Skip to main content
Chapter 32 of 36
NCERT Solutions

वाच्य परिवर्तन

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for वाच्य परिवर्तन — CBSE Class 10 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying वाच्य परिवर्तन? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 10 students started this chapter today

5 Questions Solved · 1 Section

अभ्यासकार्यम्

प्र. 1उदाहरणमनुसृत्य यथानिर्दिष्टं वाच्यपरिवर्तनं कुरुत—
i) अहं कार्यं कृतवान्। (कर्मवाच्य)
ii) त्वम् पुस्तकम् पठितवान्। (कर्मवाच्य)
iii) स: गायति। (भाववाच्य)
iv) युवाभ्यां सुलेख: लिखित:। (कर्तृवाच्य)
v) ता: रदन्ति। (भाववाच्य)
vi) मोहन: कन्दुकम् क्रीडति। (कर्तृवाच्य)
vii) छात्रै: दुग्धं पीतम्। (कर्तृवाच्य)
viii) छात्र: हसति। (भाववाच्य)
ix) मम भ्राता उद्धाने भ्रमति। (भाववाच्य)
x) सैनिक: युद्धक्षेत्रं गच्छति। (कर्मवाच्य)
Show solution
नियम/अवधारणा:
- कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य: कर्ता में तृतीया विभक्ति, कर्म में प्रथमा विभक्ति, क्रिया कर्म के अनुसार।
- कर्तृवाच्य → भाववाच्य: कर्ता में तृतीया विभक्ति, क्रिया सदा प्रथम पुरुष एकवचन (अकर्मक)।
- कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य: तृतीया का कर्ता प्रथमा में, प्रथमा का कर्म द्वितीया में, क्रिया कर्ता के अनुसार।

i) अहं कार्यं कृतवान्। (कर्मवाच्य)

दिया है: कर्तृवाच्य — अहम्\text{अहम्} (कर्ता, प्रथमा) + कार्यम्\text{कार्यम्} (कर्म, द्वितीया) + कृतवान्\text{कृतवान्} (क्रिया)

कर्मवाच्य में:
- कर्ता अहम्\text{अहम्}मया\text{मया} (तृतीया)
- कर्म कार्यम्\text{कार्यम्}कार्यम्\text{कार्यम्} (प्रथमा, नपुंसकलिंग)
- क्रिया → कृतम्\text{कृतम्} (कर्म के अनुसार, नपुंसकलिंग)

मया कार्यं कृतम्।\boxed{\text{मया कार्यं कृतम्।}}

---

ii) त्वम् पुस्तकम् पठितवान्। (कर्मवाच्य)

दिया है: त्वम्\text{त्वम्} (कर्ता) + पुस्तकम्\text{पुस्तकम्} (कर्म) + पठितवान्\text{पठितवान्} (क्रिया)

कर्मवाच्य में:
- त्वम्\text{त्वम्}त्वया\text{त्वया} (तृतीया)
- पुस्तकम्\text{पुस्तकम्}पुस्तकम्\text{पुस्तकम्} (प्रथमा, नपुंसकलिंग)
- क्रिया → पठितम्\text{पठितम्}

त्वया पुस्तकं पठितम्।\boxed{\text{त्वया पुस्तकं पठितम्।}}

---

iii) स: गायति। (भाववाच्य)

दिया है: स:\text{स:} (कर्ता) + गायति\text{गायति} (क्रिया, अकर्मक)

भाववाच्य में:
- स:\text{स:}तेन\text{तेन} (तृतीया)
- क्रिया → गीयते\text{गीयते} (प्रथम पुरुष एकवचन, कर्मणि प्रयोग)

तेन गीयते।\boxed{\text{तेन गीयते।}}

---

iv) युवाभ्यां सुलेख: लिखित:। (कर्तृवाच्य)

दिया है: कर्मवाच्य — युवाभ्याम्\text{युवाभ्याम्} (तृतीया) + सुलेख:\text{सुलेख:} (प्रथमा) + लिखित:\text{लिखित:}

कर्तृवाच्य में:
- युवाभ्याम्\text{युवाभ्याम्}युवाम्\text{युवाम्} (प्रथमा, द्विवचन)
- सुलेख:\text{सुलेख:}सुलेखम्\text{सुलेखम्} (द्वितीया)
- क्रिया → लिखितवन्तौ\text{लिखितवन्तौ} (कर्ता के अनुसार, द्विवचन)

युवां सुलेखं लिखितवन्तौ।\boxed{\text{युवां सुलेखं लिखितवन्तौ।}}

---

v) ता: रदन्ति। (भाववाच्य)

दिया है: ता:\text{ता:} (कर्ता, स्त्रीलिंग बहुवचन) + रदन्ति\text{रदन्ति} (क्रिया)

भाववाच्य में:
- ता:\text{ता:}ताभि:\text{ताभि:} (तृतीया)
- क्रिया → रुद्यते\text{रुद्यते} (प्रथम पुरुष एकवचन)

ताभि: रुद्यते।\boxed{\text{ताभि: रुद्यते।}}

---

vi) मोहन: कन्दुकम् क्रीडति। (कर्तृवाच्य)

दिया है: कर्मवाच्य — मोहन:\text{मोहन:} (कर्ता) + कन्दुकम्\text{कन्दुकम्} (कर्म) + क्रीडति\text{क्रीडति}

*(यहाँ वाक्य पहले से कर्तृवाच्य में है; प्रश्न में कर्तृवाच्य लिखा है अतः यह उत्तर यथावत् है।)*

यदि कर्मवाच्य से कर्तृवाच्य बनाना हो:
मोहन: कन्दुकम् क्रीडति।\boxed{\text{मोहन: कन्दुकम् क्रीडति।}}
*(वाक्य पहले से कर्तृवाच्य में है।)*

---

vii) छात्रै: दुग्धं पीतम्। (कर्तृवाच्य)

दिया है: कर्मवाच्य — छात्रै:\text{छात्रै:} (तृतीया) + दुग्धम्\text{दुग्धम्} (प्रथमा) + पीतम्\text{पीतम्}

कर्तृवाच्य में:
- छात्रै:\text{छात्रै:}छात्रा:\text{छात्रा:} (प्रथमा, बहुवचन)
- दुग्धम्\text{दुग्धम्}दुग्धम्\text{दुग्धम्} (द्वितीया)
- क्रिया → पीतवन्त:\text{पीतवन्त:}

छात्रा: दुग्धं पीतवन्त:।\boxed{\text{छात्रा: दुग्धं पीतवन्त:।}}

---

viii) छात्र: हसति। (भाववाच्य)

दिया है: छात्र:\text{छात्र:} (कर्ता) + हसति\text{हसति} (क्रिया)

भाववाच्य में:
- छात्र:\text{छात्र:}छात्रेण\text{छात्रेण} (तृतीया)
- क्रिया → हस्यते\text{हस्यते}

छात्रेण हस्यते।\boxed{\text{छात्रेण हस्यते।}}

---

ix) मम भ्राता उद्याने भ्रमति। (भाववाच्य)

दिया है: मम भ्राता\text{मम भ्राता} (कर्ता) + उद्याने\text{उद्याने} (अधिकरण) + भ्रमति\text{भ्रमति} (क्रिया)

भाववाच्य में:
- मम भ्राता\text{मम भ्राता}मम भ्रात्रा\text{मम भ्रात्रा} (तृतीया)
- क्रिया → भ्राम्यते\text{भ्राम्यते}

मम भ्रात्रा उद्याने भ्राम्यते।\boxed{\text{मम भ्रात्रा उद्याने भ्राम्यते।}}

---

x) सैनिक: युद्धक्षेत्रं गच्छति। (कर्मवाच्य)

दिया है: सैनिक:\text{सैनिक:} (कर्ता) + युद्धक्षेत्रम्\text{युद्धक्षेत्रम्} (कर्म) + गच्छति\text{गच्छति}

कर्मवाच्य में:
- सैनिक:\text{सैनिक:}सैनिकेन\text{सैनिकेन} (तृतीया)
- युद्धक्षेत्रम्\text{युद्धक्षेत्रम्}युद्धक्षेत्रम्\text{युद्धक्षेत्रम्} (प्रथमा)
- क्रिया → गम्यते\text{गम्यते}

सैनिकेन युद्धक्षेत्रं गम्यते।\boxed{\text{सैनिकेन युद्धक्षेत्रं गम्यते।}}
प्र. 2अधोलिखितवाक्येषु कर्तृपदे वाच्यानुसारं रिक्तस्थानानि पूर्यत—
i) ... रोटिकां खादति। / तेन रोटिका खाद्यते।
ii) छात्र: ग्रन्थं पठति। / ... ग्रन्थ: पठ्यते।
iii) ... राजभवनं गच्छति। / शकुन्तलया राजभवनं गम्यते।
iv) दुष्यन्त: आखेटं करोति। / ... आखेट: क्रियते।
v) ... गीतं गायति। / गायकेन गीतं गीयते।
Show solution
नियम: कर्तृवाच्य में कर्ता प्रथमा विभक्ति में होता है। कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया विभक्ति में होता है। दोनों वाक्यों में कर्ता एक ही होता है, केवल विभक्ति बदलती है।

i)
कर्मवाच्य में तेन\text{तेन} (तृतीया, पुल्लिंग एकवचन) → कर्तृवाच्य में स:\text{स:} (प्रथमा)

स: रोटिकां खादति।\boxed{\text{स: रोटिकां खादति।}}

---

ii)
कर्तृवाच्य में छात्र:\text{छात्र:} (प्रथमा) → कर्मवाच्य में छात्रेण\text{छात्रेण} (तृतीया)

छात्रेण ग्रन्थ: पठ्यते।\boxed{\text{छात्रेण ग्रन्थ: पठ्यते।}}

---

iii)
कर्मवाच्य में शकुन्तलया\text{शकुन्तलया} (तृतीया, स्त्रीलिंग) → कर्तृवाच्य में शकुन्तला\text{शकुन्तला} (प्रथमा)

शकुन्तला राजभवनं गच्छति।\boxed{\text{शकुन्तला राजभवनं गच्छति।}}

---

iv)
कर्तृवाच्य में दुष्यन्त:\text{दुष्यन्त:} (प्रथमा) → कर्मवाच्य में दुष्यन्तेन\text{दुष्यन्तेन} (तृतीया)

दुष्यन्तेन आखेट: क्रियते।\boxed{\text{दुष्यन्तेन आखेट: क्रियते।}}

---

v)
कर्मवाच्य में गायकेन\text{गायकेन} (तृतीया) → कर्तृवाच्य में गायक:\text{गायक:} (प्रथमा)

गायक: गीतं गायति।\boxed{\text{गायक: गीतं गायति।}}
प्र. 3अधोलिखितवाक्यानां कर्मपदे परिवर्तनं कुरुत—
i) अहं …… पूजयामि। / मया देव: पूज्यते।
ii) बालक: फलं खादितवान्। / बालकेन ………… खादितम्।
iii) त्वं गृहं गच्छसि। / त्वया …………… गम्यते।
iv) स: …………… कथितवान्। / तेन साधु: कथित:।
v) यूयं कथां श्रुतवन्त:। / युष्माभि: …………… श्रुता।
Show solution
नियम: कर्तृवाच्य में कर्म द्वितीया विभक्ति में होता है। कर्मवाच्य में कर्म प्रथमा विभक्ति में होता है। दोनों वाक्यों में कर्म एक ही होता है।

i)
कर्मवाच्य में देव:\text{देव:} (प्रथमा, पुल्लिंग) → कर्तृवाच्य में देवम्\text{देवम्} (द्वितीया)

अहं देवं पूजयामि।\boxed{\text{अहं देवं पूजयामि।}}

---

ii)
कर्तृवाच्य में फलम्\text{फलम्} (द्वितीया, नपुंसकलिंग) → कर्मवाच्य में फलम्\text{फलम्} (प्रथमा, नपुंसकलिंग)

बालकेन फलं खादितम्।\boxed{\text{बालकेन फलं खादितम्।}}

---

iii)
कर्तृवाच्य में गृहम्\text{गृहम्} (द्वितीया) → कर्मवाच्य में गृहम्\text{गृहम्} (प्रथमा)

त्वया गृहं गम्यते।\boxed{\text{त्वया गृहं गम्यते।}}

---

iv)
कर्मवाच्य में साधु:\text{साधु:} (प्रथमा, पुल्लिंग) → कर्तृवाच्य में साधुम्\text{साधुम्} (द्वितीया)

स: साधुं कथितवान्।\boxed{\text{स: साधुं कथितवान्।}}

---

v)
कर्तृवाच्य में कथाम्\text{कथाम्} (द्वितीया, स्त्रीलिंग) → कर्मवाच्य में कथा\text{कथा} (प्रथमा, स्त्रीलिंग)

युष्माभि: कथा श्रुता।\boxed{\text{युष्माभि: कथा श्रुता।}}
प्र. 4अधोलिखितवाक्यानां क्रियापदे परिवर्तनं कुरुत—
i) स: जलम् पिबति। / तेन जलम् ……
ii) कपोत: आकाशे ……। / कपोतेन आकाशे उत्पत्यते।
iii) सुनीता आभूषणं धारयति। / सुनीतया आभूषणं …………।
iv) नेता भाषणं करोति। / नेत्रा भाषणं ……………।
v) स: कथां ……। / तेन कथा श्रुता।
vi) श्रमिक: कार्यं कृतवान्। / श्रमिकेण कार्यं ……………।
vii) पुत्र: मातरं ……। / पुत्रेण माता पूजिता।
viii) त्वम् आचार्यम् आदृतवान्। / त्वया आचार्य: ……………।
Show solution
नियम: कर्तृवाच्य की क्रिया कर्ता के लिंग, वचन, पुरुष के अनुसार होती है। कर्मवाच्य की क्रिया कर्म के लिंग, वचन के अनुसार होती है।

i)
कर्तृवाच्य: स: जलम् पिबति।\text{स: जलम् पिबति।}
कर्मवाच्य में कर्म जलम्\text{जलम्} (नपुंसकलिंग) के अनुसार क्रिया:

तेन जलं पीयते।\boxed{\text{तेन जलं पीयते।}}

---

ii)
कर्मवाच्य: कपोतेन आकाशे उत्पत्यते।\text{कपोतेन आकाशे उत्पत्यते।}
कर्तृवाच्य में कर्ता कपोत:\text{कपोत:} (पुल्लिंग एकवचन) के अनुसार क्रिया:

कपोत: आकाशे उत्पतति।\boxed{\text{कपोत: आकाशे उत्पतति।}}

---

iii)
कर्तृवाच्य: सुनीता आभूषणं धारयति।\text{सुनीता आभूषणं धारयति।}
कर्मवाच्य में कर्म आभूषणम्\text{आभूषणम्} (नपुंसकलिंग) के अनुसार क्रिया:

सुनीतया आभूषणं धार्यते।\boxed{\text{सुनीतया आभूषणं धार्यते।}}

---

iv)
कर्तृवाच्य: नेता भाषणं करोति।\text{नेता भाषणं करोति।}
कर्मवाच्य में कर्म भाषणम्\text{भाषणम्} (नपुंसकलिंग) के अनुसार क्रिया:

नेत्रा भाषणं क्रियते।\boxed{\text{नेत्रा भाषणं क्रियते।}}

---

v)
कर्मवाच्य: तेन कथा श्रुता।\text{तेन कथा श्रुता।}
कर्तृवाच्य में कर्ता स:\text{स:} के अनुसार, कर्म कथाम्\text{कथाम्} (द्वितीया) के साथ क्रिया:

स: कथां श्रुतवान्।\boxed{\text{स: कथां श्रुतवान्।}}

---

vi)
कर्तृवाच्य: श्रमिक: कार्यं कृतवान्।\text{श्रमिक: कार्यं कृतवान्।}
कर्मवाच्य में कर्म कार्यम्\text{कार्यम्} (नपुंसकलिंग) के अनुसार क्रिया:

श्रमिकेण कार्यं कृतम्।\boxed{\text{श्रमिकेण कार्यं कृतम्।}}

---

vii)
कर्मवाच्य: पुत्रेण माता पूजिता।\text{पुत्रेण माता पूजिता।}
कर्तृवाच्य में कर्ता पुत्र:\text{पुत्र:} के अनुसार, कर्म मातरम्\text{मातरम्} (द्वितीया) के साथ क्रिया:

पुत्र: मातरं पूजितवान्।\boxed{\text{पुत्र: मातरं पूजितवान्।}}

---

viii)
कर्तृवाच्य: त्वम् आचार्यम् आदृतवान्।\text{त्वम् आचार्यम् आदृतवान्।}
कर्मवाच्य में कर्म आचार्य:\text{आचार्य:} (पुल्लिंग, प्रथमा) के अनुसार क्रिया:

त्वया आचार्य: आदृत:।\boxed{\text{त्वया आचार्य: आदृत:।}}
प्र. 5अधोलिखितानां कथनानाम् उत्तरे त्रय: विकल्पा: दत्ता:। शुद्धविकल्पस्य समक्षे (✓) इति कुरुत—
(क) कर्तृवाच्यस्य कर्तरि विभक्ति: भवति— i) प्रथमा ii) द्वितीया iii) तृतीया
(ख) कर्तृवाच्यस्य कर्मणि विभक्ति: भवति— i) प्रथमा ii) द्वितीया iii) तृतीया
(ग) कर्मवाच्यस्य कर्तरि विभक्ति: भवति— i) प्रथमा ii) द्वितीया iii) तृतीया
(घ) कर्मवाच्यस्य कर्मणि विभक्ति: भवति— i) प्रथमा ii) द्वितीया iii) तृतीया
(ङ) भाववाच्यस्य कर्तरि विभक्ति: भवति— i) प्रथमा ii) द्वितीया iii) तृतीया
Show solution
(क) कर्तृवाच्यस्य कर्तरि विभक्ति: भवति—

i) प्रथमा (✓)\boxed{\text{i) प्रथमा (✓)}}

कारण: कर्तृवाच्य में क्रिया का सम्बन्ध कर्ता से होता है, अतः कर्ता में प्रथमा विभक्ति होती है। जैसे — राम: गच्छति।\text{राम: गच्छति।} में राम:\text{राम:} प्रथमा में है।

---

(ख) कर्तृवाच्यस्य कर्मणि विभक्ति: भवति—

ii) द्वितीया (✓)\boxed{\text{ii) द्वितीया (✓)}}

कारण: कर्तृवाच्य में कर्म सदा द्वितीया विभक्ति में होता है। जैसे — राम: फलं खादति।\text{राम: फलं खादति।} में फलम्\text{फलम्} द्वितीया में है।

---

(ग) कर्मवाच्यस्य कर्तरि विभक्ति: भवति—

iii) तृतीया (✓)\boxed{\text{iii) तृतीया (✓)}}

कारण: कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया विभक्ति में होता है। जैसे — रामेण फलं खाद्यते।\text{रामेण फलं खाद्यते।} में रामेण\text{रामेण} तृतीया में है।

---

(घ) कर्मवाच्यस्य कर्मणि विभक्ति: भवति—

i) प्रथमा (✓)\boxed{\text{i) प्रथमा (✓)}}

कारण: कर्मवाच्य में क्रिया का सम्बन्ध कर्म से होता है, अतः कर्म प्रथमा विभक्ति में होता है। जैसे — रामेण फलं खाद्यते।\text{रामेण फलं खाद्यते।} में फलम्\text{फलम्} प्रथमा में है।

---

(ङ) भाववाच्यस्य कर्तरि विभक्ति: भवति—

iii) तृतीया (✓)\boxed{\text{iii) तृतीया (✓)}}

कारण: भाववाच्य में भी कर्ता तृतीया विभक्ति में होता है। जैसे — छात्रेण हस्यते।\text{छात्रेण हस्यते।} में छात्रेण\text{छात्रेण} तृतीया में है।

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in वाच्य परिवर्तन for CBSE Class 10 Sanskrit?
वाच्य परिवर्तन covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in वाच्य परिवर्तन — CBSE Class 10 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for वाच्य परिवर्तन Class 10 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in वाच्य परिवर्तन (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full वाच्य परिवर्तन chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.