रचना प्रयोग (Part 2) — NCERT Solutions
CBSE · Class 10 · Sanskrit
NCERT Solutions for रचना प्रयोग (Part 2), CBSE Class 10 Sanskrit: 58 textbook questions solved step by step. Part of the CBSE Class 10 Sanskrit syllabus.
Interactive on Super Tutor
Studying रचना प्रयोग? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.
Free trial, no card needed.
The first 29 solutions are open to read. The other 29 are free with a Super Tutor account. Unlock all 58 free in Super Tutor
1. पत्रम् (Letters)
iरुग्णताया: कारणात् अवकाशप्राप्तये प्रधानाचार्यं प्रति पत्रम् लिखत।Show solution
सेवायाम्
प्रधानाचार्य-महोदया:
केन्द्रीय-विद्यालय:
आर. के. पुरम्, सैक्टर:- द्वितीय:
नवदेहली - 110022
विषय:— अवकाशप्राप्तये निवेदनम्
मान्यवरा: / महोदया:,
सविनयं निवेदनमस्ति यत् अहं शिरोवेदनया पीडित: अस्मि। एतस्मात्कारणात् अद्य विद्यालयम् आगन्तुमसमर्थ: अस्मि। अत: प्रार्थये यत् दिनद्वयस्य अवकाशं प्रदाय अनुग्रहं कुर्वन्तु भवन्त:।
धन्यवाद:
भवतां विनीत: शिष्य:
नरेन्द्र:
कक्षा 10
वर्ग: 'ब'
दिनाङ्क: ...
व्याख्या: यह पत्र रुग्णता (बीमारी) के कारण अवकाश (छुट्टी) प्राप्त करने हेतु प्रधानाचार्य को लिखा गया औपचारिक पत्र है। पत्र में — सेवायाम् (प्रेषिती का पता), विषय, विनम्र निवेदन, कारण, प्रार्थना और प्रेषक का परिचय — ये सभी अंग होने चाहिए।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiशुल्कक्षमापनार्थं प्रधानाचार्यं प्रति पत्रम् लिखत।Show solution
सेवायाम्
प्रधानाचार्य-महोदया:
केन्द्रीय-विद्यालय:
आर. के. पुरम्, सैक्टर: चतुर्थ:
नवदेहली - 110022
विषय:— शुल्कक्षमापनार्थं निवेदनम्
मान्यवरा: / महोदया:,
सविनयं निवेदनमस्ति यत् अहं भवत: विद्यालये दशमकक्षाया: 'स' वर्गस्य छात्र: अस्मि। मम पिता एकस्मिन् विद्यालये द्वारपाल: अस्ति। तस्य मासिकवेतनम् द्विसहस्ररूप्यकमात्रम् अस्ति। अस्माकं कुटुम्बे पञ्च सदस्या: सन्ति। अनेन वेतनेन कुटुम्बस्य निर्वाह: काठिन्येन भवति। अत: शुल्कक्षमापनार्थं प्रार्थये।
आशासे यत् मदीयाम् इमां प्रार्थनां स्वीकृत्य शुल्कक्षमापनद्वारा माम् उपकरिष्यन्ति श्रीमन्त:।
धन्यवादा:।
भवतां विनीत: शिष्य:
सुरेन्द्र:
कक्षा 10
वर्ग: 'ब'
दिनाङ्क: ...
व्याख्या: यह पत्र शुल्कमाफी (fee concession) हेतु लिखा गया है। इसमें आर्थिक स्थिति का वर्णन, परिवार की कठिनाई और विनम्र प्रार्थना — ये तीनों तत्त्व आवश्यक हैं।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
iiiपुस्तकानि प्रेषयितुं प्रकाशकं प्रति पत्रम् लिखत।Show solution
सेवायाम्
व्यवस्थापक-महोदया:
आर्य बुक डिपो
करोलबाग
नवदेहली
महोदय: / महोदया:,
सेवायाम् निवेदनमस्ति यत् अहम् अधोलिखितानि पुस्तकानि क्रेतुम् इच्छामि। अत: यत् समुचितम् उन्मोकं (कमीशनं) निष्कास्य एतानि पुस्तकानि वी.पी. माध्यमेन प्रेषयन्तु भवन्त:। शीघ्रता प्रशंसनीया स्यात्।
धन्यवाद:
भवत्क:
अशोक:
61/जवाहरनगरम्
मण्डी
हिमाचल प्रदेश
दिनाङ्क: ...
व्याख्या: यह व्यावसायिक पत्र (business letter) है जिसमें पुस्तकों की सूची देकर उन्हें V.P.P. द्वारा भेजने का अनुरोध किया गया है।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
ivस्वभगिन्या: विवाहे आमन्त्रितुं स्वमित्रं प्रति पत्रम् लिखत।Show solution
आर 688
न्यू राजेन्द्र नगरम्
दिल्लीत:
20.11.2012
प्रिय मित्र,
नमस्ते।
इदं ज्ञात्वा प्रसन्नो भविष्यसि यत् भगवत्कृपया मम भगिन्या: लताया: विवाहसंस्कार: अधोलिखितकार्यक्रमानुसारं सम्पत्स्यते। एतदर्थं सानुरोधं निमन्त्रयामि। आशासे यत् यथासमयं आगत्य अस्मान् प्रीणयिष्यसि।
कार्यक्रम:
मंगलवासरे 26.11.2012 — प्रात: सप्तवादने यज्ञ:, सायम् अष्टवादने वरयात्रीणां स्वागतम् प्रीतिभोजनम् च।
बुधवासरे 27.11.2012 — प्रात: पञ्चवादने लताया: पतिगृहगमनम्।
स्वगृहे सर्वेभ्य: मम वन्दनं निवेदय।
दर्शनाभिलाषी
देवेन्द्र:
दिनाङ्क: ...
व्याख्या: यह अनौपचारिक (informal) मित्र-पत्र है। इसमें विवाह का कार्यक्रम, आमन्त्रण और स्नेहपूर्ण भाषा — ये तत्त्व आवश्यक हैं।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
अनुच्छेद 2 — नदी, संन्यासी और नौका-दुर्घटना
I-iसंन्यासी कुत्र वसति स्म? (एकपदेन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: आश्रमे।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद में लिखा है — "नदीतीरे कश्चन संन्यासी स्वशिष्यै: सह आश्रमं निर्माय वसति स्म।" अत: संन्यासी आश्रमे (नदीतीरे) वसति स्म।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
I-iiअपरा नौका कस्या: घट्टनेन नद्यां निमग्ना अभवत्? (एकपदेन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: शिलाया:।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद में लिखा है — "एका अपरा नौका शिलाया: घट्टनेन निमग्ना अभवत्।" अत: शिलाया: (पत्थर से टकराने के कारण) नौका डूबी।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
II-iसंन्यासी नौकादुर्घटनाया: किं कारणं कथितवान्? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: संन्यासी अकथयत् — "तस्यां नौकायां स्थितेषु कश्चित् दुष्ट: आसीत् इति मन्ये। अत: ते सर्वे मरणं प्राप्तवन्त:।"
स्पष्टीकरण: संन्यासी के अनुसार नौका में कोई दुष्ट व्यक्ति था, इसीलिए सभी की मृत्यु हुई। यह उनका (अंधविश्वासपूर्ण) मत था।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
III-i'सज्जन:' इति पदस्य विपरीतार्थकपदम् अनुच्छेदात् चित्वा लिखत।Show solution
उत्तरम्: दुष्ट:।
स्पष्टीकरण: 'सज्जन:' का विपरीतार्थक (antonym) 'दुष्ट:' है। अनुच्छेद में — "कश्चित् दुष्ट: आसीत्" — यह पद प्रयुक्त है।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
III-ii'आरूढवान्' इति क्रियाया: कर्तृपदम् अनुच्छेदात् चित्वा लिखत।Show solution
उत्तरम्: संन्यासी।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद में — "संन्यासी शिष्यै: सह नद्या: अपरं तीरं गन्तुम् एकां नौकाम् आरूढवान्" — यहाँ 'आरूढवान्' क्रिया का कर्ता संन्यासी है।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
अनुच्छेद 3 — आत्मावलोकन और दृढ़संकल्प
I-iकिं समीचीनम् किं वा असमीचीनम् इति विषये कदा आलोचनीयम्? (एकपदेन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: शयनकाले।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद में लिखा है — "किं समीचीनं किं वा असमीचीनम् इति विषये शयनकाले अवश्यं चिन्तनीयम्।" अत: शयनकाले (सोते समय) इस विषय पर विचार करना चाहिए।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
I-iiयदि अपचार: द्रोह: वा निष्पन्न: तदा क: अवश्यम् आलोचनीय:? (एकपदेन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: परिमार्जनोपाय:।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद में लिखा है — "अपचार: द्रोहो वा निष्पन्न: तर्हि तेषां परिमार्जनोपाय: अवश्यम् आलोचनीय:।" अर्थात् उनके सुधार का उपाय अवश्य सोचना चाहिए।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
II-iक: दृढसङ्कल्प: करणीय:? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: 'श्व: प्रभृति एतादृशं प्रमादं न करिष्यामि' इति दृढसङ्कल्प: करणीय:।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद के अनुसार यह दृढ़ संकल्प करना चाहिए कि 'कल से ऐसी भूल नहीं करूँगा।'
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
III-iअनुच्छेदे के पदे परस्परं विपरीतार्थं प्रयुक्ते? (यथानिर्देशम् उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: 'समीचीनम्' और 'असमीचीनम्' — ये दोनों पद परस्पर विपरीतार्थक हैं।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद में — "किं समीचीनं किं वा असमीचीनम्" — यहाँ 'समीचीनम्' (उचित) और 'असमीचीनम्' (अनुचित) परस्पर विपरीत अर्थ वाले पद हैं।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
अनुच्छेद 4 — अनुताप और आत्मानुशीलन
I-iजीवने कस्य महत्वम् अनुभूयते? (एकपदेन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: आत्मानुशीलनस्य।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद में लिखा है — "इत्थम् आत्मानुशीलनस्य महत्वं जीवने अनुभूयते।" अत: जीवन में आत्मानुशीलन (self-introspection) का महत्त्व अनुभव होता है।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
I-iiकृतदोष: जन: केन महान् भवितुं शक्नोति? (एकपदेन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: सत्कर्मसम्पादनेन।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद में लिखा है — "कृतदोषोऽपि जन: अनुतप्य सत्कर्मसम्पादनेन जीवने महान् भवितुम् अर्हति।" अत: सत्कर्म करने से दोषी व्यक्ति भी महान् बन सकता है।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
II-iअनुतापानलेन किं किं भवति? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: अनुतापानलेन पापानि भस्मीभवन्ति, ग्लानि: नश्यति, चित्तं निर्मलं प्रसन्नं च भवति, सद्विचार: समुदेति।
स्पष्टीकरण: पश्चाताप की अग्नि से — पाप भस्म होते हैं, ग्लानि नष्ट होती है, मन निर्मल और प्रसन्न होता है, तथा सद्विचार उत्पन्न होते हैं।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
III-i'एवम्' इति अर्थे किं पदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्? (यथानिर्देशम् उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: इत्थम्।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद में — "इत्थम् आत्मानुशीलनस्य महत्वं जीवने अनुभूयते" — यहाँ 'इत्थम्' का अर्थ 'एवम्' (इस प्रकार) है।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
III-ii'अनुभूयते' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्? (यथानिर्देशम् उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: महत्वम्।
स्पष्टीकरण: वाक्य है — "आत्मानुशीलनस्य महत्वं जीवने अनुभूयते।" यहाँ 'अनुभूयते' क्रिया का कर्ता महत्वम् है।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
अनुच्छेद 5 — सिंह, शृंगाल और उष्ट्र की कथा
I-iचिकित्सकेन किम् उक्तमासीत्? (एकपदेन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: चिकित्साक्रमम्।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद में लिखा है — "चिकित्सकेन औषधं तु न दत्तं परं कृपापरो भूत्वा चिकित्साक्रमम् उक्तम्।" अत: चिकित्सक ने चिकित्साक्रम (उपचार-विधि) बताया।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
I-iiशृंगाल: शीघ्रमेव कस्य समीपे प्राप्त:? (एकपदेन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: सिंहस्य।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद में — "शृंगाल: शीघ्रमेव सिंहस्य समीपे प्राप्त:" — यह स्पष्ट है।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
I-iiiउष्ट्रेण कस्या: दुष्फलम् प्राप्तम्? (एकपदेन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: स्वपिशुनताया:।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद के अन्त में लिखा है — "एवं स्वपिशुनताया: दुष्फलम् उष्ट्रेण स्वयमेव प्राप्तम्।" अर्थात् अपनी चुगलखोरी का दुष्परिणाम उष्ट्र को स्वयं भोगना पड़ा।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
I-ivअनेके पशव: कुत्र वसन्ति स्म? (एकपदेन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: अरण्ये।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद का प्रारम्भ है — "कस्मिंशित् अरण्ये अनेके पशव: वसन्ति स्म।"
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
II-iक्रोधितेन सिंहेन किं पृष्टम्? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: क्रोधितेन सिंहेन शृंगालात् विलम्बेन आगमनकारणं पृष्टम्।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद में — "क्रोधितेन सिंहेन विलम्बेन आगमनकारणं पृष्ट:" — यह वाक्य स्पष्ट करता है कि सिंह ने देर से आने का कारण पूछा।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
II-iiचिकित्सकेन कीदृशं चिकित्साक्रमम् उक्तम्? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: चिकित्सकेन उक्तम् यत् उष्ट्रस्य रक्तपानेनैव रोगस्य शान्ति: भविष्यति।
स्पष्टीकरण: शृंगाल ने सिंह को बताया कि चिकित्सक ने कहा — ऊँट का रक्त पीने से ही रोग शान्त होगा।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
II-iiiकं विहाय सर्वे सिंहं द्रष्टुमागच्छन्? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: एकं शृंगालं विहाय सर्वे पशव: रोगपीडितं सिंहं द्रष्टुमागच्छन्।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद में — "एकं शृंगालं विहाय सर्वे पशव: रोगपीडितं नृपं द्रष्टुमागता:" — यह स्पष्ट है।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
II-ivसिंह: उष्ट्रमाहूय किं कृतवान्? (पूर्णवाक्येन उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: सिंह: उष्ट्रमाहूतवान्, भक्त्या आगतं च तं मारयित्वा तस्य रक्तं पीतवान्।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद में — "सिंह: उष्ट्रमाहूतवान्। भक्त्या आगतं च तं मारयित्वा तस्य रक्तं पीतवान्" — यह वर्णित है।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
III-i'प्रसन्न: सिंह:' इति अत्र विशेष्यपदं किम्? (यथानिर्देशम् उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: सिंह:।
स्पष्टीकरण: 'प्रसन्न:' विशेषण है और सिंह: विशेष्य (noun) है। विशेषण सदा विशेष्य की विशेषता बताता है।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
III-ii'त्यक्त्वा' इत्यर्थे किं पदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्? (यथानिर्देशम् उत्तरत)Show solution
उत्तरम्: विहाय।
स्पष्टीकरण: अनुच्छेद में — "एकं शृंगालं विहाय सर्वे पशव:" — यहाँ 'विहाय' का अर्थ 'त्यक्त्वा' (छोड़कर) है।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
III-iiiअस्य अनुच्छेदस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।Show solution
उत्तरम्: शीर्षकम् — 'पिशुनताया: दुष्फलम्' अथवा 'शृंगालस्य चातुर्यम्' अथवा 'उष्ट्रस्य दुर्भाग्यम्'।
स्पष्टीकरण: इस कथा का मुख्य सन्देश है कि चुगलखोरी (पिशुनता) का दुष्परिणाम स्वयं को ही भोगना पड़ता है। अत: 'पिशुनताया: दुष्फलम्' सर्वाधिक उपयुक्त शीर्षक है।
Not sure why a step works? check your working in Super Tutor
अनुच्छेद 6 — अमर्त्यसेन
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
अनुच्छेद 7 — देवेन्द्र और विग्रह-विक्रेता
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
अनुच्छेद 8 — संस्कृत परिवार और अभिमन्यु
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
अनुच्छेद 9 — सुकरात और उनकी पत्नी
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
29 more solved questions in रचना प्रयोग
They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.
Frequently Asked Questions
What are the important topics in रचना प्रयोग for CBSE Class 10 Sanskrit?
Are these NCERT Solutions for रचना प्रयोग free?
How should I revise रचना प्रयोग for the CBSE Class 10 board exam?
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for रचना प्रयोग
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Important Questions
Exam-style questions with answers
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Formula Sheet
The chapter's formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Concept Maps
See how topics connect
Study Plan
Step-by-step plan for this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Syllabus
What topics to cover
For serious students
Get the full रचना प्रयोग chapter — start free.
Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 10 Sanskrit. Free to start, no card needed.