सन्धि
CBSE · Class 10 · Sanskrit
NCERT Solutions for सन्धि — CBSE Class 10 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying सन्धि? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 10 students started this chapter today
अयादि-सन्धि (यण्-सन्धि के अन्तर्गत) — एचोऽयवायाव: — उदाहरण-अभ्यास
iद्वौ+एते ———— पठत: ।Show solution
नियम: औ + ए → आव् + ए (एचोऽयवायाव: — औ के स्थान पर आव्)
हल:
वाक्य: द्वावेते पठत: ।
iiतौ+अत्र ———— लिखत: ।Show solution
नियम: औ + अ → आव् + अ (एचोऽयवायाव: — औ के स्थान पर आव्)
हल:
वाक्य: तावत्र लिखत: ।
iiiपो+अन: ———— पवन: मन्दं मन्दं वहति ।Show solution
नियम: ओ + अ → अव् + अ (एचोऽयवायाव: — ओ के स्थान पर अव्)
हल:
वाक्य: पवन: मन्दं मन्दं वहति ।
ivपौ+अक: ———— सर्वं दहति ।Show solution
नियम: औ + अ → आव् + अ (एचोऽयवायाव: — औ के स्थान पर आव्)
हल:
वाक्य: पावक: सर्वं दहति ।
vभावुक: ———— + ———— न भवेत् ।Show solution
नियम: आव् + उ → औ + उ (एचोऽयवायाव: का विपरीत — आव् = औ)
हल:
वाक्य: भौ + उक: = भावुक: न भवेत् ।
viने+अनम् ———— नयनम् उद्धाट्य एव मार्गे चलत ।Show solution
नियम: ए + अ → अय् + अ (एचोऽयवायाव: — ए के स्थान पर अय्)
हल:
वाक्य: नयनम् उद्धाट्य एव मार्गे चलत ।
viiशे+अनम् ———— राज्ञौ एव करणीयम् ।Show solution
नियम: ए + अ → अय् + अ (एचोऽयवायाव: — ए के स्थान पर अय्)
हल:
वाक्य: शयनम् राज्ञौ एव करणीयम् ।
viii———— + ———— चयनम् कृत्वा एव खाद्याखाद्यं खादनीयम् ।Show solution
नियम: अय् + अ → ए + अ (एचोऽयवायाव: का विपरीत — अय् = ए)
हल:
वाक्य: चे + अनम् = चयनम् कृत्वा एव खाद्याखाद्यं खादनीयम् ।
ixगै+अक: ———— गायक: मधुरं गायति ।Show solution
नियम: ऐ + अ → आय् + अ (एचोऽयवायाव: — ऐ के स्थान पर आय्)
हल:
वाक्य: गायक: मधुरं गायति ।
xनै+अक: ———— सुन्दरं नृत्यति ।Show solution
नियम: ऐ + अ → आय् + अ (एचोऽयवायाव: — ऐ के स्थान पर आय्)
हल:
वाक्य: नायक: सुन्दरं नृत्यति ।
xiशायिका: ———— + ———— रेलयानेषु भवन्ति ।Show solution
नियम: आय् + इ → ऐ + इ (एचोऽयवायाव: का विपरीत — आय् = ऐ)
हल:
वाक्य: शै + इका: = शायिका: रेलयानेषु भवन्ति ।
पूर्वरूप-सन्धि — अभ्यास
iअन्येऽपि – …………………………………………………………… जनाः भोजनं खादन्ति ।Show solution
नियम (एडः पदान्तादति): पदान्त ए/ओ + अ → पूर्वरूप (ए/ओ ही रहता है, अ का अवग्रह चिह्न लगता है)
हल:
वाक्य: अन्ये + अपि = अन्येऽपि जनाः भोजनं खादन्ति ।
iiसर्वेऽत्र – …………………………………………………………… उपविशान्ति ।Show solution
नियम: पदान्त ए + अ → पूर्वरूप (ए + ऽ)
हल:
वाक्य: सर्वे + अत्र = सर्वेऽत्र उपविशान्ति ।
iiiविष्णोऽवतु – विष्णो+अवतु माम्।Show solution
नियम: पदान्त ओ + अ → पूर्वरूप (ओ + ऽ)
हल:
वाक्य: विष्णोऽवतु माम् ।
ivशिशोऽपि – …………………………………………………………… कुशली त्वम् ।Show solution
नियम: पदान्त ओ + अ → पूर्वरूप (ओ + ऽ)
हल:
वाक्य: शिशो + अपि = शिशोऽपि कुशली त्वम् ।
vसाधोऽत्र – …………………………………………………………… भोजनं कुरु ।Show solution
नियम: पदान्त ओ + अ → पूर्वरूप (ओ + ऽ)
हल:
वाक्य: साधो + अत्र = साधोऽत्र भोजनं कुरु ।
अभ्यास: 1 — स्वरसन्धि (सन्धि/सन्धिविच्छेद)
iवानराः सर्वत्र वृक्षे+अपि ———— कूर्दन्ते ।Show solution
नियम (पूर्वरूपसन्धि — एडः पदान्तादति): पदान्त ए + अ → ए (पूर्वरूप), अ का अवग्रह
हल:
वाक्य: वानराः सर्वत्र वृक्षेऽपि कूर्दन्ते ।
iiके+अत्र ———— विद्यालयम् आगत्य कक्षां न आगता: ।Show solution
नियम (पूर्वरूपसन्धि): पदान्त ए + अ → ए (पूर्वरूप), अ का अवग्रह
हल:
वाक्य: केऽत्र विद्यालयम् आगत्य कक्षां न आगता: ।
iiiहे शिशोऽत्र ———— + ———— आगत्य उपविश ।Show solution
नियम (पूर्वरूपसन्धि): ओ + ऽ → ओ + अ
हल:
वाक्य: हे शिशो + अत्र = शिशोऽत्र आगत्य उपविश ।
ivते पठन्ति, तावपि ———— + ———— पठत: ।Show solution
नियम (अयादिसन्धि — एचोऽयवायाव:): आव् + अ → औ + अ
हल:
वाक्य: ते पठन्ति, तौ + अपि = तावपि पठत: ।
vयथा+उचितं ———— कार्यं करणीयम् ।Show solution
नियम (गुणसन्धि): आ + उ → ओ (गुण)
हल:
वाक्य: यथोचितं कार्यं करणीयम् ।
viएतत् पुस्तकं तु तवैवास्ति ———— + ———— + ———— ।Show solution
चरण 1: तवैव + अस्ति → तवैव + अस्ति (पूर्वरूप नहीं, यहाँ वृद्धिसन्धि)
चरण 2: तव + एव = तवैव (वृद्धिसन्धि: अ + ए → ऐ)
चरण 3: तवैव + अस्ति → तवैवास्ति (दीर्घसन्धि: अ + अ → आ)
हल:
वाक्य: एतत् पुस्तकं तु तव + एव + अस्ति = तवैवास्ति ।
viiसाधूपरि ———— + ———— गच्छत: ।Show solution
नियम (दीर्घसन्धि): उ + उ → ऊ
हल:
वाक्य: साधु + उपरि = साधूपरि गच्छत: ।
viiiकवि+इन्द्र: ———— नवीनां कवितां श्रावयति ।Show solution
नियम (दीर्घसन्धि): इ + इ → ई
हल:
वाक्य: कवीन्द्र: नवीनां कवितां श्रावयति ।
ixकस्मिन्नपि अत्याचार: ———— + ———— तु न करणीय: ।Show solution
नियम (यण्सन्धि): इ + आ → य् + आ
हल:
वाक्य: कस्मिन्नपि अति + आचार: = अत्याचार: तु न करणीय: ।
xभानो+ए ———— जलार्पणं करणीयम् ।Show solution
नियम (गुणसन्धि): ओ + ए → ओ (पूर्वरूप नहीं; यहाँ 'भानवे' यण् नहीं — वस्तुतः यह अयादि/गुण का प्रश्न है)
विशेष: भानो + ए — यहाँ 'ओ' पदान्त है और परे 'ए' स्वर है। एचोऽयवायाव: नियम से ओ → अव्, अतः
वाक्य: भानवे जलार्पणं करणीयम् ।
व्यञ्जन-सन्धि: — अभ्यास 1 (क) — वर्गप्रथम → वर्गतृतीय
iएत्स्मादेव = ———— + ———— पाठात् त्वं पठ ।Show solution
नियम: त् + स् → त् (यहाँ 'एतस्मात्' में त् + स् नहीं; वस्तुतः यह 'एतस्मात्' का रूप है)
हल: पाठ में 'एत्स्मादेव' लिखा है जो 'एतस्मात् + एव' का सन्धि-रूप है।
वाक्य: एतस्मात् + एव = एतस्मादेव पाठात् त्वं पठ ।
iiजगत् + ईश: = ———— सर्वत्र विद्यमान: ।Show solution
नियम: त् (वर्गप्रथम) + ई (स्वर) → त् के स्थान पर तृतीय वर्ण द् होता है।
हल:
वाक्य: जगदीश: सर्वत्र विद्यमान: ।
iiiयस्य शब्दस्य अन्ते स्वर: स: शब्द: अजन्त: = ———— + ———— कथ्यते ।Show solution
नियम: त् (वर्गप्रथम) + अ (स्वर) → त् के स्थान पर द् (तृतीय वर्ण)
हल:
अथवा मूल विच्छेद: (अच् का च् → ज्)
वाक्य: अच् + अन्त: = अजन्त: कथ्यते ।
ivशब्दरूपं सुप् + अन्तम् = ———— कथ्यते, धातुरूपं तिङन्तम् ।Show solution
नियम: प् (वर्गप्रथम) + अ (स्वर) → प् के स्थान पर ब् (तृतीय वर्ण)
हल:
वाक्य: शब्दरूपं सुबन्तम् कथ्यते, धातुरूपं तिङन्तम् ।
व्यञ्जन-सन्धि: — अभ्यास 1 (ख) — वर्गप्रथम + न → अनुनासिक
iसम्यक् + नेता = __________ एव राष्ट्रोन्नत्यै प्रयतते ।Show solution
नियम: क् (कवर्ग प्रथम) + न → क् के स्थान पर ङ् (कवर्ग पञ्चम), फिर ङ्+न → ङ्ङ् → व्यवहार में 'सम्यङ्नेता' या 'सम्यन्नेता'
हल: क् + न → ङ्
वाक्य: सम्यङ्नेता एव राष्ट्रोन्नत्यै प्रयतते ।
iiकिन्नु = __________ + __________ खल्विदं लिखितम् ।Show solution
नियम: न् + न → न्न (तवर्ग पञ्चम + न)
हल:
(म् + न → म् का अनुस्वार, फिर परवर्ती वर्ग का पञ्चम = न्)
वाक्य: किम् + नु = किन्नु खल्विदं लिखितम् ।
iiiस: प्रत्यक् + आत्मा = __________ भृत्वा परोपकारं करोति ।Show solution
नियम: क् (कवर्ग प्रथम) + आ (स्वर) → क् के स्थान पर ग् (कवर्ग तृतीय)
हल:
वाक्य: स: प्रत्यगात्मा भृत्वा परोपकारं करोति ।
ivदिङ्नाग: = __________ + __________ 'कुन्दमाला' इत्यस्य लेखक:।Show solution
नियम: क् + न → ङ् + न (कवर्ग प्रथम → कवर्ग पञ्चम)
हल:
वाक्य: दिक् + नाग: = दिङ्नाग: 'कुन्दमाला' इत्यस्य लेखक: ।
vवर्षस्य षण्मासा: = __________ + __________ व्यतीता: ।Show solution
नियम: ट् + म → ण् + म (टवर्ग प्रथम → टवर्ग पञ्चम)
हल:
वाक्य: षट् + मासा: = षण्मासा: व्यतीता: ।
व्यञ्जन-सन्धि: — अभ्यास 1 (ग) — स्/तवर्ग + श्/चवर्ग → श्/चवर्ग
iशरत् + चन्द्र: = __________ मम मित्रस्य नाम ।Show solution
नियम: त् (तवर्ग) + च् (चवर्ग) → त् के स्थान पर च् (चवर्ग प्रथम)
हल:
वाक्य: शरच्चन्द्र: मम मित्रस्य नाम ।
iiमनुष्य: ज्ञानेन सफलं कुर्यांज्जीवितम् = __________ + __________ ।Show solution
नियम: त् + ज् → ज्ज् (तवर्ग + चवर्ग तृतीय → चवर्ग)
हल:
वाक्य: कुर्यात् + जीवितम् = कुर्यांज्जीवितम् ।
iiiमनस् + चञ्चलम् = __________ हि भवति।Show solution
नियम: स् + च् → श्च् (स् + चवर्ग → श् + चवर्ग)
हल:
वाक्य: मनश्चञ्चलम् हि भवति ।
ivहरिश्शोते = __________ + __________ वैकुण्ठे।Show solution
नियम: स् + श् → श्श् (स् + श् → श्)
हल:
(विसर्ग + श् → श्)
वाक्य: हरि: + शेते = हरिश्शेते वैकुण्ठे ।
व्यञ्जन-सन्धि: — अभ्यास 1 (घ) — स्/तवर्ग + ष्/टवर्ग → ष्/टवर्ग
iप्रथमपंक्त्या: बालस् + षष्ठ: = __________ पाठं पठेत् ।Show solution
नियम: स् + ष् → ष्ष् (स् + टवर्ग → ष्)
हल:
वाक्य: बालष्षष्ठ: पाठं पठेत् ।
iiरामायणं वाल्मीकिना लिखितम्, तड्डीका = __________ + __________ च केन लिखिता?Show solution
नियम: त् + ड् → ड्ड् (तवर्ग + टवर्ग → टवर्ग)
हल:
वाक्य: तत् + डीका = तड्डीका च केन लिखिता?
iiiमहाम् पक्षिणाम् उत् + डयनम् = __________ अतीव रोचते ।Show solution
नियम: त् (तवर्ग प्रथम) + ड् (टवर्ग तृतीय) → त् के स्थान पर ड् (टवर्ग)
हल:
वाक्य: उड्डयनम् अतीव रोचते ।
ivटीकां तु लेखकष्टीकते। = __________ ।Show solution
नियम: क् + ट् → ट् (कवर्ग + टवर्ग → टवर्ग)
हल:
वाक्य: लेखक: + टीकते = लेखकष्टीकते ।
व्यञ्जन-सन्धि: — अभ्यास 1 (ड) — वर्गद्वितीय/तृतीय/चतुर्थ + वर्गप्रथम/द्वितीय → वर्गतृतीय
iपरिश्रमी छात्र: एव परीक्षायां सफलतां लभ्+ स्यते = __________ ।Show solution
नियम: भ् (पवर्ग चतुर्थ) + स् (अघोष) → भ् के स्थान पर प् (पवर्ग प्रथम)
हल:
वाक्य: परिश्रमी छात्र: एव परीक्षायां सफलतां लप्स्यते ।
iiदिक्पाल: = __________ + __________ क: भवति?Show solution
नियम: क् + प् → क् (कवर्ग प्रथम + पवर्ग प्रथम — दोनों अघोष, अतः पूर्व वर्ण अपरिवर्तित)
हल:
वाक्य: दिक् + पाल: = दिक्पाल: क: भवति?
व्यञ्जन-सन्धि: — अभ्यास 1 (च) — पदान्त म् + व्यञ्जन → अनुस्वार
iअहम् + पुन: = __________ पाठ पठिष्यामि।Show solution
नियम: पदान्त म् + व्यञ्जन → अनुस्वार (ं)
हल:
वाक्य: अहं पुन: पाठ पठिष्यामि ।
iiअपूर्व: खलु = __________ + __________ आसीत् नाटके नायकस्य अभिनय:।Show solution
नियम: म् + व् → अनुस्वार + व्
हल: पाठ के अनुसार:
वाक्य: अपूर्वम् + खलु = अपूर्वं खलु आसीत् नाटके नायकस्य अभिनय: ।
iiiत्वं माम् = __________ + __________ आकारयसि किम् ?Show solution
नियम: म् + आ → अनुस्वार (ं) + आ
हल:
पदान्त म् + व्यञ्जन → अनुस्वार: त्वं माम् → त्वं मां (अनुस्वार रूप)
वाक्य: त्वं + माम् = त्वं मां आकारयसि किम् ?
ivश्रेष्ठम् + कर्म = __________ एव कर्तव्यम्।Show solution
नियम: पदान्त म् + व्यञ्जन (क्) → अनुस्वार (ं)
हल:
वाक्य: श्रेष्ठं कर्म एव कर्तव्यम् ।
व्यञ्जन-सन्धि: — अभ्यास 1 (छ) — म्/अनुस्वार + वर्गीयव्यञ्जन → परवर्तिवर्गपञ्चम
iशीतकाले शैत्यं कम्पनम् + च = __________ अप्यनुभूयते।Show solution
नियम: म् + च् (चवर्ग) → चवर्ग पञ्चम = ञ्
हल:
वाक्य: शीतकाले शैत्यं कम्पनञ्च अप्यनुभूयते ।
iiशीतकाले रात्रौ सञ्चरणम् = __________ + __________ दुष्करम्।Show solution
नियम: म्/अनुस्वार + च् (चवर्ग) → ञ् (चवर्ग पञ्चम)
हल:
वाक्य: सम् + चरणम् = सञ्चरणम् दुष्करम् ।
iiiभुजनगरम् + तु = __________ गुजरातराज्ये अस्ति।Show solution
नियम: म् + त् (तवर्ग) → तवर्ग पञ्चम = न्
हल:
वाक्य: भुजनगरन्तु गुजरातराज्ये अस्ति ।
ivत्वं किमर्थ कुम् + ठित: = __________ असि?Show solution
नियम: म् + ठ् (टवर्ग) → टवर्ग पञ्चम = ण्
हल:
वाक्य: त्वं किमर्थ कुण्ठित: असि?
विसर्ग-सन्धि: — अभ्यास 1 (क) — विसर्ग + श्/च्/स्/त्/ष्/ट् → श्/स्/ष्
iशत्रोः अपि शिरः + छेदः = शिरश्छेदः न करणीयः ।Show solution
नियम: विसर्ग + छ् (चवर्ग) → श् + छ्
हल:
वाक्य: शिरश्छेद: न करणीय: ।
iiकठिना परिस्थितिः दारुणः + च = _________ कालः ।Show solution
नियम: विसर्ग + च् (चवर्ग) → श् + च्
हल:
वाक्य: दारुणश्च काल: ।
iiiतुरड्गाः + तुरड्गैः = _________ सह धावन्ति ।Show solution
नियम: विसर्ग + त् (तवर्ग) → स् + त्
हल:
वाक्य: तुरङ्गास्तुरङ्गै: सह धावन्ति ।
ivधनुष्टक्षारः = _________ + _________ श्रूयते ।Show solution
नियम: विसर्ग + ट् (टवर्ग) → ष् + ट्
हल:
वाक्य: धनु: + टङ्कार: = धनुष्टङ्कार: श्रूयते ।
vसः कठिनं तपस्तेपे = _________ + _________ ।Show solution
नियम: विसर्ग + त् (तवर्ग) → स् + त्
हल:
वाक्य: स: कठिनं तप: + तेपे = तपस्तेपे ।
विसर्ग-सन्धि: — अभ्यास 1 (ख) — विसर्ग + अ → उ (गुण ओ) + ऽ
iनिर्धनः + जनः = निर्धनो जनः धनाभावे सदा दुःखितः भवति ।Show solution
नियम: विसर्ग + अ → ओ + ऽ (अवग्रह) — उ-गुण
हल:
वाक्य: निर्धनो जन: धनाभावे सदा दु:खित: भवति ।
iiचौरः + अयम् = ___________ मम स्यूतं चोरितवान् ।Show solution
नियम: विसर्ग + अ → ओ + ऽ (अवग्रह)
हल:
वाक्य: चौरोऽयम् मम स्यूतं चोरितवान् ।
iiiएकस्मिन् वने व्याघ्रः + नष्टः = ___________ अभवत् ।Show solution
नियम: विसर्ग + न् (तवर्ग पञ्चम/अनुनासिक) → ओ (गुण)
हल:
वाक्य: व्याघ्रो नष्ट: अभवत् ।
ivपण्डितो जनः = ___________ + ___________ विद्वान् भवति ।Show solution
नियम: ओ + ऽ → विसर्ग + अ
हल:
वाक्य: पण्डित: + जन: = पण्डितो जन: विद्वान् भवति ।
vसः पठित ततोऽसौ = ___________ + ___________ लिखति ।Show solution
नियम: ओ + ऽ → विसर्ग + अ
हल:
वाक्य: तत: + असौ = ततोऽसौ लिखति ।
viतस्य मनोरथः = ___________ + ___________ सिध्यति ।Show solution
नियम: विसर्ग + र् → ओ (गुण) — अ, आ भिन्न स्वर के बाद विसर्ग + र् → र्
हल:
वाक्य: मन: + रथ: = मनोरथ: सिध्यति ।
विसर्ग-सन्धि: — अभ्यास 1 (ग) — अ/आ भिन्नस्वर + विसर्ग + स्वर/घोषवर्ण → र्
iवसन्ते प्रकृति: + एव = प्रकृतिरेव मनोहारिणी।Show solution
नियम: इ (अ/आ भिन्न स्वर) + विसर्ग + ए (स्वर) → र्
हल:
वाक्य: प्रकृतिरेव मनोहारिणी ।
iiकन्या पितु: + गृहम् = __________ त्यक्त्वा पतिगृहं गच्छति।Show solution
नियम: उ (अ/आ भिन्न स्वर) + विसर्ग + ग् (घोष वर्ण) → र्
हल:
वाक्य: पितुर्गृहम् त्यक्त्वा पतिगृहं गच्छति ।
iiiनाविक: = __________ + __________ नौकां चालयति।Show solution
नियम: र् → विसर्ग (र् का विसर्ग में परिवर्तन)
हल:
(वस्तुतः 'नाविक:' = नौ + इक: — यण्सन्धि: औ + इ → आव् + इ = नाविक:)
वाक्य: नौ + इक: = नाविक: नौकां चालयति ।
ivनाटककार: कविरपि = __________ + __________ च काव्यं कुरुत:।Show solution
नियम: इ + विसर्ग + अ → र् + अ
हल:
वाक्य: कवि: + अपि = कविरपि च काव्यं कुरुत: ।
vअहं पदातिरेव = __________ + __________ विद्यालयम् आगच्छामि।Show solution
नियम: इ + विसर्ग + ए → र् + ए
हल:
वाक्य: पदाति: + एव = पदातिरेव विद्यालयम् आगच्छामि ।
विसर्ग-सन्धि: — अभ्यास 1 (घ) — अ + विसर्ग + अ → ओ (विसर्गलोप)
iआकाशे = __________ + __________ कपोता उत्पत्तन्ति ।Show solution
नियम: अ + विसर्ग + अ → ओ + ऽ
हल: पाठ के अनुसार 'आकाशे' का विच्छेद:
(विसर्ग + ए → ओ — गुण)
वाक्य: आकाश: + ए = आकाशे कपोता उत्पत्तन्ति ।
iiअर्जुन: + उवाच = __________ अहं युद्धं न करिष्यामि ।Show solution
नियम: अ + विसर्ग + उ → ओ (गुण — अ + उ = ओ, विसर्गलोप)
हल:
वाक्य: अर्जुनोवाच — अहं युद्धं न करिष्यामि ।
iiiविद्यालयं बालका आगच्छन्ति = __________ + __________ पठन्ति च ।Show solution
नियम: आ + अ → आ (दीर्घ) — यहाँ उपसर्ग सन्धि
हल:
वाक्य: आ + गच्छन्ति = आगच्छन्ति पठन्ति च ।
ivबसयानेन स गच्छति = __________ + __________ विद्यालयम् ।Show solution
नियम: अ + विसर्ग + य् → ओ + य् (गुण)
हल:
वाक्य: बस: + यानेन = बसयानेन विद्यालयम् ।
vएष: + आगच्छति = __________ कार्यं करोति पठति च ।Show solution
नियम: अ + विसर्ग + आ → ओ + ऽ (पूर्वरूप नहीं; यहाँ अ + आ → आ — दीर्घ, विसर्गलोप)
हल:
(अ + आ → आ)
वाक्य: एष: + आगच्छति = एषागच्छति कार्यं करोति पठति च ।
अनुनासिक-सन्धि: — अभ्यास 1
iहे ईश्वर! सन्मतिं यच्छ।Show solution
नियम (अनुनासिकसन्धि): त् + म → न् + म (तवर्ग प्रथम + म → तवर्ग पञ्चम)
हल:
वाक्य: हे ईश्वर! सत् + मतिम् = सन्मतिं यच्छ ।
iiहे छात्राः! सत् + मार्गे चलत।Show solution
नियम (अनुनासिकसन्धि): त् + म → न् (तवर्ग प्रथम → तवर्ग पञ्चम)
हल:
वाक्य: हे छात्रा:! सन्मार्गे चलत ।
iiiप्रलयकाले सर्वत्र अम्मयं भवति।Show solution
नियम: म् + म → म्म (पवर्ग पञ्चम + म)
हल:
(प् + म → म्म — पवर्ग प्रथम + म → पवर्ग पञ्चम)
वाक्य: अप् + मयम् = अम्मयं प्रलयकाले सर्वत्र भवति ।
ivजगन्नाथ: सर्वान् रक्षिति।Show solution
नियम (अनुनासिकसन्धि): त् + न → न् + न (तवर्ग प्रथम → तवर्ग पञ्चम)
हल:
वाक्य: जगत् + नाथ: = जगन्नाथ: सर्वान् रक्षति ।
vतन्मात्रम् एव खाद।Show solution
नियम (अनुनासिकसन्धि): त् + म → न् (तवर्ग प्रथम → तवर्ग पञ्चम)
हल:
वाक्य: तत् + मात्रम् = तन्मात्रम् एव खाद ।
viकक्षायां षट्+नवति: छात्राः सन्ति।Show solution
नियम (अनुनासिकसन्धि): ट् + न → ण् + न (टवर्ग प्रथम → टवर्ग पञ्चम)
हल:
वाक्य: कक्षायां षण्णवति: छात्रा: सन्ति ।
viiसा जगत्+माता इति रूपेण प्रसिद्धा अस्ति।Show solution
नियम (अनुनासिकसन्धि): त् + म → न् (तवर्ग प्रथम → तवर्ग पञ्चम)
हल:
वाक्य: सा जगन्माता इति रूपेण प्रसिद्धा अस्ति ।
viiiमम सन्मुखे तिष्ठ।Show solution
नियम (अनुनासिकसन्धि): त् + म → न् (तवर्ग प्रथम → तवर्ग पञ्चम)
हल:
वाक्य: सत् + मुखे = सन्मुखे तिष्ठ ।
ixदिक्+ नागः सर्वान् रक्षिति।Show solution
नियम (अनुनासिकसन्धि): क् + न → ङ् + न (कवर्ग प्रथम → कवर्ग पञ्चम)
हल:
वाक्य: दिङ्नाग: सर्वान् रक्षति ।
तुक् आगम-सन्धि: — अभ्यास 3
iशोधच्छात्रा: — सन्धिविच्छेद कुरुत।Show solution
नियम (तुक् आगम): अ/इ/उ/ऋ + छ → अ/इ/उ/ऋ + च् + छ (मध्ये च् का आगम)
हल:
(शोध के अन्त में 'अ' स्वर + छ → च् का आगम)
वाक्य: शोध + छात्रा: = शोधच्छात्रा: ।
iiविच्छेद: — सन्धिविच्छेद कुरुत।Show solution
नियम (तुक् आगम): इ + छ → इ + च् + छ
हल:
वाक्य: वि + छेद: = विच्छेद: ।
iiiअनु+छेद: — सन्धिं कुरुत।Show solution
नियम (तुक् आगम): उ + छ → उ + च् + छ
हल:
वाक्य: अनु + छेद: = अनुच्छेद: ।
ivपरि+छेद: — सन्धिं कुरुत।Show solution
नियम (तुक् आगम): इ + छ → इ + च् + छ
हल:
वाक्य: परि + छेद: = परिच्छेद: ।
vलक्ष्मीच्छाया — सन्धिविच्छेद कुरुत।Show solution
नियम (तुक् आगम — विकल्प): ई + छ → ई + च् + छ (दीर्घ स्वर के बाद विकल्प से)
हल:
वाक्य: लक्ष्मी + छाया = लक्ष्मीच्छाया ।
viवृक्ष+छाया — सन्धिं कुरुत।Show solution
नियम (तुक् आगम): अ + छ → अ + च् + छ
हल:
वाक्य: वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया ।
viiतव+छवि: — सन्धिं कुरुत।Show solution
नियम (तुक् आगम): अ + छ → अ + च् + छ
हल:
वाक्य: तव + छवि: = तवच्छवि: ।
viiiवृक्षच्छेदनम् — सन्धिविच्छेद कुरुत।Show solution
नियम (तुक् आगम): अ + च् + छ → अ + छ
हल:
वाक्य: वृक्ष + छेदनम् = वृक्षच्छेदनम् ।
ixछुरिका+ छिन्न: — सन्धिं कुरुत।Show solution
नियम (तुक् आगम): आ + छ → आ + च् + छ (दीर्घ स्वर के बाद विकल्प से)
हल:
(अथवा विकल्प से: छुरिकाछिन्न:)
वाक्य: छुरिका + छिन्न: = छुरिकाच्छिन्न: ।
xशब्दच्छेद: — सन्धिविच्छेद कुरुत।Show solution
नियम (तुक् आगम): अ + च् + छ → अ + छ
हल:
वाक्य: शब्द + छेद: = शब्दच्छेद: ।
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in सन्धि for CBSE Class 10 Sanskrit?
How to score full marks in सन्धि — CBSE Class 10 Sanskrit?
Where can I get free NCERT Solutions for सन्धि Class 10 Sanskrit?
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for सन्धि
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full सन्धि chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.