Skip to main content
Chapter 16 of 36
NCERT Solutions

सन्धि

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for सन्धि — CBSE Class 10 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying सन्धि? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 10 students started this chapter today

93 Questions Solved · 16 Sections

अयादि-सन्धि (यण्-सन्धि के अन्तर्गत) — एचोऽयवायाव: — उदाहरण-अभ्यास

iद्वौ+एते ———— पठत: ।Show solution
दिया गया: द्वौ + एते

नियम: औ + ए → आव् + ए (एचोऽयवायाव: — औ के स्थान पर आव्)

हल:
द्वौ+एते=द्वावेते\text{द्वौ} + \text{एते} = \text{द्वावेते}

वाक्य: द्वावेते पठत: ।
iiतौ+अत्र ———— लिखत: ।Show solution
दिया गया: तौ + अत्र

नियम: औ + अ → आव् + अ (एचोऽयवायाव: — औ के स्थान पर आव्)

हल:
तौ+अत्र=तावत्र\text{तौ} + \text{अत्र} = \text{तावत्र}

वाक्य: तावत्र लिखत: ।
iiiपो+अन: ———— पवन: मन्दं मन्दं वहति ।Show solution
दिया गया: पो + अन:

नियम: ओ + अ → अव् + अ (एचोऽयवायाव: — ओ के स्थान पर अव्)

हल:
पो+अन:=पवन:\text{पो} + \text{अन:} = \text{पवन:}

वाक्य: पवन: मन्दं मन्दं वहति ।
ivपौ+अक: ———— सर्वं दहति ।Show solution
दिया गया: पौ + अक:

नियम: औ + अ → आव् + अ (एचोऽयवायाव: — औ के स्थान पर आव्)

हल:
पौ+अक:=पावक:\text{पौ} + \text{अक:} = \text{पावक:}

वाक्य: पावक: सर्वं दहति ।
vभावुक: ———— + ———— न भवेत् ।Show solution
दिया गया: भावुक: (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: आव् + उ → औ + उ (एचोऽयवायाव: का विपरीत — आव् = औ)

हल:
भावुक:=भौ+उक:\text{भावुक:} = \text{भौ} + \text{उक:}

वाक्य: भौ + उक: = भावुक: न भवेत् ।
viने+अनम् ———— नयनम् उद्धाट्य एव मार्गे चलत ।Show solution
दिया गया: ने + अनम्

नियम: ए + अ → अय् + अ (एचोऽयवायाव: — ए के स्थान पर अय्)

हल:
ने+अनम्=नयनम्\text{ने} + \text{अनम्} = \text{नयनम्}

वाक्य: नयनम् उद्धाट्य एव मार्गे चलत ।
viiशे+अनम् ———— राज्ञौ एव करणीयम् ।Show solution
दिया गया: शे + अनम्

नियम: ए + अ → अय् + अ (एचोऽयवायाव: — ए के स्थान पर अय्)

हल:
शे+अनम्=शयनम्\text{शे} + \text{अनम्} = \text{शयनम्}

वाक्य: शयनम् राज्ञौ एव करणीयम् ।
viii———— + ———— चयनम् कृत्वा एव खाद्याखाद्यं खादनीयम् ।Show solution
दिया गया: चयनम् (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: अय् + अ → ए + अ (एचोऽयवायाव: का विपरीत — अय् = ए)

हल:
चयनम्=चे+अनम्\text{चयनम्} = \text{चे} + \text{अनम्}

वाक्य: चे + अनम् = चयनम् कृत्वा एव खाद्याखाद्यं खादनीयम् ।
ixगै+अक: ———— गायक: मधुरं गायति ।Show solution
दिया गया: गै + अक:

नियम: ऐ + अ → आय् + अ (एचोऽयवायाव: — ऐ के स्थान पर आय्)

हल:
गै+अक:=गायक:\text{गै} + \text{अक:} = \text{गायक:}

वाक्य: गायक: मधुरं गायति ।
xनै+अक: ———— सुन्दरं नृत्यति ।Show solution
दिया गया: नै + अक:

नियम: ऐ + अ → आय् + अ (एचोऽयवायाव: — ऐ के स्थान पर आय्)

हल:
नै+अक:=नायक:\text{नै} + \text{अक:} = \text{नायक:}

वाक्य: नायक: सुन्दरं नृत्यति ।
xiशायिका: ———— + ———— रेलयानेषु भवन्ति ।Show solution
दिया गया: शायिका: (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: आय् + इ → ऐ + इ (एचोऽयवायाव: का विपरीत — आय् = ऐ)

हल:
शायिका:=शै+इका:\text{शायिका:} = \text{शै} + \text{इका:}

वाक्य: शै + इका: = शायिका: रेलयानेषु भवन्ति ।

पूर्वरूप-सन्धि — अभ्यास

iअन्येऽपि – …………………………………………………………… जनाः भोजनं खादन्ति ।Show solution
दिया गया: अन्येऽपि (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम (एडः पदान्तादति): पदान्त ए/ओ + अ → पूर्वरूप (ए/ओ ही रहता है, अ का अवग्रह चिह्न लगता है)

हल:
अन्येऽपि=अन्ये+अपि\text{अन्येऽपि} = \text{अन्ये} + \text{अपि}

वाक्य: अन्ये + अपि = अन्येऽपि जनाः भोजनं खादन्ति ।
iiसर्वेऽत्र – …………………………………………………………… उपविशान्ति ।Show solution
दिया गया: सर्वेऽत्र (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: पदान्त ए + अ → पूर्वरूप (ए + ऽ)

हल:
सर्वेऽत्र=सर्वे+अत्र\text{सर्वेऽत्र} = \text{सर्वे} + \text{अत्र}

वाक्य: सर्वे + अत्र = सर्वेऽत्र उपविशान्ति ।
iiiविष्णोऽवतु – विष्णो+अवतु माम्।Show solution
दिया गया: विष्णो + अवतु

नियम: पदान्त ओ + अ → पूर्वरूप (ओ + ऽ)

हल:
विष्णो+अवतु=विष्णोऽवतु\text{विष्णो} + \text{अवतु} = \text{विष्णोऽवतु}

वाक्य: विष्णोऽवतु माम् ।
ivशिशोऽपि – …………………………………………………………… कुशली त्वम् ।Show solution
दिया गया: शिशोऽपि (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: पदान्त ओ + अ → पूर्वरूप (ओ + ऽ)

हल:
शिशोऽपि=शिशो+अपि\text{शिशोऽपि} = \text{शिशो} + \text{अपि}

वाक्य: शिशो + अपि = शिशोऽपि कुशली त्वम् ।
vसाधोऽत्र – …………………………………………………………… भोजनं कुरु ।Show solution
दिया गया: साधोऽत्र (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: पदान्त ओ + अ → पूर्वरूप (ओ + ऽ)

हल:
साधोऽत्र=साधो+अत्र\text{साधोऽत्र} = \text{साधो} + \text{अत्र}

वाक्य: साधो + अत्र = साधोऽत्र भोजनं कुरु ।

अभ्यास: 1 — स्वरसन्धि (सन्धि/सन्धिविच्छेद)

iवानराः सर्वत्र वृक्षे+अपि ———— कूर्दन्ते ।Show solution
दिया गया: वृक्षे + अपि

नियम (पूर्वरूपसन्धि — एडः पदान्तादति): पदान्त ए + अ → ए (पूर्वरूप), अ का अवग्रह

हल:
वृक्षे+अपि=वृक्षेऽपि\text{वृक्षे} + \text{अपि} = \text{वृक्षेऽपि}

वाक्य: वानराः सर्वत्र वृक्षेऽपि कूर्दन्ते ।
iiके+अत्र ———— विद्यालयम् आगत्य कक्षां न आगता: ।Show solution
दिया गया: के + अत्र

नियम (पूर्वरूपसन्धि): पदान्त ए + अ → ए (पूर्वरूप), अ का अवग्रह

हल:
के+अत्र=केऽत्र\text{के} + \text{अत्र} = \text{केऽत्र}

वाक्य: केऽत्र विद्यालयम् आगत्य कक्षां न आगता: ।
iiiहे शिशोऽत्र ———— + ———— आगत्य उपविश ।Show solution
दिया गया: शिशोऽत्र (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम (पूर्वरूपसन्धि): ओ + ऽ → ओ + अ

हल:
शिशोऽत्र=शिशो+अत्र\text{शिशोऽत्र} = \text{शिशो} + \text{अत्र}

वाक्य: हे शिशो + अत्र = शिशोऽत्र आगत्य उपविश ।
ivते पठन्ति, तावपि ———— + ———— पठत: ।Show solution
दिया गया: तावपि (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम (अयादिसन्धि — एचोऽयवायाव:): आव् + अ → औ + अ

हल:
तावपि=तौ+अपि\text{तावपि} = \text{तौ} + \text{अपि}

वाक्य: ते पठन्ति, तौ + अपि = तावपि पठत: ।
vयथा+उचितं ———— कार्यं करणीयम् ।Show solution
दिया गया: यथा + उचितम्

नियम (गुणसन्धि): आ + उ → ओ (गुण)

हल:
यथा+उचितम्=यथोचितम्\text{यथा} + \text{उचितम्} = \text{यथोचितम्}

वाक्य: यथोचितं कार्यं करणीयम् ।
viएतत् पुस्तकं तु तवैवास्ति ———— + ———— + ———— ।Show solution
दिया गया: तवैवास्ति (सन्धिविच्छेद करना है)

चरण 1: तवैव + अस्ति → तवैव + अस्ति (पूर्वरूप नहीं, यहाँ वृद्धिसन्धि)

चरण 2: तव + एव = तवैव (वृद्धिसन्धि: अ + ए → ऐ)

चरण 3: तवैव + अस्ति → तवैवास्ति (दीर्घसन्धि: अ + अ → आ)

हल:
तवैवास्ति=तव+एव+अस्ति\text{तवैवास्ति} = \text{तव} + \text{एव} + \text{अस्ति}

वाक्य: एतत् पुस्तकं तु तव + एव + अस्ति = तवैवास्ति ।
viiसाधूपरि ———— + ———— गच्छत: ।Show solution
दिया गया: साधूपरि (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम (दीर्घसन्धि): उ + उ → ऊ

हल:
साधूपरि=साधु+उपरि\text{साधूपरि} = \text{साधु} + \text{उपरि}

वाक्य: साधु + उपरि = साधूपरि गच्छत: ।
viiiकवि+इन्द्र: ———— नवीनां कवितां श्रावयति ।Show solution
दिया गया: कवि + इन्द्र:

नियम (दीर्घसन्धि): इ + इ → ई

हल:
कवि+इन्द्र:=कवीन्द्र:\text{कवि} + \text{इन्द्र:} = \text{कवीन्द्र:}

वाक्य: कवीन्द्र: नवीनां कवितां श्रावयति ।
ixकस्मिन्नपि अत्याचार: ———— + ———— तु न करणीय: ।Show solution
दिया गया: अत्याचार: (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम (यण्सन्धि): इ + आ → य् + आ

हल:
अत्याचार:=अति+आचार:\text{अत्याचार:} = \text{अति} + \text{आचार:}

वाक्य: कस्मिन्नपि अति + आचार: = अत्याचार: तु न करणीय: ।
xभानो+ए ———— जलार्पणं करणीयम् ।Show solution
दिया गया: भानो + ए

नियम (गुणसन्धि): ओ + ए → ओ (पूर्वरूप नहीं; यहाँ 'भानवे' यण् नहीं — वस्तुतः यह अयादि/गुण का प्रश्न है)

विशेष: भानो + ए — यहाँ 'ओ' पदान्त है और परे 'ए' स्वर है। एचोऽयवायाव: नियम से ओ → अव्, अतः
भानो+=भानवे\text{भानो} + \text{ए} = \text{भानवे}

वाक्य: भानवे जलार्पणं करणीयम् ।

व्यञ्जन-सन्धि: — अभ्यास 1 (क) — वर्गप्रथम → वर्गतृतीय

iएत्स्मादेव = ———— + ———— पाठात् त्वं पठ ।Show solution
दिया गया: एतस्मादेव (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: त् + स् → त् (यहाँ 'एतस्मात्' में त् + स् नहीं; वस्तुतः यह 'एतस्मात्' का रूप है)

हल: पाठ में 'एत्स्मादेव' लिखा है जो 'एतस्मात् + एव' का सन्धि-रूप है।
एतस्मादेव=एतस्मात्+एव\text{एतस्मादेव} = \text{एतस्मात्} + \text{एव}

वाक्य: एतस्मात् + एव = एतस्मादेव पाठात् त्वं पठ ।
iiजगत् + ईश: = ———— सर्वत्र विद्यमान: ।Show solution
दिया गया: जगत् + ईश:

नियम: त् (वर्गप्रथम) + ई (स्वर) → त् के स्थान पर तृतीय वर्ण द् होता है।

हल:
जगत्+ईश:=जगदीश:\text{जगत्} + \text{ईश:} = \text{जगदीश:}

वाक्य: जगदीश: सर्वत्र विद्यमान: ।
iiiयस्य शब्दस्य अन्ते स्वर: स: शब्द: अजन्त: = ———— + ———— कथ्यते ।Show solution
दिया गया: अजन्त: (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: त् (वर्गप्रथम) + अ (स्वर) → त् के स्थान पर द् (तृतीय वर्ण)

हल:
अजन्त:=अजन्त्+अ:\text{अजन्त:} = \text{अजन्त्} + \text{अ:}

अथवा मूल विच्छेद: अच्+अन्त:=अजन्त:\text{अच्} + \text{अन्त:} = \text{अजन्त:} (अच् का च् → ज्)

वाक्य: अच् + अन्त: = अजन्त: कथ्यते ।
ivशब्दरूपं सुप् + अन्तम् = ———— कथ्यते, धातुरूपं तिङन्तम् ।Show solution
दिया गया: सुप् + अन्तम्

नियम: प् (वर्गप्रथम) + अ (स्वर) → प् के स्थान पर ब् (तृतीय वर्ण)

हल:
सुप्+अन्तम्=सुबन्तम्\text{सुप्} + \text{अन्तम्} = \text{सुबन्तम्}

वाक्य: शब्दरूपं सुबन्तम् कथ्यते, धातुरूपं तिङन्तम् ।

व्यञ्जन-सन्धि: — अभ्यास 1 (ख) — वर्गप्रथम + न → अनुनासिक

iसम्यक् + नेता = __________ एव राष्ट्रोन्नत्यै प्रयतते ।Show solution
दिया गया: सम्यक् + नेता

नियम: क् (कवर्ग प्रथम) + न → क् के स्थान पर ङ् (कवर्ग पञ्चम), फिर ङ्+न → ङ्ङ् → व्यवहार में 'सम्यङ्नेता' या 'सम्यन्नेता'

हल: क् + न → ङ्
सम्यक्+नेता=सम्यङ्नेता\text{सम्यक्} + \text{नेता} = \text{सम्यङ्नेता}

वाक्य: सम्यङ्नेता एव राष्ट्रोन्नत्यै प्रयतते ।
iiकिन्नु = __________ + __________ खल्विदं लिखितम् ।Show solution
दिया गया: किन्नु (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: न् + न → न्न (तवर्ग पञ्चम + न)

हल:
किन्नु=किम्+नु\text{किन्नु} = \text{किम्} + \text{नु}

(म् + न → म् का अनुस्वार, फिर परवर्ती वर्ग का पञ्चम = न्)

वाक्य: किम् + नु = किन्नु खल्विदं लिखितम् ।
iiiस: प्रत्यक् + आत्मा = __________ भृत्वा परोपकारं करोति ।Show solution
दिया गया: प्रत्यक् + आत्मा

नियम: क् (कवर्ग प्रथम) + आ (स्वर) → क् के स्थान पर ग् (कवर्ग तृतीय)

हल:
प्रत्यक्+आत्मा=प्रत्यगात्मा\text{प्रत्यक्} + \text{आत्मा} = \text{प्रत्यगात्मा}

वाक्य: स: प्रत्यगात्मा भृत्वा परोपकारं करोति ।
ivदिङ्नाग: = __________ + __________ 'कुन्दमाला' इत्यस्य लेखक:।Show solution
दिया गया: दिङ्नाग: (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: क् + न → ङ् + न (कवर्ग प्रथम → कवर्ग पञ्चम)

हल:
दिङ्नाग:=दिक्+नाग:\text{दिङ्नाग:} = \text{दिक्} + \text{नाग:}

वाक्य: दिक् + नाग: = दिङ्नाग: 'कुन्दमाला' इत्यस्य लेखक: ।
vवर्षस्य षण्मासा: = __________ + __________ व्यतीता: ।Show solution
दिया गया: षण्मासा: (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: ट् + म → ण् + म (टवर्ग प्रथम → टवर्ग पञ्चम)

हल:
षण्मासा:=षट्+मासा:\text{षण्मासा:} = \text{षट्} + \text{मासा:}

वाक्य: षट् + मासा: = षण्मासा: व्यतीता: ।

व्यञ्जन-सन्धि: — अभ्यास 1 (ग) — स्/तवर्ग + श्/चवर्ग → श्/चवर्ग

iशरत् + चन्द्र: = __________ मम मित्रस्य नाम ।Show solution
दिया गया: शरत् + चन्द्र:

नियम: त् (तवर्ग) + च् (चवर्ग) → त् के स्थान पर च् (चवर्ग प्रथम)

हल:
शरत्+चन्द्र:=शरच्चन्द्र:\text{शरत्} + \text{चन्द्र:} = \text{शरच्चन्द्र:}

वाक्य: शरच्चन्द्र: मम मित्रस्य नाम ।
iiमनुष्य: ज्ञानेन सफलं कुर्यांज्जीवितम् = __________ + __________ ।Show solution
दिया गया: कुर्यांज्जीवितम् (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: त् + ज् → ज्ज् (तवर्ग + चवर्ग तृतीय → चवर्ग)

हल:
कुर्यांज्जीवितम्=कुर्यात्+जीवितम्\text{कुर्यांज्जीवितम्} = \text{कुर्यात्} + \text{जीवितम्}

वाक्य: कुर्यात् + जीवितम् = कुर्यांज्जीवितम् ।
iiiमनस् + चञ्चलम् = __________ हि भवति।Show solution
दिया गया: मनस् + चञ्चलम्

नियम: स् + च् → श्च् (स् + चवर्ग → श् + चवर्ग)

हल:
मनस्+चञ्चलम्=मनश्चञ्चलम्\text{मनस्} + \text{चञ्चलम्} = \text{मनश्चञ्चलम्}

वाक्य: मनश्चञ्चलम् हि भवति ।
ivहरिश्शोते = __________ + __________ वैकुण्ठे।Show solution
दिया गया: हरिश्शेते (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: स् + श् → श्श् (स् + श् → श्)

हल:
हरिश्शेते=हरि:+शेते\text{हरिश्शेते} = \text{हरि:} + \text{शेते}

(विसर्ग + श् → श्)

वाक्य: हरि: + शेते = हरिश्शेते वैकुण्ठे ।

व्यञ्जन-सन्धि: — अभ्यास 1 (घ) — स्/तवर्ग + ष्/टवर्ग → ष्/टवर्ग

iप्रथमपंक्त्या: बालस् + षष्ठ: = __________ पाठं पठेत् ।Show solution
दिया गया: बालस् + षष्ठ:

नियम: स् + ष् → ष्ष् (स् + टवर्ग → ष्)

हल:
बालस्+षष्ठ:=बालष्षष्ठ:\text{बालस्} + \text{षष्ठ:} = \text{बालष्षष्ठ:}

वाक्य: बालष्षष्ठ: पाठं पठेत् ।
iiरामायणं वाल्मीकिना लिखितम्, तड्डीका = __________ + __________ च केन लिखिता?Show solution
दिया गया: तड्डीका (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: त् + ड् → ड्ड् (तवर्ग + टवर्ग → टवर्ग)

हल:
तड्डीका=तत्+डीका\text{तड्डीका} = \text{तत्} + \text{डीका}

वाक्य: तत् + डीका = तड्डीका च केन लिखिता?
iiiमहाम् पक्षिणाम् उत् + डयनम् = __________ अतीव रोचते ।Show solution
दिया गया: उत् + डयनम्

नियम: त् (तवर्ग प्रथम) + ड् (टवर्ग तृतीय) → त् के स्थान पर ड् (टवर्ग)

हल:
उत्+डयनम्=उड्डयनम्\text{उत्} + \text{डयनम्} = \text{उड्डयनम्}

वाक्य: उड्डयनम् अतीव रोचते ।
ivटीकां तु लेखकष्टीकते। = __________ ।Show solution
दिया गया: लेखकष्टीकते (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: क् + ट् → ट् (कवर्ग + टवर्ग → टवर्ग)

हल:
लेखकष्टीकते=लेखक:+टीकते\text{लेखकष्टीकते} = \text{लेखक:} + \text{टीकते}

वाक्य: लेखक: + टीकते = लेखकष्टीकते ।

व्यञ्जन-सन्धि: — अभ्यास 1 (ड) — वर्गद्वितीय/तृतीय/चतुर्थ + वर्गप्रथम/द्वितीय → वर्गतृतीय

iपरिश्रमी छात्र: एव परीक्षायां सफलतां लभ्+ स्यते = __________ ।Show solution
दिया गया: लभ् + स्यते

नियम: भ् (पवर्ग चतुर्थ) + स् (अघोष) → भ् के स्थान पर प् (पवर्ग प्रथम)

हल:
लभ्+स्यते=लप्स्यते\text{लभ्} + \text{स्यते} = \text{लप्स्यते}

वाक्य: परिश्रमी छात्र: एव परीक्षायां सफलतां लप्स्यते ।
iiदिक्पाल: = __________ + __________ क: भवति?Show solution
दिया गया: दिक्पाल: (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: क् + प् → क् (कवर्ग प्रथम + पवर्ग प्रथम — दोनों अघोष, अतः पूर्व वर्ण अपरिवर्तित)

हल:
दिक्पाल:=दिक्+पाल:\text{दिक्पाल:} = \text{दिक्} + \text{पाल:}

वाक्य: दिक् + पाल: = दिक्पाल: क: भवति?

व्यञ्जन-सन्धि: — अभ्यास 1 (च) — पदान्त म् + व्यञ्जन → अनुस्वार

iअहम् + पुन: = __________ पाठ पठिष्यामि।Show solution
दिया गया: अहम् + पुन:

नियम: पदान्त म् + व्यञ्जन → अनुस्वार (ं)

हल:
अहम्+पुन:=अहं पुन:\text{अहम्} + \text{पुन:} = \text{अहं पुन:}

वाक्य: अहं पुन: पाठ पठिष्यामि ।
iiअपूर्व: खलु = __________ + __________ आसीत् नाटके नायकस्य अभिनय:।Show solution
दिया गया: खलु (यहाँ 'खल्वेव' या 'खल्विदम्' जैसा रूप अपेक्षित है — पाठ में 'अपूर्व: खलु' का विच्छेद)

नियम: म् + व् → अनुस्वार + व्

हल: पाठ के अनुसार:
अपूर्वम्+खलु=अपूर्वं खलु\text{अपूर्वम्} + \text{खलु} = \text{अपूर्वं खलु}

वाक्य: अपूर्वम् + खलु = अपूर्वं खलु आसीत् नाटके नायकस्य अभिनय: ।
iiiत्वं माम् = __________ + __________ आकारयसि किम् ?Show solution
दिया गया: माम् (सन्धिविच्छेद — यहाँ 'मां' का विच्छेद)

नियम: म् + आ → अनुस्वार (ं) + आ

हल:
माम्=मा+म्\text{माम्} = \text{मा} + \text{म्}

पदान्त म् + व्यञ्जन → अनुस्वार: त्वं माम् → त्वं मां (अनुस्वार रूप)

वाक्य: त्वं + माम् = त्वं मां आकारयसि किम् ?
ivश्रेष्ठम् + कर्म = __________ एव कर्तव्यम्।Show solution
दिया गया: श्रेष्ठम् + कर्म

नियम: पदान्त म् + व्यञ्जन (क्) → अनुस्वार (ं)

हल:
श्रेष्ठम्+कर्म=श्रेष्ठं कर्म\text{श्रेष्ठम्} + \text{कर्म} = \text{श्रेष्ठं कर्म}

वाक्य: श्रेष्ठं कर्म एव कर्तव्यम् ।

व्यञ्जन-सन्धि: — अभ्यास 1 (छ) — म्/अनुस्वार + वर्गीयव्यञ्जन → परवर्तिवर्गपञ्चम

iशीतकाले शैत्यं कम्पनम् + च = __________ अप्यनुभूयते।Show solution
दिया गया: कम्पनम् + च

नियम: म् + च् (चवर्ग) → चवर्ग पञ्चम = ञ्

हल:
कम्पनम्+=कम्पनञ्च\text{कम्पनम्} + \text{च} = \text{कम्पनञ्च}

वाक्य: शीतकाले शैत्यं कम्पनञ्च अप्यनुभूयते ।
iiशीतकाले रात्रौ सञ्चरणम् = __________ + __________ दुष्करम्।Show solution
दिया गया: सञ्चरणम् (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: म्/अनुस्वार + च् (चवर्ग) → ञ् (चवर्ग पञ्चम)

हल:
सञ्चरणम्=सम्+चरणम्\text{सञ्चरणम्} = \text{सम्} + \text{चरणम्}

वाक्य: सम् + चरणम् = सञ्चरणम् दुष्करम् ।
iiiभुजनगरम् + तु = __________ गुजरातराज्ये अस्ति।Show solution
दिया गया: भुजनगरम् + तु

नियम: म् + त् (तवर्ग) → तवर्ग पञ्चम = न्

हल:
भुजनगरम्+तु=भुजनगरन्तु\text{भुजनगरम्} + \text{तु} = \text{भुजनगरन्तु}

वाक्य: भुजनगरन्तु गुजरातराज्ये अस्ति ।
ivत्वं किमर्थ कुम् + ठित: = __________ असि?Show solution
दिया गया: कुम् + ठित:

नियम: म् + ठ् (टवर्ग) → टवर्ग पञ्चम = ण्

हल:
कुम्+ठित:=कुण्ठित:\text{कुम्} + \text{ठित:} = \text{कुण्ठित:}

वाक्य: त्वं किमर्थ कुण्ठित: असि?

विसर्ग-सन्धि: — अभ्यास 1 (क) — विसर्ग + श्/च्/स्/त्/ष्/ट् → श्/स्/ष्

iशत्रोः अपि शिरः + छेदः = शिरश्छेदः न करणीयः ।Show solution
दिया गया: शिर: + छेद:

नियम: विसर्ग + छ् (चवर्ग) → श् + छ्

हल:
शिर:+छेद:=शिरश्छेद:\text{शिर:} + \text{छेद:} = \text{शिरश्छेद:}

वाक्य: शिरश्छेद: न करणीय: ।
iiकठिना परिस्थितिः दारुणः + च = _________ कालः ।Show solution
दिया गया: दारुण: + च

नियम: विसर्ग + च् (चवर्ग) → श् + च्

हल:
दारुण:+=दारुणश्च\text{दारुण:} + \text{च} = \text{दारुणश्च}

वाक्य: दारुणश्च काल: ।
iiiतुरड्गाः + तुरड्गैः = _________ सह धावन्ति ।Show solution
दिया गया: तुरङ्गा: + तुरङ्गै:

नियम: विसर्ग + त् (तवर्ग) → स् + त्

हल:
तुरङ्गा:+तुरङ्गै:=तुरङ्गास्तुरङ्गै:\text{तुरङ्गा:} + \text{तुरङ्गै:} = \text{तुरङ्गास्तुरङ्गै:}

वाक्य: तुरङ्गास्तुरङ्गै: सह धावन्ति ।
ivधनुष्टक्षारः = _________ + _________ श्रूयते ।Show solution
दिया गया: धनुष्टङ्कार: (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: विसर्ग + ट् (टवर्ग) → ष् + ट्

हल:
धनुष्टङ्कार:=धनु:+टङ्कार:\text{धनुष्टङ्कार:} = \text{धनु:} + \text{टङ्कार:}

वाक्य: धनु: + टङ्कार: = धनुष्टङ्कार: श्रूयते ।
vसः कठिनं तपस्तेपे = _________ + _________ ।Show solution
दिया गया: तपस्तेपे (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: विसर्ग + त् (तवर्ग) → स् + त्

हल:
तपस्तेपे=तप:+तेपे\text{तपस्तेपे} = \text{तप:} + \text{तेपे}

वाक्य: स: कठिनं तप: + तेपे = तपस्तेपे ।

विसर्ग-सन्धि: — अभ्यास 1 (ख) — विसर्ग + अ → उ (गुण ओ) + ऽ

iनिर्धनः + जनः = निर्धनो जनः धनाभावे सदा दुःखितः भवति ।Show solution
दिया गया: निर्धन: + जन:

नियम: विसर्ग + अ → ओ + ऽ (अवग्रह) — उ-गुण

हल:
निर्धन:+जन:=निर्धनो जन:\text{निर्धन:} + \text{जन:} = \text{निर्धनो जन:}

वाक्य: निर्धनो जन: धनाभावे सदा दु:खित: भवति ।
iiचौरः + अयम् = ___________ मम स्यूतं चोरितवान् ।Show solution
दिया गया: चौर: + अयम्

नियम: विसर्ग + अ → ओ + ऽ (अवग्रह)

हल:
चौर:+अयम्=चौरोऽयम्\text{चौर:} + \text{अयम्} = \text{चौरोऽयम्}

वाक्य: चौरोऽयम् मम स्यूतं चोरितवान् ।
iiiएकस्मिन् वने व्याघ्रः + नष्टः = ___________ अभवत् ।Show solution
दिया गया: व्याघ्र: + नष्ट:

नियम: विसर्ग + न् (तवर्ग पञ्चम/अनुनासिक) → ओ (गुण)

हल:
व्याघ्र:+नष्ट:=व्याघ्रो नष्ट:\text{व्याघ्र:} + \text{नष्ट:} = \text{व्याघ्रो नष्ट:}

वाक्य: व्याघ्रो नष्ट: अभवत् ।
ivपण्डितो जनः = ___________ + ___________ विद्वान् भवति ।Show solution
दिया गया: पण्डितो जन: (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: ओ + ऽ → विसर्ग + अ

हल:
पण्डितो जन:=पण्डित:+जन:\text{पण्डितो जन:} = \text{पण्डित:} + \text{जन:}

वाक्य: पण्डित: + जन: = पण्डितो जन: विद्वान् भवति ।
vसः पठित ततोऽसौ = ___________ + ___________ लिखति ।Show solution
दिया गया: ततोऽसौ (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: ओ + ऽ → विसर्ग + अ

हल:
ततोऽसौ=तत:+असौ\text{ततोऽसौ} = \text{तत:} + \text{असौ}

वाक्य: तत: + असौ = ततोऽसौ लिखति ।
viतस्य मनोरथः = ___________ + ___________ सिध्यति ।Show solution
दिया गया: मनोरथ: (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: विसर्ग + र् → ओ (गुण) — अ, आ भिन्न स्वर के बाद विसर्ग + र् → र्

हल:
मनोरथ:=मन:+रथ:\text{मनोरथ:} = \text{मन:} + \text{रथ:}

वाक्य: मन: + रथ: = मनोरथ: सिध्यति ।

विसर्ग-सन्धि: — अभ्यास 1 (ग) — अ/आ भिन्नस्वर + विसर्ग + स्वर/घोषवर्ण → र्

iवसन्ते प्रकृति: + एव = प्रकृतिरेव मनोहारिणी।Show solution
दिया गया: प्रकृति: + एव

नियम: इ (अ/आ भिन्न स्वर) + विसर्ग + ए (स्वर) → र्

हल:
प्रकृति:+एव=प्रकृतिरेव\text{प्रकृति:} + \text{एव} = \text{प्रकृतिरेव}

वाक्य: प्रकृतिरेव मनोहारिणी ।
iiकन्या पितु: + गृहम् = __________ त्यक्त्वा पतिगृहं गच्छति।Show solution
दिया गया: पितु: + गृहम्

नियम: उ (अ/आ भिन्न स्वर) + विसर्ग + ग् (घोष वर्ण) → र्

हल:
पितु:+गृहम्=पितुर्गृहम्\text{पितु:} + \text{गृहम्} = \text{पितुर्गृहम्}

वाक्य: पितुर्गृहम् त्यक्त्वा पतिगृहं गच्छति ।
iiiनाविक: = __________ + __________ नौकां चालयति।Show solution
दिया गया: नाविक: (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: र् → विसर्ग (र् का विसर्ग में परिवर्तन)

हल:
नाविक:=नौ:+इक:\text{नाविक:} = \text{नौ:} + \text{इक:}

(वस्तुतः 'नाविक:' = नौ + इक: — यण्सन्धि: औ + इ → आव् + इ = नाविक:)

वाक्य: नौ + इक: = नाविक: नौकां चालयति ।
ivनाटककार: कविरपि = __________ + __________ च काव्यं कुरुत:।Show solution
दिया गया: कविरपि (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: इ + विसर्ग + अ → र् + अ

हल:
कविरपि=कवि:+अपि\text{कविरपि} = \text{कवि:} + \text{अपि}

वाक्य: कवि: + अपि = कविरपि च काव्यं कुरुत: ।
vअहं पदातिरेव = __________ + __________ विद्यालयम् आगच्छामि।Show solution
दिया गया: पदातिरेव (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: इ + विसर्ग + ए → र् + ए

हल:
पदातिरेव=पदाति:+एव\text{पदातिरेव} = \text{पदाति:} + \text{एव}

वाक्य: पदाति: + एव = पदातिरेव विद्यालयम् आगच्छामि ।

विसर्ग-सन्धि: — अभ्यास 1 (घ) — अ + विसर्ग + अ → ओ (विसर्गलोप)

iआकाशे = __________ + __________ कपोता उत्पत्तन्ति ।Show solution
दिया गया: आकाशे (यहाँ सन्धिविच्छेद — 'आकाश एव' जैसा रूप अपेक्षित)

नियम: अ + विसर्ग + अ → ओ + ऽ

हल: पाठ के अनुसार 'आकाशे' का विच्छेद:
आकाशे=आकाश:+\text{आकाशे} = \text{आकाश:} + \text{ए}

(विसर्ग + ए → ओ — गुण)

वाक्य: आकाश: + ए = आकाशे कपोता उत्पत्तन्ति ।
iiअर्जुन: + उवाच = __________ अहं युद्धं न करिष्यामि ।Show solution
दिया गया: अर्जुन: + उवाच

नियम: अ + विसर्ग + उ → ओ (गुण — अ + उ = ओ, विसर्गलोप)

हल:
अर्जुन:+उवाच=अर्जुनोवाच\text{अर्जुन:} + \text{उवाच} = \text{अर्जुनोवाच}

वाक्य: अर्जुनोवाच — अहं युद्धं न करिष्यामि ।
iiiविद्यालयं बालका आगच्छन्ति = __________ + __________ पठन्ति च ।Show solution
दिया गया: आगच्छन्ति (सन्धिविच्छेद — 'आ + गच्छन्ति')

नियम: आ + अ → आ (दीर्घ) — यहाँ उपसर्ग सन्धि

हल:
आगच्छन्ति=+गच्छन्ति\text{आगच्छन्ति} = \text{आ} + \text{गच्छन्ति}

वाक्य: आ + गच्छन्ति = आगच्छन्ति पठन्ति च ।
ivबसयानेन स गच्छति = __________ + __________ विद्यालयम् ।Show solution
दिया गया: बसयानेन (सन्धिविच्छेद)

नियम: अ + विसर्ग + य् → ओ + य् (गुण)

हल:
बसयानेन=बस:+यानेन\text{बसयानेन} = \text{बस:} + \text{यानेन}

वाक्य: बस: + यानेन = बसयानेन विद्यालयम् ।
vएष: + आगच्छति = __________ कार्यं करोति पठति च ।Show solution
दिया गया: एष: + आगच्छति

नियम: अ + विसर्ग + आ → ओ + ऽ (पूर्वरूप नहीं; यहाँ अ + आ → आ — दीर्घ, विसर्गलोप)

हल:
एष:+आगच्छति=एषागच्छति\text{एष:} + \text{आगच्छति} = \text{एषागच्छति}

(अ + आ → आ)

वाक्य: एष: + आगच्छति = एषागच्छति कार्यं करोति पठति च ।

अनुनासिक-सन्धि: — अभ्यास 1

iहे ईश्वर! सन्मतिं यच्छ।Show solution
दिया गया: सन्मतिम् (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम (अनुनासिकसन्धि): त् + म → न् + म (तवर्ग प्रथम + म → तवर्ग पञ्चम)

हल:
सन्मतिम्=सत्+मतिम्\text{सन्मतिम्} = \text{सत्} + \text{मतिम्}

वाक्य: हे ईश्वर! सत् + मतिम् = सन्मतिं यच्छ ।
iiहे छात्राः! सत् + मार्गे चलत।Show solution
दिया गया: सत् + मार्गे

नियम (अनुनासिकसन्धि): त् + म → न् (तवर्ग प्रथम → तवर्ग पञ्चम)

हल:
सत्+मार्गे=सन्मार्गे\text{सत्} + \text{मार्गे} = \text{सन्मार्गे}

वाक्य: हे छात्रा:! सन्मार्गे चलत ।
iiiप्रलयकाले सर्वत्र अम्मयं भवति।Show solution
दिया गया: अम्मयम् (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम: म् + म → म्म (पवर्ग पञ्चम + म)

हल:
अम्मयम्=अप्+मयम्\text{अम्मयम्} = \text{अप्} + \text{मयम्}

(प् + म → म्म — पवर्ग प्रथम + म → पवर्ग पञ्चम)

वाक्य: अप् + मयम् = अम्मयं प्रलयकाले सर्वत्र भवति ।
ivजगन्नाथ: सर्वान् रक्षिति।Show solution
दिया गया: जगन्नाथ: (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम (अनुनासिकसन्धि): त् + न → न् + न (तवर्ग प्रथम → तवर्ग पञ्चम)

हल:
जगन्नाथ:=जगत्+नाथ:\text{जगन्नाथ:} = \text{जगत्} + \text{नाथ:}

वाक्य: जगत् + नाथ: = जगन्नाथ: सर्वान् रक्षति ।
vतन्मात्रम् एव खाद।Show solution
दिया गया: तन्मात्रम् (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम (अनुनासिकसन्धि): त् + म → न् (तवर्ग प्रथम → तवर्ग पञ्चम)

हल:
तन्मात्रम्=तत्+मात्रम्\text{तन्मात्रम्} = \text{तत्} + \text{मात्रम्}

वाक्य: तत् + मात्रम् = तन्मात्रम् एव खाद ।
viकक्षायां षट्+नवति: छात्राः सन्ति।Show solution
दिया गया: षट् + नवति:

नियम (अनुनासिकसन्धि): ट् + न → ण् + न (टवर्ग प्रथम → टवर्ग पञ्चम)

हल:
षट्+नवति:=षण्णवति:\text{षट्} + \text{नवति:} = \text{षण्णवति:}

वाक्य: कक्षायां षण्णवति: छात्रा: सन्ति ।
viiसा जगत्+माता इति रूपेण प्रसिद्धा अस्ति।Show solution
दिया गया: जगत् + माता

नियम (अनुनासिकसन्धि): त् + म → न् (तवर्ग प्रथम → तवर्ग पञ्चम)

हल:
जगत्+माता=जगन्माता\text{जगत्} + \text{माता} = \text{जगन्माता}

वाक्य: सा जगन्माता इति रूपेण प्रसिद्धा अस्ति ।
viiiमम सन्मुखे तिष्ठ।Show solution
दिया गया: सन्मुखे (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम (अनुनासिकसन्धि): त् + म → न् (तवर्ग प्रथम → तवर्ग पञ्चम)

हल:
सन्मुखे=सत्+मुखे\text{सन्मुखे} = \text{सत्} + \text{मुखे}

वाक्य: सत् + मुखे = सन्मुखे तिष्ठ ।
ixदिक्+ नागः सर्वान् रक्षिति।Show solution
दिया गया: दिक् + नाग:

नियम (अनुनासिकसन्धि): क् + न → ङ् + न (कवर्ग प्रथम → कवर्ग पञ्चम)

हल:
दिक्+नाग:=दिङ्नाग:\text{दिक्} + \text{नाग:} = \text{दिङ्नाग:}

वाक्य: दिङ्नाग: सर्वान् रक्षति ।

तुक् आगम-सन्धि: — अभ्यास 3

iशोधच्छात्रा: — सन्धिविच्छेद कुरुत।Show solution
दिया गया: शोधच्छात्रा: (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम (तुक् आगम): अ/इ/उ/ऋ + छ → अ/इ/उ/ऋ + च् + छ (मध्ये च् का आगम)

हल:
शोधच्छात्रा:=शोध+छात्रा:\text{शोधच्छात्रा:} = \text{शोध} + \text{छात्रा:}

(शोध के अन्त में 'अ' स्वर + छ → च् का आगम)

वाक्य: शोध + छात्रा: = शोधच्छात्रा: ।
iiविच्छेद: — सन्धिविच्छेद कुरुत।Show solution
दिया गया: विच्छेद: (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम (तुक् आगम): इ + छ → इ + च् + छ

हल:
विच्छेद:=वि+छेद:\text{विच्छेद:} = \text{वि} + \text{छेद:}

वाक्य: वि + छेद: = विच्छेद: ।
iiiअनु+छेद: — सन्धिं कुरुत।Show solution
दिया गया: अनु + छेद:

नियम (तुक् आगम): उ + छ → उ + च् + छ

हल:
अनु+छेद:=अनुच्छेद:\text{अनु} + \text{छेद:} = \text{अनुच्छेद:}

वाक्य: अनु + छेद: = अनुच्छेद: ।
ivपरि+छेद: — सन्धिं कुरुत।Show solution
दिया गया: परि + छेद:

नियम (तुक् आगम): इ + छ → इ + च् + छ

हल:
परि+छेद:=परिच्छेद:\text{परि} + \text{छेद:} = \text{परिच्छेद:}

वाक्य: परि + छेद: = परिच्छेद: ।
vलक्ष्मीच्छाया — सन्धिविच्छेद कुरुत।Show solution
दिया गया: लक्ष्मीच्छाया (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम (तुक् आगम — विकल्प): ई + छ → ई + च् + छ (दीर्घ स्वर के बाद विकल्प से)

हल:
लक्ष्मीच्छाया=लक्ष्मी+छाया\text{लक्ष्मीच्छाया} = \text{लक्ष्मी} + \text{छाया}

वाक्य: लक्ष्मी + छाया = लक्ष्मीच्छाया ।
viवृक्ष+छाया — सन्धिं कुरुत।Show solution
दिया गया: वृक्ष + छाया

नियम (तुक् आगम): अ + छ → अ + च् + छ

हल:
वृक्ष+छाया=वृक्षच्छाया\text{वृक्ष} + \text{छाया} = \text{वृक्षच्छाया}

वाक्य: वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया ।
viiतव+छवि: — सन्धिं कुरुत।Show solution
दिया गया: तव + छवि:

नियम (तुक् आगम): अ + छ → अ + च् + छ

हल:
तव+छवि:=तवच्छवि:\text{तव} + \text{छवि:} = \text{तवच्छवि:}

वाक्य: तव + छवि: = तवच्छवि: ।
viiiवृक्षच्छेदनम् — सन्धिविच्छेद कुरुत।Show solution
दिया गया: वृक्षच्छेदनम् (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम (तुक् आगम): अ + च् + छ → अ + छ

हल:
वृक्षच्छेदनम्=वृक्ष+छेदनम्\text{वृक्षच्छेदनम्} = \text{वृक्ष} + \text{छेदनम्}

वाक्य: वृक्ष + छेदनम् = वृक्षच्छेदनम् ।
ixछुरिका+ छिन्न: — सन्धिं कुरुत।Show solution
दिया गया: छुरिका + छिन्न:

नियम (तुक् आगम): आ + छ → आ + च् + छ (दीर्घ स्वर के बाद विकल्प से)

हल:
छुरिका+छिन्न:=छुरिकाच्छिन्न:\text{छुरिका} + \text{छिन्न:} = \text{छुरिकाच्छिन्न:}

(अथवा विकल्प से: छुरिकाछिन्न:)

वाक्य: छुरिका + छिन्न: = छुरिकाच्छिन्न: ।
xशब्दच्छेद: — सन्धिविच्छेद कुरुत।Show solution
दिया गया: शब्दच्छेद: (सन्धिविच्छेद करना है)

नियम (तुक् आगम): अ + च् + छ → अ + छ

हल:
शब्दच्छेद:=शब्द+छेद:\text{शब्दच्छेद:} = \text{शब्द} + \text{छेद:}

वाक्य: शब्द + छेद: = शब्दच्छेद: ।

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in सन्धि for CBSE Class 10 Sanskrit?
सन्धि covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in सन्धि — CBSE Class 10 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for सन्धि Class 10 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in सन्धि (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full सन्धि chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.