धातुरूप सामान्य परिचय

प्रयुक्त अवधारणा: प्रत्येक वाक्य में कर्ता के पुरुष एवं वचन के अनुसार निर्दिष्ट लकार में धातु का उचित रूप भरना है।

(i) बालका: पुस्तकानि पठन्ति । (पठ्-लट्)

विश्लेषण: 'बालका:' — प्रथमपुरुष, बहुवचन। पठ्-धातु, लट्लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन → पठन्ति।

(ii) पुस्तकानि पठित्वा ते विद्वांस: भविष्यन्ति । (भू-लूट्)

विश्लेषण: 'ते' — प्रथमपुरुष, बहुवचन। भू-धातु, लूट्लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन → भविष्यन्ति।

(iii) यूयम् उद्याने कदा अक्रीडत । (क्रीड्-लङ्)

विश्लेषण: 'यूयम्' — मध्यमपुरुष, बहुवचन। क्रीड्-धातु, लङ्लकार, मध्यमपुरुष, बहुवचन → अक्रीडत।

(iv) किम् आवाम् अद्य भ्रमाव । (भ्रम्-लोट्)

विश्लेषण: 'आवाम्' — उत्तमपुरुष, द्विवचन। भ्रम्-धातु, लोट्लकार, उत्तमपुरुष, द्विवचन → भ्रमाव।

(v) त्वम् ध्यानेन पाठं पठेः । (पठ्-विधिलिङ्)

विश्लेषण: 'त्वम्' — मध्यमपुरुष, एकवचन। पठ्-धातु, विधिलिङ्लकार, मध्यमपुरुष, एकवचन → पठेः।

(vi) साधव: तप: तपन्ति । (तप्-लट्)

विश्लेषण: 'साधव:' — प्रथमपुरुष, बहुवचन। तप्-धातु, लट्लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन → तपन्ति।

(vii) वयम् उत्तमान् अङ्कान् लप्स्यामहे । (लभ्-लूट्)

विश्लेषण: 'वयम्' — उत्तमपुरुष, बहुवचन। लभ्-धातु (आत्मनेपदी), लूट्लकार, उत्तमपुरुष, बहुवचन → लप्स्यामहे।

(viii) नाटकं दृष्ट्वा सर्वे अमोदन्त । (मुद्-लङ्)

विश्लेषण: 'सर्वे' — प्रथमपुरुष, बहुवचन। मुद्-धातु (आत्मनेपदी), लङ्लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन → अमोदन्त।

(ix) पितरं वार्धक्ये पुत्र: अवश्यं सेवेत । (सेव्-लोट्)

विश्लेषण: 'पुत्र:' — प्रथमपुरुष, एकवचन। सेव्-धातु (आत्मनेपदी), लोट्लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन → सेवेत।

(x) हे प्रभो ! संसारे कोऽपि भिक्षां न याचेत । (याच्-विधिलिङ्)

विश्लेषण: 'कोऽपि' — प्रथमपुरुष, एकवचन। याच्-धातु (आत्मनेपदी), विधिलिङ्लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन → याचेत।

---
पूर्ण वाक्यानि:
$$\text{(i) बालका: पुस्तकानि } \textbf{पठन्ति} \text{ ।}$$
$$\text{(ii) पुस्तकानि पठित्वा ते विद्वांस: } \textbf{भविष्यन्ति} \text{ ।}$$
$$\text{(iii) यूयम् उद्याने कदा } \textbf{अक्रीडत} \text{ ।}$$
$$\text{(iv) किम् आवाम् अद्य } \textbf{भ्रमाव} \text{ ।}$$
$$\text{(v) त्वम् ध्यानेन पाठं } \textbf{पठेः} \text{ ।}$$
$$\text{(vi) साधव: तप: } \textbf{तपन्ति} \text{ ।}$$
$$\text{(vii) वयम् उत्तमान् अङ्कान् } \textbf{लप्स्यामहे} \text{ ।}$$
$$\text{(viii) नाटकं दृष्ट्वा सर्वे } \textbf{अमोदन्त} \text{ ।}$$
$$\text{(ix) पितरं वार्धक्ये पुत्र: अवश्यं } \textbf{सेवेत} \text{ ।}$$
$$\text{(x) हे प्रभो ! संसारे कोऽपि भिक्षां न } \textbf{याचेत} \text{ ।}$$

प्रयुक्त अवधारणा: कर्ता के पुरुष, वचन तथा लकार के अनुसार उचित क्रियापद का चयन करना है।

(i) अद्य युवाम् विद्यालयं किमर्थं न अगच्छतम् ?

विश्लेषण: 'युवाम्' — मध्यमपुरुष, द्विवचन। गम्-धातु, लङ्लकार, मध्यमपुरुष, द्विवचन → अगच्छतम्।
(अगच्छताम् = प्रथमपुरुष द्विवचन; अगच्छत = मध्यमपुरुष बहुवचन — अतः अनुचित।)

(ii) पुरा जनाः संस्कृतभाषया अभाषन्त ।

विश्लेषण: 'पुरा' (भूतकाल का संकेत) + 'जनाः' — प्रथमपुरुष, बहुवचन। भाष्-धातु (आत्मनेपदी), लङ्लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन → अभाषन्त।
(भाषन्ते = लट्लकार; भाषामहे = उत्तमपुरुष — अतः अनुचित।)

(iii) यूयम् कं पाठम् अपठत ?

विश्लेषण: 'यूयम्' — मध्यमपुरुष, बहुवचन। पठ्-धातु, लङ्लकार, मध्यमपुरुष, बहुवचन → अपठत।
(अपठत् = प्रथमपुरुष एकवचन; अपठन् = प्रथमपुरुष बहुवचन — अतः अनुचित।)

(iv) जीवा: सर्वेऽत्र मोदन्ताम् भावयन्त: परस्परम् ।

विश्लेषण: 'जीवा: सर्वे' — प्रथमपुरुष, बहुवचन। मुद्-धातु (आत्मनेपदी), लोट्लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन → मोदन्ताम्।
(मोदताम् = एकवचन; मोदेताम् = द्विवचन — अतः अनुचित।)

(v) कक्षायाम् सर्वे ध्यानेन पठन्तु ।

विश्लेषण: 'सर्वे' — प्रथमपुरुष, बहुवचन। पठ्-धातु, लोट्लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन → पठन्तु।
(पठतु = एकवचन; पठताम् = द्विवचन — अतः अनुचित।)

(vi) प्रभो मह्यम् बुद्धिम् यच्छ ।

विश्लेषण: 'प्रभो' को सम्बोधन है, आज्ञा मध्यमपुरुष एकवचन के लिए है। दा-धातु (यच्छ = दा का लोट् मध्यमपुरुष एकवचन) → यच्छ।
(यच्छतम् = द्विवचन; यच्छत = बहुवचन — अतः अनुचित।)

(vii) वयं सदैव सुधीरा: सुवीरा: च भवेम ।

विश्लेषण: 'वयम्' — उत्तमपुरुष, बहुवचन। भू-धातु, विधिलिङ्लकार, उत्तमपुरुष, बहुवचन → भवेम।
(भवेव = द्विवचन; भवेयम् = एकवचन — अतः अनुचित।)

(viii) त्वं सायं कुत्र गमिष्यसि ?

विश्लेषण: 'त्वम्' — मध्यमपुरुष, एकवचन। गम्-धातु, लृट्लकार, मध्यमपुरुष, एकवचन → गमिष्यसि।
(गमिष्यथ: = द्विवचन; गमिष्यथ = बहुवचन — अतः अनुचित।)

(ix) विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ।

विश्लेषण: 'विद्वान्' — प्रथमपुरुष, एकवचन। पूज्-धातु (कर्मवाच्य), लट्लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन → पूज्यते।
(पूज्यन्ते = बहुवचन; पूज्येते = द्विवचन — अतः अनुचित।)

(x) अद्यत्वे समाचारपत्रस्य महत्वं सर्वे जानन्ति ।

विश्लेषण: 'सर्वे' — प्रथमपुरुष, बहुवचन। ज्ञा-धातु, लट्लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन → जानन्ति।
(जानाति = एकवचन; जानासि = मध्यमपुरुष एकवचन — अतः अनुचित।)

---
पूर्ण वाक्यानि:
$$\text{(i) अद्य युवाम् विद्यालयं किमर्थं न } \textbf{अगच्छतम्} \text{ ?}$$
$$\text{(ii) पुरा जनाः संस्कृतभाषया } \textbf{अभाषन्त} \text{ ।}$$
$$\text{(iii) यूयम् कं पाठम् } \textbf{अपठत} \text{ ?}$$
$$\text{(iv) जीवा: सर्वेऽत्र } \textbf{मोदन्ताम्} \text{ भावयन्त: परस्परम् ।}$$
$$\text{(v) कक्षायाम् सर्वे ध्यानेन } \textbf{पठन्तु} \text{ ।}$$
$$\text{(vi) प्रभो मह्यम् बुद्धिम् } \textbf{यच्छ} \text{ ।}$$
$$\text{(vii) वयं सदैव सुधीरा: सुवीरा: च } \textbf{भवेम} \text{ ।}$$
$$\text{(viii) त्वं सायं कुत्र } \textbf{गमिष्यसि} \text{ ?}$$
$$\text{(ix) विद्वान् सर्वत्र } \textbf{पूज्यते} \text{ ।}$$
$$\text{(x) अद्यत्वे समाचारपत्रस्य महत्वं सर्वे } \textbf{जानन्ति} \text{ ।}$$