शिशुलालनम्

(क) कुशलवौ रामम् उपसृत्य प्रणमतः।

(ख) तपोवनवासिनः कुशस्य मातरं देवी इति नाम्ना आह्वयन्ति।

(ग) वयोऽनुरोधात् शिशुजनः लालनीयः भवति।

(घ) विद्यासम्बन्धेन वाल्मीकिः लवकुशयोः गुरुः।

(ङ) तपोवने लवकुशयोः पितुः नाम न व्यवहियते।

(क) रामाय कुशलवयोः कण्ठाश्लेषस्य स्पर्शः अतिहृदयग्राही आसीत्।

(ख) रामः लवकुशौ अङ्कम् अध्यास्यताम् (स्वस्य अङ्के / सिंहासने) उपवेशयितुम् कथयति।

(ग) बालभावात् हिमकरः पशुपतेः (शिवस्य) मस्तके विराजते।

(घ) कुशलवयोः वंशस्य कर्ता रामः अस्ति।

(ङ) कुशलवयोः मातरं वाल्मीकिः वत्से इति नाम्ना आह्वयति।

यथा: राजन्! अलम् अतिदाक्षिण्येन — तृतीया, 'अलम्' योगे तृतीया विभक्तिः।

(क) रामः लवकुशौ आसनार्थम् उपवेशयति।
- विभक्तिः — चतुर्थी
- कारणम् — 'आसनार्थम्' इत्यत्र चतुर्थी विभक्तिः प्रयोजनार्थे (नमः-स्वस्ति-स्वाहा-स्वधा-अलम्-वषट्-योगे चतुर्थी / अर्थे चतुर्थी) भवति।

(ख) धिङ् माम् एवं भूतम्।
- विभक्तिः — द्वितीया
- कारणम् — 'धिक्' योगे द्वितीया विभक्तिः भवति।

(ग) अङ्कम् अवहितम् अध्यास्यतां सिंहासनम्।
- विभक्तिः — द्वितीया
- कारणम् — 'अध्यास्यताम्' इति क्रियायाः कर्म 'अङ्कम्' अतः कर्मकारके द्वितीया विभक्तिः।

(घ) अलम् अतिविस्तरेण।
- विभक्तिः — तृतीया
- कारणम् — 'अलम्' योगे तृतीया विभक्तिः भवति।

(ङ) रामम् उपसृत्य प्रणम्य च।
- विभक्तिः — द्वितीया
- कारणम् — 'उपसृत्य' इति क्रियायाः कर्म 'रामम्' अतः कर्मकारके द्वितीया विभक्तिः।

(क) अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदम् — अहम्।

(ख) 'हर्षिता' इति पदस्य विपरीतार्थकपदम् — कुपिता।

(ग) 'भवान्' इति पदं रामाय प्रयुक्तम् (विदूषकः रामं प्रति कथयति)।

(घ) अत्र क्रियापदम् — अध्यास्यताम्।

(ङ) 'आयुषः' इत्यर्थे वयसः इति पदं प्रयुक्तम्।

| वाक्यम् | कः | कम् |
|---|---|---|
|(क) सत्यवधानं न चारित्र्यलोपाय। | लवः | रामम् प्रति |
|(ख) किं कुपिता एवं भणति, उत प्रकृतिस्था? | रामः | विदूषकम् प्रति |
|(ग) जानाम्यहं तस्य नामधेयम्। | विदूषकः | रामम् प्रति |
|(घ) तस्या द्वे नाम्नी। | विदूषकः | रामम् प्रति |
|(ङ) वयस्य! अपूर्वं खलु नामधेयम्। | रामः | विदूषकम् प्रति |

(क) हिमकरः — शाशिः, निशाकरः

(ख) सम्प्रति — इदानीम्, अधुना

(ग) समुदाचारः — शिष्टाचारः, सदाचारः

(घ) पशुपतिः — शिवः, चन्द्रशेखरः

(ङ) तनयः — सुतः, पुत्रः

(च) सहस्रदीधितिः — सूर्यः, भानुः

यथा — श्लाघ्या — कथा

| विशेषणम् | विशेष्यम् |
|---|---|
|(1) उदात्तरम्यः | (क) समुदाचारः |
|(2) अतिदीर्घः | (घ) प्रवासः |
|(3) समरूपः | (ग) कुशलवयोः (कुटुम्बवृत्तान्तः) |
|(4) हृदयग्राही | (ख) स्पर्शः |
|(5) कुमारयोः | (ङ) कुटुम्बवृत्तान्तः |

सुव्यवस्थित योजना:
- उदात्तरम्यः — समुदाचारः
- अतिदीर्घः — प्रवासः
- समरूपः — कुशलवयोः (वंशः)
- हृदयग्राही — स्पर्शः
- कुमारयोः — कुटुम्बवृत्तान्तः

सन्धि-नियमः: विसर्गसन्धिः, यणादेशः, पूर्वरूपसन्धिः आदि।

(क) द्वयोः + अपि
$$\text{द्वयोः} + \text{अपि} = \textbf{द्वयोरपि}$$
(विसर्गस्य रेफादेशः — विसर्गसन्धिः)

(ख) द्वौ + अपि
$$\text{द्वौ} + \text{अपि} = \textbf{द्वावपि}$$
(औ + अ = आव् — वृद्धि/यण् सन्धिः)

(ग) कः + अत्र
$$\text{कः} + \text{अत्र} = \textbf{कोऽत्र}$$
(विसर्गस्य ओकारादेशः — विसर्गसन्धिः, पूर्वरूप)

(घ) अनभिज्ञः + अहम्
$$\text{अनभिज्ञः} + \text{अहम्} = \textbf{अनभिज्ञोऽहम्}$$
(विसर्गसन्धिः — ः + अ = ओऽ)

(ङ) इति + आत्मानम्
$$\text{इति} + \text{आत्मानम्} = \textbf{इत्यात्मानम्}$$
(इ + आ = य् + आ — यण् सन्धिः)

(क) अहमयेतयोः
$$\textbf{अहम्} + \textbf{अयेतयोः}$$
(अनुस्वारसन्धिः / विसर्गसन्धिः — अहम् + अयेतयोः)

(ख) वयोऽनुरोधात्
$$\textbf{वयः} + \textbf{अनुरोधात्}$$
(विसर्गसन्धिः — वयः + अनुरोधात् = वयोऽनुरोधात्)

(ग) समानाभिजनौ
$$\textbf{समान} + \textbf{अभिजनौ}$$
(दीर्घसन्धिः — अ + अ = आ)

(घ) खल्वेतत्
$$\textbf{खलु} + \textbf{एतत्}$$
(उ + ए = व् + ए — यण् सन्धिः)