Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 21 of 36
QuestionsNotesFlashcardsSummaryFormulasQuizConceptsSyllabusPlan
NCERT Solutions

अव्यय

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for अव्यय — CBSE Class 10 Sanskrit.

123 questions32 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying अव्यय? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 10 students started this chapter today

3 Questions Solved · 3 Sections

2 worked solutions below. Unlock all 3 free in Super Tutor

अभ्यासकार्यम् — अव्यय (Chapter: अव्यय, Class 10 Sanskrit)

प्र. 1समुचितै: अव्ययै: (मंजूषात: गृहीत्वा) रिक्तस्थानानि पूर्यत—
i) स: ... वनं गतवान्।
ii) स: ... गच्छति ?
iii) गज: ... चलति।
iv) स: ... स्वपिति।
v) सिंह: ... गर्जति।
vi) स: ... विजेष्यते।
vii) परिश्रमं कुरु, ... अनुत्तीर्ण: भविष्यसि।
viii) गृहात् ... मा गच्छ।
ix) स: ... माम् उद्भेजयति।
x) कोलाहलं ... कुरु।

मञ्जूषा: मा, बहिः, मुहुर्मुहुः, अन्यथा, एकदा, शनैः शनैः, चिरम्, नूनम्, उच्चैः, कुत्रShow solution
दिया गया है: मञ्जूषा में अव्यय-पद: मा, बहिः, मुहुर्मुहुः, अन्यथा, एकदा, शनैः शनैः, चिरम्, नूनम्, उच्चैः, कुत्र

प्रयुक्त नियम: अव्यय वे शब्द होते हैं जिनमें लिंग, वचन, विभक्ति के कारण कोई परिवर्तन नहीं होता। वाक्य के अर्थ के अनुसार उचित अव्यय का चयन किया जाता है।

उत्तर:

i) स: एकदा वनं गतवान्। *(एकदा = एक बार)*

ii) स: कुत्र गच्छति ? *(कुत्र = कहाँ)*

iii) गज: शनैः शनैः चलति। *(शनैः शनैः = धीरे-धीरे)*

iv) स: चिरम् स्वपिति। *(चिरम् = बहुत देर तक)*

v) सिंह: उच्चैः गर्जति। *(उच्चैः = जोर से)*

vi) स: नूनम् विजेष्यते। *(नूनम् = निश्चय ही)*

vii) परिश्रमं कुरु, अन्यथा अनुत्तीर्ण: भविष्यसि। *(अन्यथा = नहीं तो)*

viii) गृहात् बहिः मा गच्छ। *(बहिः = बाहर)*

ix) स: मुहुर्मुहुः माम् उद्भेजयति। *(मुहुर्मुहुः = बार-बार)*

x) कोलाहलं मा कुरु। *(मा = मत/निषेध)*

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

प्र. 2 — अव्ययपद-चयन

प्र. 2अधोलिखितेषु वाक्येषु अव्ययपदं चित्वा लिखत—
i) यावत् परीक्षाकाल: नायाति तावत् परिश्रमं कुरु।
ii) अस्माभिः सर्वदा सत्यं वक्तव्यम्।
iii) काल: वृथा न यापनीय:।
iv) अहं सम्प्रति गृहं गन्तुम् इच्छामि।
v) त्वं कुत: समायात: ?
vi) अहं श्व: ग्रामं गमिष्यामि।
vii) तौ परस्परम् आलपत:।
viii) अद्यप्रभृति अहं धूमपानं न करिष्यामि।
ix) धनं विना जीवनं वृथा भवति।
x) अथ रामायणकथा आरभ्यते।Show solution
दिया गया है: विभिन्न वाक्य जिनमें से अव्यय-पद पहचानना है।

प्रयुक्त नियम: अव्यय वे अविकारी शब्द हैं जो किसी भी परिस्थिति में अपरिवर्तित रहते हैं। वाक्य में ऐसे शब्द को खोजना है जो लिंग/वचन/विभक्ति से प्रभावित न हो।

उत्तर:

i) यावत् परीक्षाकाल: नायाति तावत् परिश्रमं कुरु। → अव्यय: यावत्, तावत्

ii) अस्माभिः सर्वदा सत्यं वक्तव्यम्। → अव्यय: सर्वदा

iii) काल: वृथा न यापनीय:। → अव्यय: वृथा

iv) अहं सम्प्रति गृहं गन्तुम् इच्छामि। → अव्यय: सम्प्रति

v) त्वं कुत: समायात: ? → अव्यय: कुत:

vi) अहं श्व: ग्रामं गमिष्यामि। → अव्यय: श्व:

vii) तौ परस्परम् आलपत:। → अव्यय: परस्परम्

viii) अद्यप्रभृति अहं धूमपानं न करिष्यामि। → अव्यय: अद्यप्रभृति

ix) धनं विना जीवनं वृथा भवति। → अव्यय: विना

x) अथ रामायणकथा आरभ्यते। → अव्यय: अथ

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

प्र. 3 — शुद्ध अव्ययपद-चयन (कोष्ठक से)

प्र. 3कोष्ठकेभ्य: शुद्धम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानं पूर्यत्—
i) अहम् ... भ्रमणाय गमिष्यामि। (श्व:/ह्व:)
ii) त्वम् कस्य ... गच्छसि ? (परित:/पुरत:)
iii) विद्यालयम् ... उद्यानम् अस्ति। (परित:/एव)
iv) स: यदा आगमिष्यति ... अहं गमिष्यामि। (तदैव/तथैव)
v) परिश्रमं कुरु ... अनुतीर्ण: भविष्यसि। (सर्वदा/अन्यथा)
vi) त्वं ... कुत्र गच्छसि ? (जातु/साम्प्रतम्)
vii) यूयम् ... ध्यानेन पठत। (बाहम्/नूनम्)
viii) श्याम: ... पठति श्यामा न। (एव/विना)
ix) छात्रा: पुस्तकम् ... न शोभन्ते। (यदि/विना)
x) यथा वप्स्यसि ... फलं प्राप्स्यसि। (तदा/तथा)

1 more solved question in अव्यय

Every remaining exercise is solved step by step in Super Tutor, plus practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start.

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in अव्यय for CBSE Class 10 Sanskrit?
अव्यय covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in अव्यय — CBSE Class 10 Sanskrit?
Understand the core concepts first, then work through the 123 practice questions available for this chapter. Revise formulas and definitions regularly, and use flashcards for quick recall before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for अव्यय Class 10 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in अव्यय (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for अव्यय

All 36 chapters — CBSE Class 10 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full अव्यय chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.

Try Super Tutor Free
Try the full chapter — Free