सन्धि (Part 2) — NCERT Solutions
CBSE · Class 10 · Sanskrit
NCERT question answers for सन्धि (Part 2), CBSE Class 10 Sanskrit: 93 textbook questions solved step by step. Part of the CBSE Class 10 Sanskrit syllabus.
Interactive on Super Tutor
Studying सन्धि? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.
Free trial, no card needed.
The first 47 solutions are open to read. The other 46 are free with a Super Tutor account. Unlock all 93 free in Super Tutor
एचोऽयवायाव: — उदाहरण-अभ्यास
iद्वौ+एते ———— पठत: ।Show solution
दिया गया: द्वौ + एते
नियम: औ + ए → आव् + ए (एचोऽयवायाव: — औ के स्थान पर आव्)
हल:
वाक्य: द्वावेते पठत: ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiतौ+अत्र ———— लिखत: ।Show solution
दिया गया: तौ + अत्र
नियम: औ + अ → आव् + अ (एचोऽयवायाव: — औ के स्थान पर आव्)
हल:
वाक्य: तावत्र लिखत: ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiiपो+अन: ———— पवन: मन्दं मन्दं वहति ।Show solution
दिया गया: पो + अन:
नियम: ओ + अ → अव् + अ (एचोऽयवायाव: — ओ के स्थान पर अव्)
हल:
वाक्य: पवन: मन्दं मन्दं वहति ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
ivपौ+अक: ———— सर्वं दहति ।Show solution
दिया गया: पौ + अक:
नियम: औ + अ → आव् + अ (एचोऽयवायाव: — औ के स्थान पर आव्)
हल:
वाक्य: पावक: सर्वं दहति ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
vभावुक: ———— + ———— न भवेत् ।Show solution
दिया गया: भावुक: (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: आव् + उ → औ + उ (एचोऽयवायाव: का विपरीत — आव् = औ)
हल:
वाक्य: भौ + उक: = भावुक: न भवेत् ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
viने+अनम् ———— नयनम् उद्धाट्य एव मार्गे चलत ।Show solution
दिया गया: ने + अनम्
नियम: ए + अ → अय् + अ (एचोऽयवायाव: — ए के स्थान पर अय्)
हल:
वाक्य: नयनम् उद्धाट्य एव मार्गे चलत ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
viiशे+अनम् ———— राज्ञौ एव करणीयम् ।Show solution
दिया गया: शे + अनम्
नियम: ए + अ → अय् + अ (एचोऽयवायाव: — ए के स्थान पर अय्)
हल:
वाक्य: शयनम् राज्ञौ एव करणीयम् ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
viii———— + ———— चयनम् कृत्वा एव खाद्याखाद्यं खादनीयम् ।Show solution
दिया गया: चयनम् (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: अय् + अ → ए + अ (एचोऽयवायाव: का विपरीत — अय् = ए)
हल:
वाक्य: चे + अनम् = चयनम् कृत्वा एव खाद्याखाद्यं खादनीयम् ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
ixगै+अक: ———— गायक: मधुरं गायति ।Show solution
दिया गया: गै + अक:
नियम: ऐ + अ → आय् + अ (एचोऽयवायाव: — ऐ के स्थान पर आय्)
हल:
वाक्य: गायक: मधुरं गायति ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
xनै+अक: ———— सुन्दरं नृत्यति ।Show solution
दिया गया: नै + अक:
नियम: ऐ + अ → आय् + अ (एचोऽयवायाव: — ऐ के स्थान पर आय्)
हल:
वाक्य: नायक: सुन्दरं नृत्यति ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
xiशायिका: ———— + ———— रेलयानेषु भवन्ति ।Show solution
दिया गया: शायिका: (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: आय् + इ → ऐ + इ (एचोऽयवायाव: का विपरीत — आय् = ऐ)
हल:
वाक्य: शै + इका: = शायिका: रेलयानेषु भवन्ति ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
अभ्यास
iअन्येऽपि – …………………………………………………………… जनाः भोजनं खादन्ति ।Show solution
दिया गया: अन्येऽपि (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम (एडः पदान्तादति): पदान्त ए/ओ + अ → पूर्वरूप (ए/ओ ही रहता है, अ का अवग्रह चिह्न लगता है)
हल:
वाक्य: अन्ये + अपि = अन्येऽपि जनाः भोजनं खादन्ति ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiसर्वेऽत्र – …………………………………………………………… उपविशान्ति ।Show solution
दिया गया: सर्वेऽत्र (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: पदान्त ए + अ → पूर्वरूप (ए + ऽ)
हल:
वाक्य: सर्वे + अत्र = सर्वेऽत्र उपविशान्ति ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiiविष्णोऽवतु – विष्णो+अवतु माम्।Show solution
दिया गया: विष्णो + अवतु
नियम: पदान्त ओ + अ → पूर्वरूप (ओ + ऽ)
हल:
वाक्य: विष्णोऽवतु माम् ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
ivशिशोऽपि – …………………………………………………………… कुशली त्वम् ।Show solution
दिया गया: शिशोऽपि (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: पदान्त ओ + अ → पूर्वरूप (ओ + ऽ)
हल:
वाक्य: शिशो + अपि = शिशोऽपि कुशली त्वम् ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
vसाधोऽत्र – …………………………………………………………… भोजनं कुरु ।Show solution
दिया गया: साधोऽत्र (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: पदान्त ओ + अ → पूर्वरूप (ओ + ऽ)
हल:
वाक्य: साधो + अत्र = साधोऽत्र भोजनं कुरु ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
अभ्यास: 1 — स्वरसन्धि (सन्धि/सन्धिविच्छेद)
iवानराः सर्वत्र वृक्षे+अपि ———— कूर्दन्ते ।Show solution
दिया गया: वृक्षे + अपि
नियम (पूर्वरूपसन्धि — एडः पदान्तादति): पदान्त ए + अ → ए (पूर्वरूप), अ का अवग्रह
हल:
वाक्य: वानराः सर्वत्र वृक्षेऽपि कूर्दन्ते ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiके+अत्र ———— विद्यालयम् आगत्य कक्षां न आगता: ।Show solution
दिया गया: के + अत्र
नियम (पूर्वरूपसन्धि): पदान्त ए + अ → ए (पूर्वरूप), अ का अवग्रह
हल:
वाक्य: केऽत्र विद्यालयम् आगत्य कक्षां न आगता: ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiiहे शिशोऽत्र ———— + ———— आगत्य उपविश ।Show solution
दिया गया: शिशोऽत्र (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम (पूर्वरूपसन्धि): ओ + ऽ → ओ + अ
हल:
वाक्य: हे शिशो + अत्र = शिशोऽत्र आगत्य उपविश ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
ivते पठन्ति, तावपि ———— + ———— पठत: ।Show solution
दिया गया: तावपि (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम (अयादिसन्धि — एचोऽयवायाव:): आव् + अ → औ + अ
हल:
वाक्य: ते पठन्ति, तौ + अपि = तावपि पठत: ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
vयथा+उचितं ———— कार्यं करणीयम् ।Show solution
दिया गया: यथा + उचितम्
नियम (गुणसन्धि): आ + उ → ओ (गुण)
हल:
वाक्य: यथोचितं कार्यं करणीयम् ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
viएतत् पुस्तकं तु तवैवास्ति ———— + ———— + ———— ।Show solution
दिया गया: तवैवास्ति (सन्धिविच्छेद करना है)
चरण 1: तवैव + अस्ति → तवैव + अस्ति (पूर्वरूप नहीं, यहाँ वृद्धिसन्धि)
चरण 2: तव + एव = तवैव (वृद्धिसन्धि: अ + ए → ऐ)
चरण 3: तवैव + अस्ति → तवैवास्ति (दीर्घसन्धि: अ + अ → आ)
हल:
वाक्य: एतत् पुस्तकं तु तव + एव + अस्ति = तवैवास्ति ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
viiसाधूपरि ———— + ———— गच्छत: ।Show solution
दिया गया: साधूपरि (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम (दीर्घसन्धि): उ + उ → ऊ
हल:
वाक्य: साधु + उपरि = साधूपरि गच्छत: ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
viiiकवि+इन्द्र: ———— नवीनां कवितां श्रावयति ।Show solution
दिया गया: कवि + इन्द्र:
नियम (दीर्घसन्धि): इ + इ → ई
हल:
वाक्य: कवीन्द्र: नवीनां कवितां श्रावयति ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
ixकस्मिन्नपि अत्याचार: ———— + ———— तु न करणीय: ।Show solution
दिया गया: अत्याचार: (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम (यण्सन्धि): इ + आ → य् + आ
हल:
वाक्य: कस्मिन्नपि अति + आचार: = अत्याचार: तु न करणीय: ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
xभानो+ए ———— जलार्पणं करणीयम् ।Show solution
दिया गया: भानो + ए
नियम (गुणसन्धि): ओ + ए → ओ (पूर्वरूप नहीं; यहाँ 'भानवे' यण् नहीं — वस्तुतः यह अयादि/गुण का प्रश्न है)
विशेष: भानो + ए — यहाँ 'ओ' पदान्त है और परे 'ए' स्वर है। एचोऽयवायाव: नियम से ओ → अव्, अतः
वाक्य: भानवे जलार्पणं करणीयम् ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
अभ्यास 1 (क) — वर्गप्रथम → वर्गतृतीय
iएत्स्मादेव = ———— + ———— पाठात् त्वं पठ ।Show solution
दिया गया: एतस्मादेव (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: त् + स् → त् (यहाँ 'एतस्मात्' में त् + स् नहीं; वस्तुतः यह 'एतस्मात्' का रूप है)
हल: पाठ में 'एत्स्मादेव' लिखा है जो 'एतस्मात् + एव' का सन्धि-रूप है।
वाक्य: एतस्मात् + एव = एतस्मादेव पाठात् त्वं पठ ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiजगत् + ईश: = ———— सर्वत्र विद्यमान: ।Show solution
दिया गया: जगत् + ईश:
नियम: त् (वर्गप्रथम) + ई (स्वर) → त् के स्थान पर तृतीय वर्ण द् होता है।
हल:
वाक्य: जगदीश: सर्वत्र विद्यमान: ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiiयस्य शब्दस्य अन्ते स्वर: स: शब्द: अजन्त: = ———— + ———— कथ्यते ।Show solution
दिया गया: अजन्त: (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: त् (वर्गप्रथम) + अ (स्वर) → त् के स्थान पर द् (तृतीय वर्ण)
हल:
अथवा मूल विच्छेद: (अच् का च् → ज्)
वाक्य: अच् + अन्त: = अजन्त: कथ्यते ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
ivशब्दरूपं सुप् + अन्तम् = ———— कथ्यते, धातुरूपं तिङन्तम् ।Show solution
दिया गया: सुप् + अन्तम्
नियम: प् (वर्गप्रथम) + अ (स्वर) → प् के स्थान पर ब् (तृतीय वर्ण)
हल:
वाक्य: शब्दरूपं सुबन्तम् कथ्यते, धातुरूपं तिङन्तम् ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
अभ्यास 1 (ख) — वर्गप्रथम + न → अनुनासिक
iसम्यक् + नेता = __________ एव राष्ट्रोन्नत्यै प्रयतते ।Show solution
दिया गया: सम्यक् + नेता
नियम: क् (कवर्ग प्रथम) + न → क् के स्थान पर ङ् (कवर्ग पञ्चम), फिर ङ्+न → ङ्ङ् → व्यवहार में 'सम्यङ्नेता' या 'सम्यन्नेता'
हल: क् + न → ङ्
वाक्य: सम्यङ्नेता एव राष्ट्रोन्नत्यै प्रयतते ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiकिन्नु = __________ + __________ खल्विदं लिखितम् ।Show solution
दिया गया: किन्नु (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: न् + न → न्न (तवर्ग पञ्चम + न)
हल:
(म् + न → म् का अनुस्वार, फिर परवर्ती वर्ग का पञ्चम = न्)
वाक्य: किम् + नु = किन्नु खल्विदं लिखितम् ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiiस: प्रत्यक् + आत्मा = __________ भृत्वा परोपकारं करोति ।Show solution
दिया गया: प्रत्यक् + आत्मा
नियम: क् (कवर्ग प्रथम) + आ (स्वर) → क् के स्थान पर ग् (कवर्ग तृतीय)
हल:
वाक्य: स: प्रत्यगात्मा भृत्वा परोपकारं करोति ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
ivदिङ्नाग: = __________ + __________ 'कुन्दमाला' इत्यस्य लेखक:।Show solution
दिया गया: दिङ्नाग: (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: क् + न → ङ् + न (कवर्ग प्रथम → कवर्ग पञ्चम)
हल:
वाक्य: दिक् + नाग: = दिङ्नाग: 'कुन्दमाला' इत्यस्य लेखक: ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
vवर्षस्य षण्मासा: = __________ + __________ व्यतीता: ।Show solution
दिया गया: षण्मासा: (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: ट् + म → ण् + म (टवर्ग प्रथम → टवर्ग पञ्चम)
हल:
वाक्य: षट् + मासा: = षण्मासा: व्यतीता: ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
अभ्यास 1 (ग) — स्/तवर्ग + श्/चवर्ग → श्/चवर्ग
iशरत् + चन्द्र: = __________ मम मित्रस्य नाम ।Show solution
दिया गया: शरत् + चन्द्र:
नियम: त् (तवर्ग) + च् (चवर्ग) → त् के स्थान पर च् (चवर्ग प्रथम)
हल:
वाक्य: शरच्चन्द्र: मम मित्रस्य नाम ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiमनुष्य: ज्ञानेन सफलं कुर्यांज्जीवितम् = __________ + __________ ।Show solution
दिया गया: कुर्यांज्जीवितम् (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: त् + ज् → ज्ज् (तवर्ग + चवर्ग तृतीय → चवर्ग)
हल:
वाक्य: कुर्यात् + जीवितम् = कुर्यांज्जीवितम् ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiiमनस् + चञ्चलम् = __________ हि भवति।Show solution
दिया गया: मनस् + चञ्चलम्
नियम: स् + च् → श्च् (स् + चवर्ग → श् + चवर्ग)
हल:
वाक्य: मनश्चञ्चलम् हि भवति ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
ivहरिश्शोते = __________ + __________ वैकुण्ठे।Show solution
दिया गया: हरिश्शेते (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: स् + श् → श्श् (स् + श् → श्)
हल:
(विसर्ग + श् → श्)
वाक्य: हरि: + शेते = हरिश्शेते वैकुण्ठे ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
अभ्यास 1 (घ) — स्/तवर्ग + ष्/टवर्ग → ष्/टवर्ग
iप्रथमपंक्त्या: बालस् + षष्ठ: = __________ पाठं पठेत् ।Show solution
दिया गया: बालस् + षष्ठ:
नियम: स् + ष् → ष्ष् (स् + टवर्ग → ष्)
हल:
वाक्य: बालष्षष्ठ: पाठं पठेत् ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiरामायणं वाल्मीकिना लिखितम्, तड्डीका = __________ + __________ च केन लिखिता?Show solution
दिया गया: तड्डीका (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: त् + ड् → ड्ड् (तवर्ग + टवर्ग → टवर्ग)
हल:
वाक्य: तत् + डीका = तड्डीका च केन लिखिता?
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiiमहाम् पक्षिणाम् उत् + डयनम् = __________ अतीव रोचते ।Show solution
दिया गया: उत् + डयनम्
नियम: त् (तवर्ग प्रथम) + ड् (टवर्ग तृतीय) → त् के स्थान पर ड् (टवर्ग)
हल:
वाक्य: उड्डयनम् अतीव रोचते ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
ivटीकां तु लेखकष्टीकते। = __________ ।Show solution
दिया गया: लेखकष्टीकते (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: क् + ट् → ट् (कवर्ग + टवर्ग → टवर्ग)
हल:
वाक्य: लेखक: + टीकते = लेखकष्टीकते ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
अभ्यास 1 (ड) — वर्गद्वितीय/तृतीय/चतुर्थ + वर्गप्रथम/द्वितीय → वर्गतृतीय
iपरिश्रमी छात्र: एव परीक्षायां सफलतां लभ्+ स्यते = __________ ।Show solution
दिया गया: लभ् + स्यते
नियम: भ् (पवर्ग चतुर्थ) + स् (अघोष) → भ् के स्थान पर प् (पवर्ग प्रथम)
हल:
वाक्य: परिश्रमी छात्र: एव परीक्षायां सफलतां लप्स्यते ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiदिक्पाल: = __________ + __________ क: भवति?Show solution
दिया गया: दिक्पाल: (सन्धिविच्छेद करना है)
नियम: क् + प् → क् (कवर्ग प्रथम + पवर्ग प्रथम — दोनों अघोष, अतः पूर्व वर्ण अपरिवर्तित)
हल:
वाक्य: दिक् + पाल: = दिक्पाल: क: भवति?
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
अभ्यास 1 (च) — पदान्त म् + व्यञ्जन → अनुस्वार
iअहम् + पुन: = __________ पाठ पठिष्यामि।Show solution
दिया गया: अहम् + पुन:
नियम: पदान्त म् + व्यञ्जन → अनुस्वार (ं)
हल:
वाक्य: अहं पुन: पाठ पठिष्यामि ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiअपूर्व: खलु = __________ + __________ आसीत् नाटके नायकस्य अभिनय:।Show solution
दिया गया: खलु (यहाँ 'खल्वेव' या 'खल्विदम्' जैसा रूप अपेक्षित है — पाठ में 'अपूर्व: खलु' का विच्छेद)
नियम: म् + व् → अनुस्वार + व्
हल: पाठ के अनुसार:
वाक्य: अपूर्वम् + खलु = अपूर्वं खलु आसीत् नाटके नायकस्य अभिनय: ।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
अभ्यास 1 (छ) — म्/अनुस्वार + वर्गीयव्यञ्जन → परवर्तिवर्गपञ्चम
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
अभ्यास 1 (क) — विसर्ग + श्/च्/स्/त्/ष्/ट् → श्/स्/ष्
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
अभ्यास 1 (ख) — विसर्ग + अ → उ (गुण ओ) + ऽ
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
अभ्यास 1 (ग) — अ/आ भिन्नस्वर + विसर्ग + स्वर/घोषवर्ण → र्
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
अभ्यास 1 (घ) — अ + विसर्ग + अ → ओ (विसर्गलोप)
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
अभ्यास 1
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
अभ्यास 3
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
46 more solved questions in सन्धि
They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.
Frequently Asked Questions
What are the important topics in सन्धि for CBSE Class 10 Sanskrit?
Are these NCERT Solutions for सन्धि free?
How should I revise सन्धि for the CBSE Class 10 board exam?
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for सन्धि
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Important Questions
Exam-style questions with answers
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Concept Maps
See how topics connect
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Syllabus
What topics to cover
For serious students
Get the full सन्धि chapter — start free.
Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 10 Sanskrit. Free to start, no card needed.