शिशुलालनम्

(क) कुशलवौ रामम् उपसृत्य प्रणमतः।

(ख) तपोवनवासिनः कुशस्य मातरं देवी इति नाम्ना आह्वयन्ति।

(ग) वयोऽनुरोधात् शिशुजनः लालनीयः भवति।

(घ) विद्यासम्बन्धेन वाल्मीकिः लवकुशयोः गुरुः।

(ङ) तपोवने लवकुशयोः पितुः नाम न व्यवहियते।

(क) रामाय कुशलवयोः कण्ठाश्लेषस्य स्पर्शः अतिहृदयग्राही आसीत्।

(ख) रामः लवकुशौ अङ्कम् अध्यास्यताम् (स्वस्य अङ्के / सिंहासने) उपवेशयितुम् कथयति।

(ग) बालभावात् हिमकरः पशुपतेः (शिवस्य) मस्तके विराजते।

(घ) कुशलवयोः वंशस्य कर्ता रामः अस्ति।

(ङ) कुशलवयोः मातरं वाल्मीकिः वत्से इति नाम्ना आह्वयति।

यथा: राजन्! अलम् अतिदाक्षिण्येन — तृतीया, 'अलम्' योगे तृतीया विभक्तिः।

(क) रामः लवकुशौ आसनार्थम् उपवेशयति।
- विभक्तिः — चतुर्थी
- कारणम् — 'आसनार्थम्' इत्यत्र चतुर्थी विभक्तिः प्रयोजनार्थे (नमः-स्वस्ति-स्वाहा-स्वधा-अलम्-वषट्-योगे चतुर्थी / अर्थे चतुर्थी) भवति।

(ख) धिङ् माम् एवं भूतम्।
- विभक्तिः — द्वितीया
- कारणम् — 'धिक्' योगे द्वितीया विभक्तिः भवति।

(ग) अङ्कम् अवहितम् अध्यास्यतां सिंहासनम्।
- विभक्तिः — द्वितीया
- कारणम् — 'अध्यास्यताम्' इति क्रियायाः कर्म 'अङ्कम्' अतः कर्मकारके द्वितीया विभक्तिः।

(घ) अलम् अतिविस्तरेण।
- विभक्तिः — तृतीया
- कारणम् — 'अलम्' योगे तृतीया विभक्तिः भवति।

(ङ) रामम् उपसृत्य प्रणम्य च।
- विभक्तिः — द्वितीया
- कारणम् — 'उपसृत्य' इति क्रियायाः कर्म 'रामम्' अतः कर्मकारके द्वितीया विभक्तिः।

(क) अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदम् — अहम्।

(ख) 'हर्षिता' इति पदस्य विपरीतार्थकपदम् — कुपिता।

(ग) 'भवान्' इति पदं रामाय प्रयुक्तम् (विदूषकः रामं प्रति कथयति)।

(घ) अत्र क्रियापदम् — अध्यास्यताम्।

(ङ) 'आयुषः' इत्यर्थे वयसः इति पदं प्रयुक्तम्।

| वाक्यम् | कः | कम् |
|---|---|---|
|(क) सत्यवधानं न चारित्र्यलोपाय। | लवः | रामम् प्रति |
|(ख) किं कुपिता एवं भणति, उत प्रकृतिस्था? | रामः | विदूषकम् प्रति |
|(ग) जानाम्यहं तस्य नामधेयम्। | विदूषकः | रामम् प्रति |
|(घ) तस्या द्वे नाम्नी। | विदूषकः | रामम् प्रति |
|(ङ) वयस्य! अपूर्वं खलु नामधेयम्। | रामः | विदूषकम् प्रति |