Skip to main content
Chapter 25 of 36
NCERT Solutions

अव्ययानि — NCERT Solutions

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for अव्ययानि, CBSE Class 10 Sanskrit: 7 textbook questions solved step by step. Covers अभ्यास: — अव्ययानि (दशमकक्षा).

98 questions33 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying अव्ययानि? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Free trial, no card needed.

7 Questions Solved · 1 Section

The first 4 solutions are open to read. The other 3 are free with a Super Tutor account.

अभ्यास: — अव्ययानि (दशमकक्षा)

1अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा अव्ययपदानि चित्वा लिखत —
(i) एकदा तस्य भार्या पितृगृहं प्रति चलिता।
(ii) भवान् कुत: भयात् पलायित:।
(iii) तत्र गम्यताम्।
(iv) त्वं सत्वरं चल।
(v) तेन सदृशं न अस्ति।
(vi) गीता सुगीता च वदत:।
(vii) यदा स: पठित तदा एव शोभते।
(viii) तापसौ लवकुशौ तत: प्रविशत:।
(ix) अलम् अतिदाक्षिण्येन।
(x) अहम् अपि श्रावयामि।
Show solution

दिया गया: दस वाक्य जिनमें से अव्ययपद चुनने हैं।

अव्यय की परिभाषा: जो शब्द लिङ्ग, वचन, विभक्ति आदि से अपरिवर्तित रहते हैं, वे अव्यय कहलाते हैं।

उत्तर:

वाक्यअव्ययपद
(i) एकदा तस्य भार्या पितृगृहं प्रति चलिता।एकदा, प्रति
(ii) भवान् कुत: भयात् पलायित:।कुत:
(iii) तत्र गम्यताम्।तत्र
(iv) त्वं सत्वरं चल।सत्वरम्
(v) तेन सदृशं न अस्ति।न
(vi) गीता सुगीता च वदत:।च
(vii) यदा स: पठित तदा एव शोभते।यदा, तदा, एव
(viii) तापसौ लवकुशौ तत: प्रविशत:।तत:
(ix) अलम् अतिदाक्षिण्येन।अलम्
(x) अहम् अपि श्रावयामि।अपि
2उचिताव्ययपदै: रिक्तस्थानानि पूर्यत —
मञ्जूषा: सर्वेष् एव, इति, ननु, लवम्, तत्र, उच्चै:, तथापि, बहुधा, मा
(i) मम गुरु: ______________ भगवान् वाल्मीकि:।
(ii) क: ______________ भणति?
(iii) कुपिता सा ______________ वदति।
(iv) त्वं ______________ गच्छ।
(v) यूयं चापलं ______________ कुरुत।
(vi) कृषीवल: बहुवारं प्रयत्नमकरोत् ______________ वृष: नोत्थित:।
(vii) कृषक: बलीवर्द ______________ पीडयति।
(viii) बहूनि अपत्यानि मे सन्ति ______________ सत्यम्।
(ix) सर्वेषु अपत्येषु जननी तुल्यवत्सला ______________।
(x) ______________ जलोपप्लव: सञ्जात:।
Show solution

दिया गया: मञ्जूषा में अव्ययपद — सर्वेष् एव, इति, ननु, लवम्, तत्र, उच्चै:, तथापि, बहुधा, मा

अव्ययों का उचित प्रयोग करते हुए रिक्तस्थान पूर्ति:

(i) मम गुरु: इति भगवान् वाल्मीकि:।

(ii) क: ननु भणति?

(iii) कुपिता सा उच्चै: वदति।

(iv) त्वं तत्र गच्छ।

(v) यूयं चापलं मा कुरुत।

(vi) कृषीवल: बहुवारं प्रयत्नमकरोत् तथापि वृष: नोत्थित:।

(vii) कृषक: बलीवर्द बहुधा पीडयति।

(viii) बहूनि अपत्यानि मे सन्ति लवम् सत्यम्।

(ix) सर्वेषु अपत्येषु जननी तुल्यवत्सला सर्वेष् एव।

(x) तत्र जलोपप्लव: सञ्जात:।

नोट: कुछ रिक्तस्थानों में मञ्जूषा के अव्यय संदर्भानुसार प्रयुक्त किए गए हैं।

3विपर्ययाव्ययपदै: सह योजयत — (चित्र पर आधारित प्रश्न; सामान्य विपरीतार्थक अव्ययों का मिलान करें)Show solution

दिया गया: विपरीतार्थक (विपर्यय) अव्ययपदों का मिलान करना है।

नोट: प्रश्न में दिए गए चित्र (images) उपलब्ध नहीं हैं, अतः सामान्य विपरीतार्थक अव्ययों के आधार पर उत्तर दिया जा रहा है।

सामान्य विपर्ययाव्ययपद:

अव्ययविपर्यय (विपरीत) अव्यय
अद्य (आज)श्वः (कल)
इह (यहाँ)तत्र (वहाँ)
सदा (हमेशा)कदापि न (कभी नहीं)
उच्चै: (ज़ोर से)मन्दम् (धीरे)
अधुना (अभी)पुरा (पहले)
यदा (जब)तदा (तब)
यत्र (जहाँ)तत्र (वहाँ)
अपि (भी)न (नहीं)

(विद्यार्थी पाठ्यपुस्तक में दिए गए चित्र के अनुसार मिलान करें।)

4उचितार्थ: सह मेलनं कुरुत —
(i) पुरा — नहीं/मत
(ii) उच्चै: — हमेशा
(iii) नूनम् — परंतु
(iv) इत्थम् — ही
(v) सर्वथा — इस प्रकार
(vi) एवम् — सब प्रकार से
(vii) एव — इस प्रकार से
(viii) परम् — निश्चय
(ix) सदा — ज़ोर से
(x) मा — प्राचीनकाल में
Show solution

दिया गया: अव्ययपद और उनके हिन्दी अर्थ — इनका सही मिलान करना है।

अव्यय का अर्थ-ज्ञान के आधार पर सही मिलान:

अव्ययसही अर्थ
(i) पुराप्राचीनकाल में
(ii) उच्चै:ज़ोर से
(iii) नूनम्निश्चय
(iv) इत्थम्इस प्रकार
(v) सर्वथासब प्रकार से
(vi) एवम्इस प्रकार से
(vii) एवही
(viii) परम्परंतु
(ix) सदाहमेशा
(x) मानहीं/मत

स्मरणीय बिन्दु:

  • पुरापुरा = प्राचीनकाल में (कालवाचक अव्यय)
  • उच्चै:उच्चै: = ज़ोर से / ऊँचे स्वर से
  • नूनम्नूनम् = निश्चय ही
  • मामा = निषेधवाचक अव्यय (मत/नहीं)
  • एवएव = ही (निश्चयवाचक)
  • परम्परम् = परंतु/किन्तु
5उचिताव्ययपदै: सह रिक्तस्थानानि पूर्यत —
मञ्जूषा: यथा-तथा, यदि-तर्हि, यथैव-तथैव, यावत्-तावत्, यत्र-तत्र
(i) ______ लवः ______ कुशः।
(ii) ______ अहं कृष्णवर्णः ______ त्वं किं गौरः।
(iii) ______ गुरुः वदति ______ शिष्यः करोति।
(iv) ______ वृक्षः ______ खगाः।
(v) ______ लता आगच्छति ______ त्वं तिष्ठ।

Free with a Super Tutor account

6उदाहरणानुसारं लिखत —
(i) श्वः सोमवासरः
(ii) से (v) — (चित्र पर आधारित)

Free with a Super Tutor account

7पर्यायाव्ययपदानि लिखत — (चित्र पर आधारित प्रश्न)

Free with a Super Tutor account

3 more solved questions in अव्ययानि

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in अव्ययानि for CBSE Class 10 Sanskrit?
Key topics in अव्ययानि include अव्ययस्य स्वरूपम्, अव्ययपदानां पञ्चवर्गाः, कालवाचकानि, स्थानवाचकानि. Study these first, then practise questions on each for the CBSE Class 10 board exam.
Are these NCERT Solutions for अव्ययानि free?
The first 4 of the 7 solutions on this page are open to read. The other 3 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.
How should I revise अव्ययानि for the CBSE Class 10 board exam?
Learn the core ideas first, then work through the 98 practice questions on अव्ययानि. Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full अव्ययानि chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 10 Sanskrit. Free to start, no card needed.