पत्रलेखनम्

दिनाङ्क: __.__.____

सेवायाम्
आरक्ष्यधिकारि-महोदय!
लाजपतनगर-क्षेत्रम्
नवदेहली

विषय: चोरितस्य स्यूतस्य प्राथमिक-सूचना।

श्रीमन्,

अनेन पत्रेण अहं भवते एतत् सूचयामि यत् ह्यः प्रातः एकादश-वादने रेलमैट्रोयानेन विश्वविद्यालयात् अहं लाजपतनगरम् अगच्छम्। मार्गे मम स्यूतं चोरितम् अभवत्। यस्मिन् द्विसहस्रं रूप्यकाणि, कार्यालयस्य परिचय-पत्रं, मैट्रोचिटिकापत्रं, मम आधार-परिचयपत्रं च आसन्। स्यूतस्य वर्णः कृष्णः आसीत्।

अहं प्रार्थये यत् यथाशीघ्रं मम स्यूतम् अन्वेष्य मां कृतार्थं करोतु भवान्।

सधन्यवादम्

निवेदकः
अजयः
निवासस्थानम् — ...
दूरभाष-संख्या — ...

दिनाङ्क: __.__.____

सेवायाम्
आरक्ष्यधिकारि-महोदय!
सदर-बाजार-क्षेत्रम्
नवदेहली

विषय: चोरिताया: घटिकाया: प्राथमिक-सूचना।

श्रीमन्,

सविनयं निवेद्यते यत् ह्यः सायंकाले पञ्चवादने अहं बाजारे क्रयणाय गतवान् आसम्। तत्र जनसमूहे मम हस्तघटिका चोरिता अभवत्। सा घटिका रजतवर्णीया आसीत्, तस्याः मूल्यं च पञ्चसहस्रं रूप्यकाणि आसीत्। सा घटिका मम पितृभ्यां जन्मदिने उपहारस्वरूपेण प्रदत्ता आसीत् अतः तस्याः मह्यं विशेषं महत्त्वम् अस्ति।

अतः भवन्तं प्रार्थये यत् यथाशीघ्रं मम घटिकाम् अन्वेष्य मां कृतार्थं कुर्वन्तु। एतदर्थम् अहं सर्वदा सहयोगं दातुं सज्जः अस्मि।

सधन्यवादम्

निवेदकः
रमेशः
निवासस्थानम् — ...
दूरभाष-संख्या — ...

दिनाङ्क: __.__.____

सेवायाम्
प्रधानाचार्यमहोदय!
मीमांसाविद्यालयः, नवदेहली

विषय: एकादशकक्षायां विज्ञानविषयग्रहणार्थं विशेषानुमतये निवेदनम्।

महोदय,

सविनयं निवेद्यते यदहमस्मिन् विद्यालये प्रथमकक्षातः पठामि। प्रतिवर्षमहम् उत्तमान् अङ्कान् प्राप्य कक्षायां प्रथमस्थानमेव अधिगच्छामि स्म। परमस्मिन् वर्षे परीक्षामध्ये एवाहम् अकस्मात् ज्वरग्रस्तः अभवम्। विज्ञानविषयस्य तु परीक्षाऽपि मया चिकित्सालयात् एव परीक्षाकेन्द्रं प्राप्य प्रदत्ता। फलतः मया आशानुकूलः परीक्षापरिणामः न प्राप्तः। विद्यालयनियमानुसारं विज्ञानविषय-ग्रहणाय प्रतिशतं केवलम् एकस्य एव अङ्कस्य न्यूनता अस्ति।

महोदय! शैशवादेव मम हार्दिकी इच्छा जीवविज्ञाने शोधं कृत्वा वैज्ञानिकः भवितुम् आसीत्। परं यदि अहं विज्ञानविषये प्रवेशमेव प्राप्तुम् असमर्थः भविष्यामि तदा कथमहं स्वकीयं स्वप्नं सार्थकं करिष्यामि। अतः मम करबद्धः अनुरोधः अस्ति यत् मां विज्ञानविषयं पठितुं भवान् अनुमतिं प्रयच्छतु। एतदर्थम् अहं पुनः परीक्षणाय अपि सज्जः अस्मि।

आशासे यत् भवान् मम स्थितिम् अवगत्य मम विशेषानुरोधं स्वीकरिष्यति।

कृपाकाङ्क्षी
भवदाज्ञाकारी शिष्यः
नाम — ...
कक्षा — दशमी
क्रमाङ्कः — ...

दिनाङ्क: __.__.____

परीक्षाभवनतः

पूज्यमातृचरणाः,
प्रणतीनां शतम्।

अत्र अहं कुशलम्। आशासे भवती पितृमहोदयः च कुशलिनी स्तः। मातः! अहं जानामि यद् भवती मम अर्धवार्षिक-परीक्षापरिणामकारणात् चिन्तिता अस्ति।

अत्र चिन्ता न करणीया। प्रथमसत्रे तु अहं खेलप्रतियोगितासु रता आसम्। पठनाय तु काल: एव न आसीत् परम् अधुना तु सर्वाः प्रतियोगिताः समाप्ताः। अद्यारभ्य अहं केवलं पठने एव मतिम् विधास्यामि। आशासे वार्षिकपरीक्षायां मम परिणामः भवताम् आशानुकूलः भविष्यति। शेषं सर्वं आनन्देन।

भवत्याः चरणयोः प्रणामाः।

भवत्याः पुत्री
सुकन्या

दिनाङ्क: __.__.____

छात्रावासतः

प्रिय मित्र!
सप्रेम नमो नमः,

अत्र कुशलं तत्र अस्तु। भवतः पत्रं पठित्वा अतीव प्रसन्नताम् अनुभवामि यत् भवान् मित्रैः सह जलसंरक्षणप्रचारकार्ये रतोऽस्ति। एषः तु उत्तमः प्रयासः अस्ति। वयं सर्वे एव जानीमः यत् जीवने जलस्य महत्त्वं तु अतुलनीयम्। जलम् एव जीवनम् इति वयं सर्वे जानीमः परं पुनरपि वयम् अस्य अपव्ययम् कुर्मः। अनेन आगामिकाले यद् भीषणं जलसङ्कटं भवेत् इति कोऽपि न विचारयति। जलसंरक्षणार्थं जागरूकता अनिवार्या एव। यदि जनाः अत्र ध्यानं न दास्यन्ति तदा अस्माकं देशस्य स्थितिरपि अफ्रीकादेशवत् भविष्यति। यथा ते जलबिन्दुप्राप्त्यर्थं प्रयतमानाः सन्ति तथा एव अस्माकं देशस्य अपि स्थितिः भविष्यति। अतः जलसंरक्षणार्थे जागरूकता अनिवार्या। शेषं सर्वे कुशलम्। पितृभ्यां चरणयोः मम वन्दनम्।

भवतः मित्रम्
उमेशः

[नमूनापत्रम् — पाठ्यपुस्तकानुसारम्]

प्रिय अमित!

सप्रेम नमो नमः।

मातृलिखितं पत्रं प्राप्तम्। तेन पत्रेण मया ज्ञातं यत् भवान् सन्तुलितं भोजनं न सेवते, प्रतिदिनं च 'चाऊमीन-बर्गर' इति खादति। ईदृशं भोजनं स्वास्थ्याय सम्यक् न अस्ति। कदाचित् तु अस्य सेवनं कर्तुं शक्यते परं प्रतिदिनं त्वरितभोजनस्य सेवनं स्वास्थ्याय हानिकरम्।

स्वास्थ्याय तु सन्तुलितभोजनं ग्रहीतव्यम् एव यतः 'स्वस्थशरीरम् एव स्वस्थमनसः वासः' भवति। अतः भवान् त्वरितभोजनस्य सेवनं मा करोतु। स्वास्थ्यवर्धकभोजनमेव खादतु। अनेन भवान् कदापि रुग्णः न भविष्यति। भवान् स्वस्वास्थ्यविषये जागरूकः तिष्ठतु इति मे अनुरोधः।

भवतः अग्रजा
अमिता

दिनाङ्क: __.__.____

परीक्षाभवनतः

प्रिय अनुज!

सप्रेम नमो नमः।

मातृलिखितं पत्रं प्राप्तम्। तेन ज्ञातं यत् भवान् प्रतिदिनं त्वरितभोजनम् एव सेवते। अनुज! एतत् स्वास्थ्याय अत्यन्तं हानिकरम् अस्ति। 'चाऊमीन', 'पिज्जा', 'बर्गर' इत्यादीनि त्वरितभोजनानि स्वादिष्टानि भवन्ति परं तेषु पोषकतत्त्वानां अभावः भवति। अनेन शरीरे अनेके रोगाः उत्पद्यन्ते।

सन्तुलितभोजने दालः, शाकानि, फलानि, दुग्धम् इत्यादीनि सन्ति। एतेषां सेवनेन शरीरं स्वस्थं बलिष्ठं च भवति। 'स्वस्थशरीरे स्वस्थमनः' इति उक्तिः सर्वविदिता एव। अतः भवान् सन्तुलितभोजनमेव सेवतु। प्रतिदिनं व्यायामं कुर्वन् स्वास्थ्यं रक्षतु।

आशासे भवान् मम अनुरोधं स्वीकृत्य स्वास्थ्यविषये सजागः भविष्यति।

भवतः अग्रजः
नाम — ...

[नमूनापत्रम् — पाठ्यपुस्तकानुसारम्]

जयपुरतः
दिनाङ्कः — __.__.____

प्रिय पुत्र अविनाश!
शुभाशिषो लसन्तु।

आशासे त्वं सकुशलः स्वाध्याये रतः असि। पुत्र! अहं जानामि परीक्षायां तव प्रस्तुतिः शोभना भवति। त्वं प्रतिवर्षं कक्षायां प्रथमं स्थानं प्राप्नोषि इति अहं जानामि। ग्रीष्मावकाशे त्वं कथितवान् यत् तव लक्ष्यं प्रतियोगिपरीक्षाम् उत्तीर्य सङ्घलोकसेवा-आयोगक्षेत्रे सेवाप्रदानम् अस्ति।

पुत्र! एतल्लक्ष्यं प्राप्तुं बाल्यकालादेव सामान्यज्ञानस्य अध्ययनं करणीयम्। अत एव विषयस्य अभ्यासेन समम् एकहोरापर्यन्तं सामान्यज्ञानं वर्धयितुं प्रतिदिनं समाचारपत्रं पठ। यदि अधुनातः एतल्लक्ष्यं प्राप्तुं नियमितम् अध्ययनं करिष्यसि नूनमेव साफल्यं लप्स्यसे। यदि काऽपि सहायता अपेक्षिता तर्हि अहं करिष्यामि।

तव जनकः
आशीषकुमारः

दिनाङ्कः: __.__.____

कानपुरतः

प्रिय पुत्री!

चिरञ्जीवी भव। आशासे त्वं सकुशला स्वाध्याये रता असि। पुत्री! जीवने सफलतां प्राप्तुं परिश्रमः एव एकमात्रं साधनम् अस्ति। 'उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः' इति उक्तिः सर्वविदिता एव। केवलं स्वप्नं दृष्ट्वा सफलता न प्राप्यते, तदर्थं कठोरः परिश्रमः अपेक्षितः।

पुत्री! महान् वैज्ञानिकः थॉमस् एडिसन् अपि कथितवान् — 'प्रतिभा एकांशः परिश्रमः च नवांशः भवति।' अतः त्वं प्रतिदिनं नियमितरूपेण अध्ययनं कुरु। विषयान् मनोयोगेन पठ। परीक्षायां सफलतां प्राप्तुं केवलं परिश्रमः एव पर्याप्तः। आलस्यं त्यज, समयस्य सदुपयोगं कुरु।

आशासे त्वं मम उपदेशम् अनुसृत्य जीवने उत्तमां सफलतां प्राप्स्यसि। मातुः आशीर्वादाः सदा तव सङ्गे सन्ति।

तव जननी
सुधा

दिनाङ्कः: __.__.____

नवदेहलीतः

प्रिय सखि एमिली!

सप्रेम नमो नमः।

आशासे भवती सकुशला अस्ति। अद्य अहं भवत्यै स्वदेशस्य भारतस्य संस्कृतेः विषये किञ्चित् लेखितुम् इच्छामि।

भारतदेशः विश्वस्य प्राचीनतमः देशः अस्ति। अत्र 'अनेकता में एकता' इति मूलमन्त्रः अस्ति। अत्र विविधाः धर्माः, भाषाः, वेशभूषाः, खाद्यपदार्थाः च सन्ति। होली, दीपावली, ईद, क्रिसमस् इत्यादयः उत्सवाः अत्र सर्वे मिलित्वा आचरन्ति। भारतीयसंस्कृतौ अतिथिदेवो भव इति उक्तिः प्रसिद्धा अस्ति। अत्र गुरुजनानां सम्मानः, परस्परसहयोगः, करुणा च जीवनस्य अङ्गानि सन्ति।

भारतस्य शास्त्रीयसङ्गीतं, नृत्यकलाः, चित्रकलाः च विश्वप्रसिद्धाः सन्ति। योगः आयुर्वेदः च भारतस्य अमूल्यं योगदानम् अस्ति। एकदा भवती भारतम् आगत्य स्वयमेव एतां संस्कृतिम् अनुभवतु।

शेषं सर्वं कुशलम्।

भवत्याः सखी
प्रिया

दिनाङ्कः: __.__.____

जयपुरतः

प्रिय मित्र!

सप्रेम नमो नमः।

आशासे भवान् सकुशलः अस्ति। अद्य अहं 'बेटी बचाओ बेटी पढ़ाओ' अर्थात् 'पुत्री रक्षा पुत्री पाठय' इति अभियानस्य विषये स्वविचारान् भवता सह साझां कर्तुम् इच्छामि।

मित्र! अस्माकं समाजे पुत्रीणां स्थितिः अद्यापि चिन्ताजनका अस्ति। कन्याभ्रूणहत्या, बालविवाहः, शिक्षाभावः इत्यादयः समस्याः अद्यापि विद्यमानाः सन्ति। एतत् अभियानं तदा एव सार्थकं भविष्यति यदा —

प्रथमं, प्रत्येकः अभिभावकः स्वपुत्रीं विद्यालयं प्रेषयेत्। द्वितीयं, समाजे पुत्रपुत्र्योः समानं व्यवहारः क्रियेत। तृतीयं, कन्याभ्रूणहत्यायाः विरुद्धं जनजागरणं क्रियेत। चतुर्थं, पुत्रीणां स्वावलम्बनाय व्यावसायिकशिक्षायाः व्यवस्था क्रियेत।

यदि वयं सर्वे मिलित्वा एतेषु विषयेषु प्रयत्नं करिष्यामः तदा निश्चयेन एतत् अभियानं सार्थकं भविष्यति। पुत्री एव देशस्य भविष्यम् अस्ति।

शेषं सर्वं कुशलम्। पितृभ्यां मम प्रणामाः।

भवतः मित्रम्
सुरेशः