Chapter 1 of 36

Questions Notes Flashcards Summary Formulas Quiz Concepts Syllabus Plan

Updated 6 August 2026

NCERT Solutions

अपठितावबोधनम्

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for अपठितावबोधनम् — CBSE Class 10 Sanskrit.

41 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying अपठितावबोधनम्? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 10 students started this chapter today

86 Questions Solved · 1 Section

43 worked solutions below. Unlock all 86 free in Super Tutor

अपठितावबोधनम्

1(i)(क)धात्रीफलं कदा लाभदायकं भवति?Show solution

धात्रीफलं सर्वेषु ऋतुषु लाभदायकं भवति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(i)(ख)धात्रीफलस्य अपरं नाम किम्?Show solution

धात्रीफलस्य अपरं नाम आमलकम् अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(i)(ग)धात्रीफलं कस्मिन् सहायकं भवति?Show solution

धात्रीफलं रक्तकोशिकानिर्माणे सहायकं भवति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(i)(घ)सहभोजनेन कीदृश: भाव: जागर्ति?Show solution

सहभोजनेन प्रेम्ण: (स्नेहस्य) भाव: जागर्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ii)(क)धात्रीफलं कथं बहूपयोगि अस्ति?Show solution

धात्रीफलं नेत्रयो: ज्योतिर्वर्धनाय, केशानां सौन्दर्यवृद्धये, त्वच: कान्तिवर्धनाय च बहूपयोगि भवति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ii)(ख)प्राचीनकाले कीदृशी परम्परा आसीत्?Show solution

प्राचीनकाले कार्तिकमासस्य नवम्यां तिथौ धात्रीवृक्षस्य अध: सहभोजनस्य परम्परा आसीत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(iii)(क)'सर्वेषु ऋतुषु' इत्यनयो: पदयो: किं विशेषणपदम्?Show solution

'सर्वेषु ऋतुषु' इत्यनयो: पदयो: सर्वेषु इति विशेषणपदम् अस्ति। ('ऋतुषु' विशेष्यपदम्।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(iii)(ख)'क्षीयते' इति क्रियापदस्य विलोमपदं पाठात् चित्वा लिखत।Show solution

'क्षीयते' (घटता है) इति क्रियापदस्य विलोमपदं गद्यांशे वर्धते इति अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(iii)(ग)'स्नेहस्य' इति पदस्य कृते गद्यांशे किं पदं प्रयुक्तम्?Show solution

'स्नेहस्य' इति पदस्य कृते गद्यांशे प्रेम्ण: इति पदं प्रयुक्तम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(iii)(घ)'अस्य सेवनेन शारीर रक्ताल्पता न भवति' इत्यस्मिन् वाक्ये 'अस्य' इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?Show solution

'अस्य' इति सर्वनामपदं धात्रीफलस्य (आमलकस्य) कृते प्रयुक्तम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(iv)अनुच्छेदस्यास्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।Show solution

अस्य अनुच्छेदस्य कृते समुचितं शीर्षकम् — धात्रीफलस्य महिमा (अथवा आमलकस्य महत्त्वम्) इति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(i)(क)भारतस्य प्रथम: उपप्रधानमन्त्री गृहमन्त्री च क: आसीत्?Show solution

भारतस्य प्रथम: उपप्रधानमन्त्री गृहमन्त्री च सरदार-वल्लभभाईपटेल: आसीत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(i)(ख)पटेलमहोदय: कस्मिन् केन्द्रीयां भूमिकां निर्व्यूढवान्?Show solution

पटेलमहोदय: प्रान्तानाम् एकीकरणे केन्द्रीयां भूमिकां निर्व्यूढवान्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(i)(ग)नरेन्द्रमोदिमहोदयेन मूर्ति: कस्मै समर्पिता?Show solution

नरेन्द्रमोदिमहोदयेन मूर्ति: राष्ट्राय समर्पिता।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(i)(घ)पटेलमहोदयस्य प्रतिमा केन नाम्ना ख्याता?Show solution

पटेलमहोदयस्य प्रतिमा एकताया: मूर्ति: (स्टैच्यू ऑफ यूनिटी) इति नाम्ना ख्याता।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ii)(क)क: सर्वेषां भारतीयानां श्रद्धाभाजनम्?Show solution

प्रान्तानाम् एकीकरणे केन्द्रीयां भूमिकां निर्वहन् पटेलमहोदय: अद्यापि सर्वेषां भारतवासिनां श्रद्धाभाजनम् अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ii)(ख)मूर्ते: उच्चता किं सूचयति?Show solution

मूर्ते: उच्चता पटेलमहोदयस्य व्यक्तित्वस्य कृतित्वस्य च उच्चताया: सूचिका वर्तते।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(iii)(क)'केन्द्रीयां भूमिकाम्' इत्यनयो: पदयो: किं विशेष्यपदम्?Show solution

'केन्द्रीयां भूमिकाम्' इत्यनयो: पदयो: भूमिकाम् इति विशेष्यपदम् अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(iii)(ख)'तस्यैव जन्मदिवसे समर्पिता' इत्यस्मिन् वाक्ये 'तस्य' इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?Show solution

'तस्य' इति सर्वनामपदं सरदार-वल्लभभाईपटेलमहोदयस्य कृते प्रयुक्तम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(iii)(ग)'समीपे' इत्यस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।Show solution

'समीपे' इत्यस्य विलोमपदं गद्यांशे दूरे इति अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(iii)(घ)'महान् स्वतन्त्रतासेनानी: जन्म अलभत' इत्यस्मिन् वाक्ये किं क्रियापदम्?Show solution

उक्त वाक्ये अलभत इति क्रियापदम् अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(iv)अनुच्छेदस्यास्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।Show solution

अस्य अनुच्छेदस्य कृते समुचितं शीर्षकम् — लौहपुरुष: सरदार-वल्लभभाईपटेल: (अथवा एकताया: मूर्ति:) इति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(i)(क)साफल्यं लब्धुं किं करणीयम्?Show solution

साफल्यं लब्धुं परिश्रम: करणीयम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(i)(ख)सर्वाणि कार्याणि केन सिध्यन्ति?Show solution

सर्वाणि कार्याणि परिश्रमेण सिध्यन्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(i)(ग)क: असफल: भवति?Show solution

य: अत्यधिकमेधावी अपि सततं पठनाभ्यासं न करोति स: असफल: भवति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(i)(घ)अध्ययनशील: छात्र: किं प्राप्नोति?Show solution

अध्ययनशील: छात्र: सफलताया: उच्चशिखरम् प्राप्नोति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ii)(क)'उद्यमेनैव ……………मनोरथै:' इति उक्ति: किं स्मारयति?Show solution

'उद्यमेनैव हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथै:' इति उक्ति: स्मारयति यत् कार्याणि उद्यमेन (परिश्रमेण) एव सिध्यन्ति, केवलं मनोरथैः (इच्छामात्रेण) न सिध्यन्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ii)(ख)धनस्य देवी कं प्रति गच्छति?Show solution

धनस्य देवी लक्ष्मी: उद्योगिनं पुरुषं प्रति गच्छति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(iii)(क)'परिश्रमस्य अवलम्बनं कुर्वन्तु' इति वाक्ये किं क्रियापदम्?Show solution

उक्त वाक्ये कुर्वन्तु इति क्रियापदम् अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(iii)(ख)'कुशाग्रबुद्धि:' इत्यस्य समानार्थकपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।Show solution

'कुशाग्रबुद्धि:' इत्यस्य समानार्थकपदं गद्यांशे मेधावी इति अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(iii)(ग)'कर्मसहचरी इच्छा' इत्यनयो: पदयो: किं विशेषणपदम्?Show solution

'कर्मसहचरी इच्छा' इत्यनयो: पदयो: कर्मसहचरी इति विशेषणपदम् अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(iii)(घ)'विद्यार्थी परिश्रमेण ज्ञानं लभते' इत्यस्मिन् वाक्ये किं कर्तृपदम्?Show solution

उक्त वाक्ये विद्यार्थी इति कर्तृपदम् अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(iv)अस्य गद्यांशस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।Show solution

अस्य गद्यांशस्य कृते समुचितं शीर्षकम् — परिश्रमस्य महत्त्वम् (अथवा उद्यमस्य महिमा) इति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(i)(क)मानव: स्वकीयं पुरुषार्थं कृत्वा किं प्राप्नोति?Show solution

मानव: स्वकीयं पुरुषार्थं कृत्वा जीवनलक्ष्यम् प्राप्नोति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(i)(ख)कस्य उत्थानाय दयादिगुणानां महती आवश्यकता?Show solution

मानवजीवनस्य उत्थानाय दयादिगुणानां महती आवश्यकता भवति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(i)(ग)सर्वांशणविकासाय केन समं नैतिकमूल्यान्यपि ग्रहीतव्यानि?Show solution

सर्वांशणविकासाय पुस्तकीयज्ञानेन समं नैतिकमूल्यान्यपि ग्रहीतव्यानि।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(i)(घ)केषु बाल्यादेव एते संस्कारा: स्थापनीया:?Show solution

छात्रेषु बाल्यादेव एते संस्कारा: स्थापनीया:।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(ii)(क)मनुष्य: वास्तव: मनुष्य: कै: गुणै: भवति?Show solution

मनुष्य: वास्तव: मनुष्य: तदैव भवति यदा स: दया-सत्य-अहिंसा-अस्तेय-अक्रोधादि गुणै: सुशोभित: भवति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(ii)(ख)प्राचीनकालादेव भारतं विश्वगुरुपदं कथं प्राप्नोत्?Show solution

प्राचीनकालादेव भारतीयसंस्कृते: मूल्यपरकगुणानां (दया-सत्य-अहिंसादि) स्तुति: भवति। एतै: गुणैरेव भारतं विश्वगुरुपदं प्राप्नोत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(iii)(क)'सर्वांश्ण: विकास:' अत्र विशेषणपदं किम्?Show solution

'सर्वांश्ण: विकास:' अत्र सर्वांश्ण: इति विशेषणपदम् अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(iii)(ख)'भारतं विश्वगुरुपदं प्राप्नोत्' अत्र 'प्राप्नोत्' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?Show solution

'प्राप्नोत्' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं भारतम् इति अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(iii)(ग)गद्यांशे 'सज्जित:' इति पदस्य कृते पर्यायपदं किं प्रयुक्तम्?Show solution

गद्यांशे 'सज्जित:' इति पदस्य कृते सुशोभित: इति पर्यायपदं प्रयुक्तम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(iii)(घ)'मानवजीवनस्य उत्थानाय एतेषां महती आवश्यकता भवति' अत्र 'एतेषां' सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?Show solution

'एतेषां' सर्वनामपदं दया-सत्य-अहिंसा-अस्तेय-अक्रोधादि गुणानां कृते प्रयुक्तम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(iv)अस्य गद्यांशस्य उचितं शीर्षकं लिखत।

5(i)(क)अकिञ्चनस्य कक्षाया: अन्ये छात्रा: कीदृश-परिवारेभ्य: आसन्?

5(i)(ख)अकिञ्चनस्य मनसि किम् प्राविशात्?

5(ii)(क)अकिञ्चनस्य पिता क: आसीत्?

5(ii)(ख)अकिञ्चन: हीनभावनया किम् अचिन्तयत्?

5(iii)(क)'सम्पन्नान्' इति पदस्य विशेष्यपदं किम् अस्ति?

5(iii)(ख)'आस्ताम्' इति पदस्य कर्तृपदं किम् अस्ति?

5(iii)(ग)'निकटत:' इति पदस्य किं विलोमपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?

5(iii)(घ)'वैभव: तम् अवदत्' इति वाक्यांशे 'तम्' इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?

5(iv)गद्यांशं पठित्वा यथोचितं शीर्षकं लिखत।

6(i)(क)मुख्यतया प्रदूषणं कतिविधं भवति?

6(i)(ख)ध्वनिप्रदूषणेन कस्याः हानिः भवति?

6(i)(ग)केन निर्मिता इयं सृष्टिः अतीव सौन्दर्यमयी?

6(i)(घ)सर्वैः मिलित्वा प्रदूषणावरोधाय किम् विधेयम्?

6(ii)(क)अद्यत्वे अस्माकं स्वास्थ्यहानिः कथं भवति?

6(ii)(ख)वयं मिलित्वा कां भावनां बलं प्रापयेम?

6(iii)(क)'सततम्/अनवरतम्' इत्यर्थं किं पदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?

6(iii)(ख)'क्षीयते' इति पदस्य विपरीतार्थकं पदम् अनुच्छेदात् चित्वा लिखत।

6(iii)(ग)'सौन्दर्यमयी सृष्टिः' अत्र विशेष्यपदं किम्?

6(iii)(घ)'विकासेन सह प्रदूषणमपि वर्धितम् येन स्वास्थ्यहानिः भवति' अत्र 'भवति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

6(iv)अस्य अनुच्छेदस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।

7(i)(क)कस्य ज्वालनेन विषाक्तवायूनाम् उत्सर्जने वृद्धिः जायते?

7(i)(ख)कीदृशम् औद्योगीकरणं निवारणीयम्?

7(i)(ग)कस्मिन् असन्तुलनात् वैश्विकी उष्णता वर्धते?

7(i)(घ)वृक्षारोपणं कृत्वा किं प्रत्यपि ध्यानं दातव्यम्?

7(ii)(क)वैश्विकी उष्णता कथं वर्धते?

7(ii)(ख)वैश्विकोष्णतायाः स्थितेः संशोधनाय ऊर्जा प्रति कथं ध्यानं दातव्यम्?

7(iii)(क)'दूरीकरणाय' अस्य कृते किं पदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?

7(iii)(ख)'वृक्षकर्तनम्' इति पदस्य विपरीतार्थकपदम् अनुच्छेदात् चित्वा लिखत।

7(iii)(ग)'उष्णताया: प्रभाव: दिनानुदिनं वर्धते' अस्मिन् वाक्ये 'वर्धते' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?

7(iii)(घ)'अनियन्त्रितम् औद्योगिकीकरणम्' अत्र विशेषणपदं किम्?

7(iv)अस्य अनुच्छेदस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।

8(i)(क)जनसङ्ख्या कथं वर्धते?

8(i)(ख)बहुभूमिक-भवनेषु उपरिगमनम् अध: आगमनं केन सुकरं भवति?

8(i)(ग)विकासं प्रति अन्धधावनशील: मानव: कस्याः उपेक्षां करोति?

8(i)(घ)नगरेषु महानगरेषु च केषां प्रचलनं वर्तते?

8(ii)(क)प्रचुरनिवासस्थानस्य कृते मानव: किं कृतवान्?

8(ii)(ख)बहुभूमिकभवनानां परिसरे कानि सुविधासाधनानि भवन्ति?

8(iii)(क)'मानव: बहुभूमिकभवनानां निर्माणं कृतवान्' — अत्र किं क्रियापदम्?

8(iii)(ख)'एतादृशानि भवनानि' — अनयो: पदयो: किं विशेष्यपदम्?

8(iii)(ग)'अद्यत्वे बहुभूमिकभवनानां प्रचलनं वर्तते' — अत्र किम् अव्ययपदम्?

8(iii)(घ)'उचितम्' — इति पदस्य किं विपरीतार्थकं पदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?

8(iv)अस्य अनुच्छेदस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।

43 more solved questions in अपठितावबोधनम्

Every remaining exercise is solved step by step in Super Tutor, plus practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start.

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in अपठितावबोधनम् for CBSE Class 10 Sanskrit?

अपठितावबोधनम् covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.

How to score full marks in अपठितावबोधनम् — CBSE Class 10 Sanskrit?

Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.

Where can I get free NCERT Solutions for अपठितावबोधनम् Class 10 Sanskrit?

This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in अपठितावबोधनम् (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for अपठितावबोधनम्

All 36 chapters — CBSE Class 10 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full अपठितावबोधनम् chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.

Try Super Tutor Free

Try the full chapter — Free

अपठितावबोधनम्

Studying अपठितावबोधनम्? Get the full interactive chapter.

अपठितावबोधनम्

Frequently Asked Questions

Sources & Official References

More resources for अपठितावबोधनम्

Practice Quiz

Important Questions

Revision Notes

Formula Sheet

Chapter Summary

Concept Maps

Study Plan

Flashcards

Syllabus

Get the full अपठितावबोधनम् chapter — for free.