Chapter 31 of 36
NCERT Solutions
वाच्यम्
CBSE · Class 10 · Sanskrit
NCERT Solutions for वाच्यम् — CBSE Class 10 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying वाच्यम्? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 10 students started this chapter today
3 Questions Solved · 1 Section
अभ्यास: — वाच्यम् (Chapter: वाच्यम्, Class 10 Sanskrit)
1अधोलिखितवाक्येषु कर्तृपदं परिवर्त्य वाक्यानि लिखत —
(i) बालक: पायसं खादति। …… पायस: खाद्यते।
(ii) अहं फलं खादामि। …… फलं खाद्यते।
(iii) त्वं किं शृणोषि? …… किं श्रूयते?
(iv) आवां चित्राणि पश्याव:। …… चित्राणि दृश्यते।
(v) वयं पाठं स्मराम:। …… पाठ: स्मर्यते।
(vi) बालकौ धावत:। …… धाव्यते।
(vii) कुक्कुरा: इतस्तत: भ्रमन्ति। …… इतस्तत: भ्रम्यते।
(viii) गज: शनै: शनै: चलति। …… शनै: शनै: चल्यते।
(ix) वानर: कूर्दति। …… कूर्द्यते।
(x) अहं शाटिकां क्रीणामि। …… शाटिका क्रीयते।Show solution
अवधारणा: कर्तृवाच्य से कर्मवाच्य/भाववाच्य बनाते समय कर्ता को तृतीया विभक्ति में रखा जाता है और क्रिया कर्मवाच्यीय (कर्मणि प्रयोग) हो जाती है।
(i) कर्तृवाच्य: बालक: पायसं खादति।
कर्मवाच्य: बालकेन पायस: खाद्यते।
(बालक: → बालकेन [तृतीया]; खादति → खाद्यते)
(ii) कर्तृवाच्य: अहं फलं खादामि।
कर्मवाच्य: मया फलं खाद्यते।
(अहम् → मया [तृतीया]; खादामि → खाद्यते)
(iii) कर्तृवाच्य: त्वं किं शृणोषि?
कर्मवाच्य: त्वया किं श्रूयते?
(त्वम् → त्वया [तृतीया]; शृणोषि → श्रूयते)
(iv) कर्तृवाच्य: आवां चित्राणि पश्याव:।
कर्मवाच्य: आवाभ्यां चित्राणि दृश्यन्ते।
(आवाम् → आवाभ्यां [तृतीया]; पश्याव: → दृश्यन्ते)
(v) कर्तृवाच्य: वयं पाठं स्मराम:।
कर्मवाच्य: अस्माभि: पाठ: स्मर्यते।
(वयम् → अस्माभि: [तृतीया]; स्मराम: → स्मर्यते)
(vi) कर्तृवाच्य: बालकौ धावत:।
भाववाच्य: बालकाभ्यां धाव्यते।
(बालकौ → बालकाभ्यां [तृतीया]; धावत: → धाव्यते [भाववाच्य, प्रथमपुरुष एकवचन])
(vii) कर्तृवाच्य: कुक्कुरा: इतस्तत: भ्रमन्ति।
भाववाच्य: कुक्कुरै: इतस्तत: भ्रम्यते।
(कुक्कुरा: → कुक्कुरै: [तृतीया]; भ्रमन्ति → भ्रम्यते)
(viii) कर्तृवाच्य: गज: शनै: शनै: चलति।
भाववाच्य: गजेन शनै: शनै: चल्यते।
(गज: → गजेन [तृतीया]; चलति → चल्यते)
(ix) कर्तृवाच्य: वानर: कूर्दति।
भाववाच्य: वानरेण कूर्द्यते।
(वानर: → वानरेण [तृतीया]; कूर्दति → कूर्द्यते)
(x) कर्तृवाच्य: अहं शाटिकां क्रीणामि।
कर्मवाच्य: मया शाटिका क्रीयते।
(अहम् → मया [तृतीया]; क्रीणामि → क्रीयते)
(i) कर्तृवाच्य: बालक: पायसं खादति।
कर्मवाच्य: बालकेन पायस: खाद्यते।
(बालक: → बालकेन [तृतीया]; खादति → खाद्यते)
(ii) कर्तृवाच्य: अहं फलं खादामि।
कर्मवाच्य: मया फलं खाद्यते।
(अहम् → मया [तृतीया]; खादामि → खाद्यते)
(iii) कर्तृवाच्य: त्वं किं शृणोषि?
कर्मवाच्य: त्वया किं श्रूयते?
(त्वम् → त्वया [तृतीया]; शृणोषि → श्रूयते)
(iv) कर्तृवाच्य: आवां चित्राणि पश्याव:।
कर्मवाच्य: आवाभ्यां चित्राणि दृश्यन्ते।
(आवाम् → आवाभ्यां [तृतीया]; पश्याव: → दृश्यन्ते)
(v) कर्तृवाच्य: वयं पाठं स्मराम:।
कर्मवाच्य: अस्माभि: पाठ: स्मर्यते।
(वयम् → अस्माभि: [तृतीया]; स्मराम: → स्मर्यते)
(vi) कर्तृवाच्य: बालकौ धावत:।
भाववाच्य: बालकाभ्यां धाव्यते।
(बालकौ → बालकाभ्यां [तृतीया]; धावत: → धाव्यते [भाववाच्य, प्रथमपुरुष एकवचन])
(vii) कर्तृवाच्य: कुक्कुरा: इतस्तत: भ्रमन्ति।
भाववाच्य: कुक्कुरै: इतस्तत: भ्रम्यते।
(कुक्कुरा: → कुक्कुरै: [तृतीया]; भ्रमन्ति → भ्रम्यते)
(viii) कर्तृवाच्य: गज: शनै: शनै: चलति।
भाववाच्य: गजेन शनै: शनै: चल्यते।
(गज: → गजेन [तृतीया]; चलति → चल्यते)
(ix) कर्तृवाच्य: वानर: कूर्दति।
भाववाच्य: वानरेण कूर्द्यते।
(वानर: → वानरेण [तृतीया]; कूर्दति → कूर्द्यते)
(x) कर्तृवाच्य: अहं शाटिकां क्रीणामि।
कर्मवाच्य: मया शाटिका क्रीयते।
(अहम् → मया [तृतीया]; क्रीणामि → क्रीयते)
2अधोलिखितवाक्येषु कर्मपदं परिवर्त्य वाक्यानि लिखत —
(i) श्रमिक: भारं वहति। → श्रमिकेण ______ उह्यते।
(ii) स: पाषाणं त्रोटयति। → तेन ______ त्रोट्यते।
(iii) सा गीतं गायति। → तया ______ गीयते।
(iv) माता रोटिकां पचति। → मात्रा ______ पच्यते।
(v) पिता फलानि आनयति। → पित्रा ______ आनीयन्ते।
(vi) सेवक: सेवां करोति। → सेवकेन ______ क्रियते।
(vii) चिकित्सक: उपचारं करोति। → चिकित्सकेन ______ क्रियते।
(viii) नीलिमा पाठं स्मरति। → नीलिमया ______ स्मर्यते।
(ix) अहं गृहं गच्छामि। → मया ______ गम्यते।
(x) आवां लेखान् लिखाव:। → आवाभ्यां ______ लिख्यन्ते।Show solution
अवधारणा: कर्मवाच्य में कर्म प्रथमा विभक्ति में आता है और क्रिया कर्म के वचन एवं पुरुष के अनुसार होती है। कर्ता तृतीया विभक्ति में रहता है।
(i) कर्तृवाच्य: श्रमिक: भारं वहति।
कर्मवाच्य: श्रमिकेण भार: उह्यते।
(भारम् → भार: [प्रथमा]; वहति → उह्यते)
(ii) कर्तृवाच्य: स: पाषाणं त्रोटयति।
कर्मवाच्य: तेन पाषाण: त्रोट्यते।
(पाषाणम् → पाषाण: [प्रथमा]; त्रोटयति → त्रोट्यते)
(iii) कर्तृवाच्य: सा गीतं गायति।
कर्मवाच्य: तया गीतं गीयते।
(गीतम् → गीतम् [प्रथमा नपुंसकलिंग]; गायति → गीयते)
(iv) कर्तृवाच्य: माता रोटिकां पचति।
कर्मवाच्य: मात्रा रोटिका पच्यते।
(रोटिकाम् → रोटिका [प्रथमा]; पचति → पच्यते)
(v) कर्तृवाच्य: पिता फलानि आनयति।
कर्मवाच्य: पित्रा फलानि आनीयन्ते।
(फलानि → फलानि [प्रथमा बहुवचन]; आनयति → आनीयन्ते [बहुवचन])
(vi) कर्तृवाच्य: सेवक: सेवां करोति।
कर्मवाच्य: सेवकेन सेवा क्रियते।
(सेवाम् → सेवा [प्रथमा]; करोति → क्रियते)
(vii) कर्तृवाच्य: चिकित्सक: उपचारं करोति।
कर्मवाच्य: चिकित्सकेन उपचार: क्रियते।
(उपचारम् → उपचार: [प्रथमा]; करोति → क्रियते)
(viii) कर्तृवाच्य: नीलिमा पाठं स्मरति।
कर्मवाच्य: नीलिमया पाठ: स्मर्यते।
(पाठम् → पाठ: [प्रथमा]; स्मरति → स्मर्यते)
(ix) कर्तृवाच्य: अहं गृहं गच्छामि।
भाववाच्य: मया गृहं गम्यते।
(गृहम् → गृहम् [प्रथमा नपुंसक]; गच्छामि → गम्यते)
(x) कर्तृवाच्य: आवां लेखान् लिखाव:।
कर्मवाच्य: आवाभ्यां लेखा: लिख्यन्ते।
(लेखान् → लेखा: [प्रथमा बहुवचन]; लिखाव: → लिख्यन्ते)
(i) कर्तृवाच्य: श्रमिक: भारं वहति।
कर्मवाच्य: श्रमिकेण भार: उह्यते।
(भारम् → भार: [प्रथमा]; वहति → उह्यते)
(ii) कर्तृवाच्य: स: पाषाणं त्रोटयति।
कर्मवाच्य: तेन पाषाण: त्रोट्यते।
(पाषाणम् → पाषाण: [प्रथमा]; त्रोटयति → त्रोट्यते)
(iii) कर्तृवाच्य: सा गीतं गायति।
कर्मवाच्य: तया गीतं गीयते।
(गीतम् → गीतम् [प्रथमा नपुंसकलिंग]; गायति → गीयते)
(iv) कर्तृवाच्य: माता रोटिकां पचति।
कर्मवाच्य: मात्रा रोटिका पच्यते।
(रोटिकाम् → रोटिका [प्रथमा]; पचति → पच्यते)
(v) कर्तृवाच्य: पिता फलानि आनयति।
कर्मवाच्य: पित्रा फलानि आनीयन्ते।
(फलानि → फलानि [प्रथमा बहुवचन]; आनयति → आनीयन्ते [बहुवचन])
(vi) कर्तृवाच्य: सेवक: सेवां करोति।
कर्मवाच्य: सेवकेन सेवा क्रियते।
(सेवाम् → सेवा [प्रथमा]; करोति → क्रियते)
(vii) कर्तृवाच्य: चिकित्सक: उपचारं करोति।
कर्मवाच्य: चिकित्सकेन उपचार: क्रियते।
(उपचारम् → उपचार: [प्रथमा]; करोति → क्रियते)
(viii) कर्तृवाच्य: नीलिमा पाठं स्मरति।
कर्मवाच्य: नीलिमया पाठ: स्मर्यते।
(पाठम् → पाठ: [प्रथमा]; स्मरति → स्मर्यते)
(ix) कर्तृवाच्य: अहं गृहं गच्छामि।
भाववाच्य: मया गृहं गम्यते।
(गृहम् → गृहम् [प्रथमा नपुंसक]; गच्छामि → गम्यते)
(x) कर्तृवाच्य: आवां लेखान् लिखाव:।
कर्मवाच्य: आवाभ्यां लेखा: लिख्यन्ते।
(लेखान् → लेखा: [प्रथमा बहुवचन]; लिखाव: → लिख्यन्ते)
3अधोलिखितवाक्येषु क्रियापदपरिवर्तनं कृत्वा वाक्यानि लिखत —
(i) अहं जलं पिबामि। → मया जलं ————।
(ii) आवां विद्यालयं गच्छाव:। → आवाभ्यां विद्यालय: ————।
(iii) वयं ग्रामं गच्छाम:। → अस्माभि: ग्राम: ————।
(iv) त्वं फलानि खादसि। → त्वया फलानि ————।
(v) छात्र: अध्ययनं करोति। → छात्रेण अध्ययनं ————।
(vi) अहं श्रान्त: भवामि। → मया श्रान्त: ————।
(vii) बालक: क्रीडति। → बालकेन ————।
(viii) शिष्य: गुरुं सेवते। → शिष्येण गुरु: ————।
(ix) पाचक: भोजनं पचति। → पाचकेन भोजनं ————।
(x) धावक: धावति। → धावकेन ————।Show solution
अवधारणा: कर्तृवाच्य की क्रिया को कर्मवाच्य/भाववाच्य की क्रिया में बदलते समय —
- यदि कर्म हो → कर्मवाच्य (क्रिया कर्म के अनुसार)
- यदि कर्म न हो (अकर्मक धातु) → भाववाच्य (क्रिया सदा प्रथमपुरुष एकवचन)
- कर्ता सदा तृतीया विभक्ति में।
(i) कर्तृवाच्य: अहं जलं पिबामि।
कर्मवाच्य: मया जलं पीयते।
(पिबामि → पीयते; जलम् नपुंसकलिंग एकवचन → क्रिया एकवचन)
(ii) कर्तृवाच्य: आवां विद्यालयं गच्छाव:।
कर्मवाच्य: आवाभ्यां विद्यालय: गम्यते।
(गच्छाव: → गम्यते; विद्यालय: पुल्लिंग एकवचन)
(iii) कर्तृवाच्य: वयं ग्रामं गच्छाम:।
कर्मवाच्य: अस्माभि: ग्राम: गम्यते।
(गच्छाम: → गम्यते; ग्राम: पुल्लिंग एकवचन)
(iv) कर्तृवाच्य: त्वं फलानि खादसि।
कर्मवाच्य: त्वया फलानि खाद्यन्ते।
(खादसि → खाद्यन्ते; फलानि नपुंसक बहुवचन → क्रिया बहुवचन)
(v) कर्तृवाच्य: छात्र: अध्ययनं करोति।
कर्मवाच्य: छात्रेण अध्ययनं क्रियते।
(करोति → क्रियते; अध्ययनम् नपुंसक एकवचन)
(vi) कर्तृवाच्य: अहं श्रान्त: भवामि।
भाववाच्य: मया श्रान्त: भूयते।
(भवामि → भूयते; भू अकर्मक → भाववाच्य, प्रथमपुरुष एकवचन)
(vii) कर्तृवाच्य: बालक: क्रीडति।
भाववाच्य: बालकेन क्रीड्यते।
(क्रीडति → क्रीड्यते; क्रीड् अकर्मक → भाववाच्य, प्रथमपुरुष एकवचन)
(viii) कर्तृवाच्य: शिष्य: गुरुं सेवते।
कर्मवाच्य: शिष्येण गुरु: सेव्यते।
(सेवते → सेव्यते; गुरु: पुल्लिंग एकवचन)
(ix) कर्तृवाच्य: पाचक: भोजनं पचति।
कर्मवाच्य: पाचकेन भोजनं पच्यते।
(पचति → पच्यते; भोजनम् नपुंसक एकवचन)
(x) कर्तृवाच्य: धावक: धावति।
भाववाच्य: धावकेन धाव्यते।
(धावति → धाव्यते; धाव् अकर्मक → भाववाच्य, प्रथमपुरुष एकवचन)
- यदि कर्म हो → कर्मवाच्य (क्रिया कर्म के अनुसार)
- यदि कर्म न हो (अकर्मक धातु) → भाववाच्य (क्रिया सदा प्रथमपुरुष एकवचन)
- कर्ता सदा तृतीया विभक्ति में।
(i) कर्तृवाच्य: अहं जलं पिबामि।
कर्मवाच्य: मया जलं पीयते।
(पिबामि → पीयते; जलम् नपुंसकलिंग एकवचन → क्रिया एकवचन)
(ii) कर्तृवाच्य: आवां विद्यालयं गच्छाव:।
कर्मवाच्य: आवाभ्यां विद्यालय: गम्यते।
(गच्छाव: → गम्यते; विद्यालय: पुल्लिंग एकवचन)
(iii) कर्तृवाच्य: वयं ग्रामं गच्छाम:।
कर्मवाच्य: अस्माभि: ग्राम: गम्यते।
(गच्छाम: → गम्यते; ग्राम: पुल्लिंग एकवचन)
(iv) कर्तृवाच्य: त्वं फलानि खादसि।
कर्मवाच्य: त्वया फलानि खाद्यन्ते।
(खादसि → खाद्यन्ते; फलानि नपुंसक बहुवचन → क्रिया बहुवचन)
(v) कर्तृवाच्य: छात्र: अध्ययनं करोति।
कर्मवाच्य: छात्रेण अध्ययनं क्रियते।
(करोति → क्रियते; अध्ययनम् नपुंसक एकवचन)
(vi) कर्तृवाच्य: अहं श्रान्त: भवामि।
भाववाच्य: मया श्रान्त: भूयते।
(भवामि → भूयते; भू अकर्मक → भाववाच्य, प्रथमपुरुष एकवचन)
(vii) कर्तृवाच्य: बालक: क्रीडति।
भाववाच्य: बालकेन क्रीड्यते।
(क्रीडति → क्रीड्यते; क्रीड् अकर्मक → भाववाच्य, प्रथमपुरुष एकवचन)
(viii) कर्तृवाच्य: शिष्य: गुरुं सेवते।
कर्मवाच्य: शिष्येण गुरु: सेव्यते।
(सेवते → सेव्यते; गुरु: पुल्लिंग एकवचन)
(ix) कर्तृवाच्य: पाचक: भोजनं पचति।
कर्मवाच्य: पाचकेन भोजनं पच्यते।
(पचति → पच्यते; भोजनम् नपुंसक एकवचन)
(x) कर्तृवाच्य: धावक: धावति।
भाववाच्य: धावकेन धाव्यते।
(धावति → धाव्यते; धाव् अकर्मक → भाववाच्य, प्रथमपुरुष एकवचन)
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in वाच्यम् for CBSE Class 10 Sanskrit?
वाच्यम् covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in वाच्यम् — CBSE Class 10 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for वाच्यम् Class 10 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in वाच्यम् (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for वाच्यम्
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full वाच्यम् chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.