शब्दरूप सामान्य परिचय

प्र. 1 — विभक्ति-प्रयोग द्वारा वाक्यपूर्ति

i) गङ्गा, षष्ठी, एकवचन → गङ्गायाः
$$\text{गङ्गायाः जलं पवित्रं वर्तते।}$$
(गङ्गा — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी एकवचन = गङ्गायाः)

ii) बालिका, तृतीया, बहुवचन → बालिकाभिः
$$\text{बालिकाभिः इदं कार्यं कृतम्।}$$
(बालिका — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग, तृतीया बहुवचन = बालिकाभिः)

iii) गगन, सप्तमी, एकवचन → गगने
$$\text{गगने प्रातः भानुः उदेति।}$$
(गगन — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी एकवचन = गगने)

iv) धेनु, षष्ठी, एकवचन → धेनोः
$$\text{धेनोः दुग्धं मधुरं भवति।}$$
(धेनु — उकारान्त स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी एकवचन = धेनोः)

v) नदी, द्वितीया, एकवचन → नदीम्
$$\text{नदीम् नौकया तरति।}$$
(नदी — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया एकवचन = नदीम्)

vi) विद्वस्, षष्ठी, बहुवचन → विदुषाम्
$$\text{विदुषाम् वचांसि सम्माननीयानि।}$$
(विद्वस् — सकारान्त पुँल्लिङ्ग, षष्ठी बहुवचन = विदुषाम्)

vii) भवत्, पुँल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन → भवन्तम्
$$\text{सः भवन्तम् उपगम्य किं करोति?}$$
(भवत् — तकारान्त पुँल्लिङ्ग, द्वितीया एकवचन = भवन्तम्)

viii) गच्छत्, तृतीया, एकवचन → गच्छता
$$\text{गच्छता बालकेन पुष्पं त्रोटितम्।}$$
(गच्छत् — शतृ-प्रत्ययान्त पुँल्लिङ्ग, तृतीया एकवचन = गच्छता)

ix) एतत्, पुँल्लिङ्ग, चतुर्थी, बहुवचन → एतेभ्यः
$$\text{एतेभ्यः बालकेभ्यः आचार्यः पुस्तकानि आनयत्।}$$
(एतत् — पुँल्लिङ्ग, चतुर्थी बहुवचन = एतेभ्यः)

x) तत्, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन → ताः
$$\text{ताः बालिकाः उद्याने क्रीडन्ति।}$$
(तत् — स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन = ताः)

प्र. 2 — उचित पद चुनकर वाक्यपूर्ति

i) (वयम् / यूयम् / ते) → वयम्
$$\text{वयम् उत्तमकार्याणि कुर्मः।}$$
(कर्ता उत्तमपुरुष बहुवचन 'कुर्मः' क्रिया के साथ 'वयम्' उचित है।)

ii) (भानुना / भानोः / भानुम्) → भानोः
$$\text{भानोः प्रकाशः ग्रीष्मकाले प्रचण्डः।}$$
(षष्ठी विभक्ति — 'का प्रकाश' अर्थ में भानोः = भानु का; षष्ठी एकवचन।)

iii) (चन्द्रमसे / चन्द्रमसा / चन्द्रमसः) → चन्द्रमसः
$$\text{चन्द्रमसः शीतलता ग्रीष्मकाले सर्वेभ्यः रोचते।}$$
(षष्ठी एकवचन — 'चन्द्रमा की शीतलता' अर्थ में चन्द्रमसः उचित है।)

iv) (मधु / मधुने / मधुनि) → मधुनि
$$\text{मधुनि बहवः गुणाः सन्ति।}$$
(सप्तमी एकवचन — 'मधु में' अर्थ में मधुनि; मधु — उकारान्त नपुंसकलिङ्ग।)

v) (मुनिः / मुनी / मुनयः) → मुनयः
$$\text{मुनयः तपसः फलं लभन्ते।}$$
(प्रथमा बहुवचन — 'मुनि' इकारान्त पुँल्लिङ्ग, प्रथमा बहुवचन = मुनयः; क्रिया 'लभन्ते' बहुवचन है।)

vi) (मातरम् / मात्रे / मातरि) → मातरम्
$$\text{उत्तमबालकाः मातरम् सेवन्ते।}$$
('सेवन्ते' क्रिया के साथ कर्म द्वितीया विभक्ति — मातृ, द्वितीया एकवचन = मातरम्।)

vii) (अस्मात् / अस्य / अस्मिन्) → अस्य
$$\text{अस्य कार्यं कः क्षमः?}$$
(षष्ठी एकवचन — 'इसका कार्य' अर्थ में अस्य; इदम् पुँल्लिङ्ग षष्ठी एकवचन = अस्य।)

viii) (राज्ञः / राजसु / राज्ञाम्) → राज्ञः
$$\text{विद्या राज्ञः शोभते, न हि धनम्।}$$
(षष्ठी एकवचन — 'राजा के पास' अर्थ में राज्ञः; राजन् षष्ठी एकवचन = राज्ञः।)

ix) (सर्वेषाम् / सर्वैः / सर्वान्) → सर्वान्
$$\text{सर्वान् बालकान् अत्र आह्वय।}$$
(द्वितीया बहुवचन — 'आह्वय' क्रिया के कर्म में सर्व पुँल्लिङ्ग द्वितीया बहुवचन = सर्वान्।)

x) (साधुः / साधू / साधवः) → साधवः
$$\text{साधवः सन्मार्गं प्रदर्शयन्ति।}$$
(प्रथमा बहुवचन — 'प्रदर्शयन्ति' बहुवचन क्रिया के साथ साधु का प्रथमा बहुवचन = साधवः।)