Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 21 of 36
NCERT Solutions

अव्यय (Part 3) — NCERT Solutions

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for अव्यय (Part 3), CBSE Class 10 Sanskrit: 3 textbook questions solved step by step. Part of the CBSE Class 10 Sanskrit syllabus.

123 questions32 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying अव्यय? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Try Super Tutor — Free

Free trial, no card needed.

3 Questions Solved · 3 Sections

The first 2 solutions are open to read. The other 1 are free with a Super Tutor account.

अभ्यासकार्यम् — अव्यय (Chapter: अव्यय, Class 10 Sanskrit)

प्र. 1समुचितै: अव्ययै: (मंजूषात: गृहीत्वा) रिक्तस्थानानि पूर्यत—
i) स: ... वनं गतवान्।
ii) स: ... गच्छति ?
iii) गज: ... चलति।
iv) स: ... स्वपिति।
v) सिंह: ... गर्जति।
vi) स: ... विजेष्यते।
vii) परिश्रमं कुरु, ... अनुत्तीर्ण: भविष्यसि।
viii) गृहात् ... मा गच्छ।
ix) स: ... माम् उद्भेजयति।
x) कोलाहलं ... कुरु।

मञ्जूषा: मा, बहिः, मुहुर्मुहुः, अन्यथा, एकदा, शनैः शनैः, चिरम्, नूनम्, उच्चैः, कुत्रShow solution

दिया गया है: मञ्जूषा में अव्यय-पद: मा, बहिः, मुहुर्मुहुः, अन्यथा, एकदा, शनैः शनैः, चिरम्, नूनम्, उच्चैः, कुत्र

प्रयुक्त नियम: अव्यय वे शब्द होते हैं जिनमें लिंग, वचन, विभक्ति के कारण कोई परिवर्तन नहीं होता। वाक्य के अर्थ के अनुसार उचित अव्यय का चयन किया जाता है।

उत्तर:

i) स: एकदा वनं गतवान्। (एकदा = एक बार)

ii) स: कुत्र गच्छति ? (कुत्र = कहाँ)

iii) गज: शनैः शनैः चलति। (शनैः शनैः = धीरे-धीरे)

iv) स: चिरम् स्वपिति। (चिरम् = बहुत देर तक)

v) सिंह: उच्चैः गर्जति। (उच्चैः = जोर से)

vi) स: नूनम् विजेष्यते। (नूनम् = निश्चय ही)

vii) परिश्रमं कुरु, अन्यथा अनुत्तीर्ण: भविष्यसि। (अन्यथा = नहीं तो)

viii) गृहात् बहिः मा गच्छ। (बहिः = बाहर)

ix) स: मुहुर्मुहुः माम् उद्भेजयति। (मुहुर्मुहुः = बार-बार)

x) कोलाहलं मा कुरु। (मा = मत/निषेध)

प्र. 2 — अव्ययपद-चयन

प्र. 2अधोलिखितेषु वाक्येषु अव्ययपदं चित्वा लिखत—
i) यावत् परीक्षाकाल: नायाति तावत् परिश्रमं कुरु।
ii) अस्माभिः सर्वदा सत्यं वक्तव्यम्।
iii) काल: वृथा न यापनीय:।
iv) अहं सम्प्रति गृहं गन्तुम् इच्छामि।
v) त्वं कुत: समायात: ?
vi) अहं श्व: ग्रामं गमिष्यामि।
vii) तौ परस्परम् आलपत:।
viii) अद्यप्रभृति अहं धूमपानं न करिष्यामि।
ix) धनं विना जीवनं वृथा भवति।
x) अथ रामायणकथा आरभ्यते।Show solution

दिया गया है: विभिन्न वाक्य जिनमें से अव्यय-पद पहचानना है।

प्रयुक्त नियम: अव्यय वे अविकारी शब्द हैं जो किसी भी परिस्थिति में अपरिवर्तित रहते हैं। वाक्य में ऐसे शब्द को खोजना है जो लिंग/वचन/विभक्ति से प्रभावित न हो।

उत्तर:

i) यावत् परीक्षाकाल: नायाति तावत् परिश्रमं कुरु। → अव्यय: यावत्, तावत्

ii) अस्माभिः सर्वदा सत्यं वक्तव्यम्। → अव्यय: सर्वदा

iii) काल: वृथा न यापनीय:। → अव्यय: वृथा

iv) अहं सम्प्रति गृहं गन्तुम् इच्छामि। → अव्यय: सम्प्रति

v) त्वं कुत: समायात: ? → अव्यय: कुत:

vi) अहं श्व: ग्रामं गमिष्यामि। → अव्यय: श्व:

vii) तौ परस्परम् आलपत:। → अव्यय: परस्परम्

viii) अद्यप्रभृति अहं धूमपानं न करिष्यामि। → अव्यय: अद्यप्रभृति

ix) धनं विना जीवनं वृथा भवति। → अव्यय: विना

x) अथ रामायणकथा आरभ्यते। → अव्यय: अथ

प्र. 3 — शुद्ध अव्ययपद-चयन (कोष्ठक से)

प्र. 3कोष्ठकेभ्य: शुद्धम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूर्यत्—
i) अहम् ... भ्रमणाय गमिष्यामि। (श्व:/ह्व:)
ii) त्वम् कस्य ... गच्छसि ? (परित:/पुरत:)
iii) विद्यालयम् ... उद्यानम् अस्ति। (परित:/एव)
iv) स: यदा आगमिष्यति ... अहं गमिष्यामि। (तदैव/तथैव)
v) परिश्रमं कुरु ... अनुतीर्ण: भविष्यसि। (सर्वदा/अन्यथा)
vi) त्वं ... कुत्र गच्छसि ? (जातु/साम्प्रतम्)
vii) यूयम् ... ध्यानेन पठत। (बाहम्/नूनम्)
viii) श्याम: ... पठति श्यामा न। (एव/विना)
ix) छात्रा: पुस्तकम् ... न शोभन्ते। (यदि/विना)
x) यथा वप्स्यसि ... फलं प्राप्स्यसि। (तदा/तथा)

Free with a Super Tutor account

1 more solved question in अव्यय

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in अव्यय for CBSE Class 10 Sanskrit?
Key topics in अव्यय include अव्ययस्य परिभाषा, अव्यय के प्रमुख प्रकार और अर्थ, उदाहरण-वाक्य और प्रयोग, सहसम्बन्धी अव्यय-युग्मानि. Study these first, then practise questions on each for the CBSE Class 10 board exam.
Are these NCERT Solutions for अव्यय free?
The first 2 of the 3 solutions on this page are open to read. The other 1 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.
How should I revise अव्यय for the CBSE Class 10 board exam?
Learn the core ideas first, then work through the 123 practice questions on अव्यय. Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for अव्यय

All CBSE Class 10 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full अव्यय chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 10 Sanskrit. Free to start, no card needed.

Try Super Tutor Free
Try this chapter free