाच्य:
कर्मवाच्य में कर्म (नपुंसकलिंग) के अनुसार क्रिया:
---
iv)
कर्तृवाच्य:
कर्मवाच्य में कर्म (नपुंसकलिंग) के अनुसार क्रिया:
---
v)
कर्मवाच्य:
कर्तृवाच्य में कर्ता के अनुसार, कर्म (द्वितीया) के साथ क्रिया:
---
vi)
कर्तृवाच्य:
कर्मवाच्य में कर्म (नपुंसकलिंग) के अनुसार क्रिया:
---
vii)
कर्मवाच्य:
कर्तृवाच्य में कर्ता के अनुसार, कर्म (द्वितीया) के साथ क्रिया:
---
viii)
कर्तृवाच्य:
कर्मवाच्य में कर्म (पुल्लिंग, प्रथमा) के अनुसार क्रिया:
प्र. 5अधोलिखितानां कथनानाम् उत्तरे त्रय: विकल्पा: दत्ता:। शुद्धविकल्पस्य समक्षे (✓) इति कुरुत—
(क) कर्तृवाच्यस्य कर्तरि विभक्ति: भवति— i) प्रथमा ii) द्वितीया iii) तृतीया
(ख) कर्तृवाच्यस्य कर्मणि विभक्ति: भवति— i) प्रथमा ii) द्वितीया iii) तृतीया
(ग) कर्मवाच्यस्य कर्तरि विभक्ति: भवति— i) प्रथमा ii) द्वितीया iii) तृतीया
(घ) कर्मवाच्यस्य कर्मणि विभक्ति: भवति— i) प्रथमा ii) द्वितीया iii) तृतीया
(ङ) भाववाच्यस्य कर्तरि विभक्ति: भवति— i) प्रथमा ii) द्वितीया iii) तृतीयाShow solution
कारण: कर्तृवाच्य में क्रिया का सम्बन्ध कर्ता से होता है, अतः कर्ता में प्रथमा विभक्ति होती है। जैसे — में प्रथमा में है।
---
(ख) कर्तृवाच्यस्य कर्मणि विभक्ति: भवति—
कारण: कर्तृवाच्य में कर्म सदा द्वितीया विभक्ति में होता है। जैसे — में द्वितीया में है।
---
(ग) कर्मवाच्यस्य कर्तरि विभक्ति: भवति—
कारण: कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया विभक्ति में होता है। जैसे — में तृतीया में है।
---
(घ) कर्मवाच्यस्य कर्मणि विभक्ति: भवति—
कारण: कर्मवाच्य में क्रिया का सम्बन्ध कर्म से होता है, अतः कर्म प्रथमा विभक्ति में होता है। जैसे — में प्रथमा में है।
---
(ङ) भाववाच्यस्य कर्तरि विभक्ति: भवति—
कारण: भाववाच्य में भी कर्ता तृतीया विभक्ति में होता है। जैसे — में तृतीया में है।
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in वाच्य परिवर्तन for CBSE Class 10 Sanskrit?
How to score full marks in वाच्य परिवर्तन — CBSE Class 10 Sanskrit?
Where can I get free NCERT Solutions for वाच्य परिवर्तन Class 10 Sanskrit?
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for वाच्य परिवर्तन
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full वाच्य परिवर्तन chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.