मिश्रिताभ्यास
CBSE · Class 10 · Sanskrit
NCERT Solutions for मिश्रिताभ्यास — CBSE Class 10 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying मिश्रिताभ्यास? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 10 students started this chapter today
मिश्रिताभ्यास: — अभ्यास: I
1(i)(क)क: हतोत्साह: अभवत्?Show solution
1(i)(ख)असफलताया: कारणात् सुवीरस्य मनसि कस्य भावना जागृता?Show solution
1(i)(ग)पिपीलक: भित्तौ किं प्राप्नोति?Show solution
1(i)(घ)सुवीर: पुन: पुनर्भ्यासेन किं स्थानं प्राप्तवान्?Show solution
1(ii)(क)सुवीर: आत्मघातस्य भावनां निन्दयन् किं चिन्तयति?Show solution
1(ii)(ख)के वसुधायां वसूनि प्राप्नुवन्ति?Show solution
1(iii)(क)'सः अन्ततः भित्तिम् आरोहिति' — अत्र किम् अव्यय-पदम्?Show solution
1(iii)(ख)'संसारे' इति पदस्य किं समानार्थकपदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?Show solution
1(iii)(ग)'तस्य विवेकः जागृतः अभवत्' — अत्र किं कर्तृपदम्?Show solution
1(iii)(घ)'वसुधायां बहूनि वसूनि सन्ति' — अत्र किं विशेषणपदम्?Show solution
2'आत्मघातः कस्याः अपि समस्यायाः समाधानं न भवति' एतद्विषयम् अधिकृत्य एकम् लघुम् अनुच्छेदं लिखत।Show solution
जीवने अनेका: समस्या: आगच्छन्ति। कदाचित् परीक्षायां असफलता, कदाचित् आर्थिककष्टम्, कदाचित् प्रियजनस्य वियोग: — एतादृशीषु परिस्थितिषु मनुष्य: निराश: भवति। परन्तु आत्मघात: कदापि समाधानं न भवति। य: आत्मघातं करोति स: न केवलं स्वस्य जीवनं नाशयति अपि तु स्वपरिवारस्य च अपारं दु:खं ददाति। पिपीलकस्य दृष्टान्त: अस्माभि: स्मर्तव्य: — स: पुन: पुन: पतित्वा अपि प्रयासं न त्यजति। तथैव वयमपि धैर्यं धृत्वा सततप्रयासेन समस्यानां समाधानं कर्तुं शक्नुम:। अत: विषादं त्यक्त्वा साहसेन जीवनस्य सामना करणीय:। 'वीरभोग्या वसुन्धरा' — एतत् सत्यम् अस्ति। जीवनं बहुमूल्यम् अस्ति, तस्य रक्षणं कर्तव्यम्।
3'पठनस्य के लाभाः' — इति वर्णनं कुर्वन्तः मित्रं प्रति पत्रमेकं लिखत।Show solution
परीक्षाभवनम्,
नवदेहली।
दिनाङ्क: __.__.____
प्रिय मित्र राजेश,
सादरं नमस्ते।
अहं कुशली अस्मि, त्वमपि कुशली भव इति कामये। अद्य अहं त्वां पठनस्य लाभान् विषये लेखितुम् इच्छामि।
पठनेन ज्ञानस्य वृद्धि: भवति। पठनशील: जन: सर्वत्र सम्मानं प्राप्नोति। पठनेन बुद्धे: विकास: भवति, विवेक: जागृत: भवति च। पठनेन मनुष्य: स्वजीवने सफल: भवति, उत्तमं कार्यं प्राप्नोति च। पठनेन न केवलं व्यक्तिगत: लाभ: भवति अपि तु समाजस्य राष्ट्रस्य च उन्नति: भवति। अत: वयं सर्वे नित्यं पठनं कुर्याम।
तव मित्रम्,
सुरेश:।
4(i)हतोत्साहः — + (सन्धिच्छेद: करणीय:)Show solution
यहाँ गुण सन्धि है — ।
4(ii)विवेकः + जागृतः — (सन्धि: करणीय:)Show solution
यहाँ विसर्ग सन्धि (उत्व सन्धि) है — विसर्ग के स्थान पर 'ओ' होता है जब अगला वर्ण अघोष न हो।
अथवा (यदि पदान्त विसर्ग + ज् = विसर्गस्य 'ओ'):
4(iii)स: + अन्तत: — (सन्धि: करणीय:)Show solution
यहाँ विसर्ग सन्धि है — 'स:' का विसर्ग 'अ' के पूर्व 'ओ' हो जाता है और 'अ' का लोप होकर अवग्रह (ऽ) लगता है।
4(iv)एतद्विचिन्त्य — (सन्धिच्छेद: करणीय:)Show solution
यहाँ व्यञ्जन सन्धि है — 'त्' के बाद 'व्' (अघोष के बाद सघोष) आने पर 'त्' → 'द्' हो जाता है।
5(i)सुवीर: हत: उत्साह: यस्य स: भूत्वा एकस्मिन् कोणे तिष्ठति। (समास: करणीय:)Show solution
'हत: उत्साह: यस्य स:' = हतोत्साह:
पुनर्लिखितं वाक्यम्:
सुवीर: हतोत्साह: भूत्वा एकस्मिन् कोणे तिष्ठति।
5(ii)तस्य मनसि आत्मघातस्य भावना जागृता। (विग्रह: करणीय:)Show solution
'आत्मघात:' = आत्मन: घात:
पुनर्लिखितं वाक्यम्:
तस्य मनसि आत्मन: घातस्य भावना जागृता।
5(iii)स: अभ्यासं कुर्वन् कक्षायां विशिष्टं स्थानं प्राप्तवान्। (विग्रह: करणीय:)Show solution
'पुनर्भ्यास:' = पुन: अभ्यास:
पुनर्लिखितं वाक्यम्:
स: पुन: अभ्यासं कुर्वन् कक्षायां विशिष्टं स्थानं प्राप्तवान्।
5(iv)वत्स! वीरै: भोग्या वसुन्धरा। (समास: करणीय:)Show solution
'वीरै: भोग्या' = वीरभोग्या
पुनर्लिखितं वाक्यम्:
वत्स! वीरभोग्या वसुन्धरा।
6(i)पठनम् अरुचिकरं ___ (मन्+शानच्) छात्रा: सफल: न भवन्ति।Show solution
मन् + शानच् = मन्यमाना:
(शानच् प्रत्यय आत्मनेपदी धातुओं के साथ लगता है; 'मन्' आत्मनेपदी है; बहुवचन स्त्रीलिंग/पुंलिंग — यहाँ 'छात्रा:' के अनुसार बहुवचन)
पूर्णवाक्यम्:
पठनम् अरुचिकरं मन्यमाना: छात्रा: सफला: न भवन्ति।
6(ii)सततप्रयासेन मन्दोऽपि सफल: ___ (भू+तुमुन्) शक्नोति।Show solution
भू + तुमुन् = भवितुम्
पूर्णवाक्यम्:
सततप्रयासेन मन्दोऽपि सफल: भवितुम् शक्नोति।
6(iii)अस्मिन् वर्षे अहम् कक्षायां विशिष्टं स्थानं ___। (प्र+आप+क्तवतु)Show solution
प्र + आप् + क्तवतु = प्राप्तवान् (पुंलिंग, एकवचन — 'अहम्' पुंलिंग मानकर)
पूर्णवाक्यम्:
अस्मिन् वर्षे अहम् कक्षायां विशिष्टं स्थानं प्राप्तवान्।
6(iv)पुन: पुन: पतित्वा अपि हतोत्साहित: न ___ (भू+तव्यत्)Show solution
भू + तव्यत् = भवितव्यम्
(तव्यत् प्रत्यय से विधिलिंग/कर्तव्यता का बोध होता है)
पूर्णवाक्यम्:
पुन: पुन: पतित्वा अपि हतोत्साहित: न भवितव्यम्।
7(i)सुवीर: एकस्मिन् कोणे तिष्ठति। (वाच्यपरिवर्तनम् — कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य/भाववाच्य)Show solution
भाववाच्यम्:
सुवीरेण एकस्मिन् कोणे स्थीयते।
(भाववाच्य में कर्ता तृतीया विभक्ति में, क्रिया सदा प्रथम पुरुष एकवचन।)
7(ii)पिपीलक: अन्तत: भित्तिम् आरोहति। (वाच्यपरिवर्तनम्)Show solution
कर्मवाच्यम्:
पिपीलकेन अन्तत: भित्ति: आरुह्यते।
(कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया में, कर्म प्रथमा में, क्रिया कर्म के अनुसार।)
7(iii)शिक्षकेण तस्य प्रशंसा क्रियते। (वाच्यपरिवर्तनम् — कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य)Show solution
कर्तृवाच्यम्:
शिक्षक: तस्य प्रशंसां करोति।
(कर्तृवाच्य में कर्ता प्रथमा में, कर्म द्वितीया में।)
7(iv)परिश्रमशीलै: वीरै: एव वसूनि प्राप्यन्ते। (वाच्यपरिवर्तनम् — कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य)Show solution
कर्तृवाच्यम्:
परिश्रमशीला: वीरा: एव वसूनि प्राप्नुवन्ति।
8(i)उसका विवेक जागृत हो जाता है। (संस्कृत-अनुवाद:)Show solution
तस्य विवेक: जागृत: भवति।
8(ii)उसने वृक्ष पर चढ़ते हुए साँप को देखा। (संस्कृत-अनुवाद:)Show solution
स: वृक्षम् आरोहन्तं सर्पं अपश्यत्।
(आरोहन्तम् — शतृ प्रत्यय, द्वितीया एकवचन; अपश्यत् — लङ्लकार)
8(iii)हमें पुनः पुनः पाठों का अभ्यास करना चाहिए। (संस्कृत-अनुवाद:)Show solution
अस्माभि: पुन: पुन: पाठानाम् अभ्यास: करणीय:।
(करणीय: — तव्यत्/अनीयर् प्रत्यय से कर्तव्यता)
8(iv)मुझे पढ़ना अच्छा लगता है। (संस्कृत-अनुवाद:)Show solution
मह्यं पठनम् रोचते।
(रुच् धातु के साथ चतुर्थी विभक्ति — 'मह्यम्')
9(i)बालक: एकस्मिन् कोणे तिष्ठति। (शुद्धं कृत्वा लिखत)Show solution
शुद्धम्: बालक: एकस्मिन् कोणे तिष्ठति।
(यह वाक्य पहले से शुद्ध है। यदि प्रश्न में 'त्रागच्छत्' जैसी अशुद्धि हो तो — यहाँ वाक्य शुद्ध प्रतीत होता है।)
9(ii)स: भित्तिम् आरोहन्तं पिपीलकं पश्यति। (शुद्धं कृत्वा लिखत)Show solution
शुद्धम्: स: भित्तिम् आरोहन्तम् पिपीलकं पश्यति।
(यह वाक्य भी शुद्ध है — 'आरोहन्तम्' द्वितीया एकवचन पुंलिंग शतृ प्रत्यय — ठीक है।)
9(iii)वसुधायां बहूनि वसूनि सन्ति। (शुद्धं कृत्वा लिखत)Show solution
शुद्धम्: वसुधायां बहूनि वसूनि सन्ति।
(यह वाक्य शुद्ध है।)
9(iv)अहम् उत्साहित: भूत्वा त्रागच्छम्। (शुद्धं कृत्वा लिखत)Show solution
अशुद्धि: 'त्रागच्छम्' अशुद्धम् — 'त्र' + 'आगच्छम्' का संयोग अशुद्ध है।
शुद्धम्: अहम् उत्साहित: भूत्वा तत्रागच्छम्।
(तत्र + आगच्छम् = तत्रागच्छम् — 'वहाँ आया')
मिश्रिताभ्यास: — अभ्यास: II
1(i)(क)प्रसादे केषां हानि: भवति?Show solution
1(i)(ख)ये समस्यायां प्राप्तायां केवलं हाहाकारं कुर्वन्ति तेषां दु:खेषु किं भवति?Show solution
1(ii)(क)प्रतिकूलपरिस्थिती: विरुध्य के विजयम् अधिगच्छन्ति?Show solution
1(ii)(ख)किं कदापि न कर्तव्यं किम् च न त्याज्यम्?Show solution
1(iii)(क)'पराजयम्' इति पदस्य किं विलोमपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?Show solution
1(iii)(ख)'तेषाम् दु:खेषु वृद्धि: भवति' इति वाक्यांशे 'भवति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् अस्ति?Show solution
1(iii)(ग)'सर्वेषाम्' इति सर्वनामपदम् अत्र कस्मै प्रयुक्तम्?Show solution
1(iii)(घ)'स्वस्य' इति पदस्य किं पर्यायपदम् अत्र आगतम्?Show solution
1(iv)गद्यांशस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।Show solution
'प्रसन्नता एव सर्वोत्तमं साधनम्'
अथवा
'दु:खनिवारणस्य उपाय:'
2प्रसन्नताया: महत्वविषये पञ्चवाक्यमितम् अनुच्छेदं सरलसंस्कृतेन लिखत।Show solution
प्रसन्नता मानवजीवनस्य आधारशिला अस्ति। प्रसन्नचित्त: मनुष्य: सर्वकार्येषु सफल: भवति। गीतायाम् उक्तम् — 'प्रसादे सर्वदु:खानां हानि: अस्योपजायते।' अत: दु:खनिवारणाय मनस: प्रसन्नता अत्यावश्यकी। विपरीतपरिस्थितिषु अपि य: प्रसन्न: तिष्ठति स: सर्वदा विजयी भवति। अत: वयं सर्वे प्रसन्नतां न त्यजेम, विषादं च न कुर्याम।
3गृहे पितु: रुग्णताया: कारणेन भवत:/भवत्या: मित्रम् दु:खित: अस्ति। तं सान्त्वयन्त: पत्रमेकं सरलसंस्कृतेन लिखत।Show solution
परीक्षाभवनम्,
नवदेहली।
दिनाङ्क: __.__.____
प्रिय मित्र अनिल,
सादरं नमस्ते।
त्वं पितु: रुग्णतायां दु:खित: असि इति ज्ञात्वा मम मनसि अपि दु:खम् अभवत्। परन्तु मित्र! विषाद: कदापि न कर्तव्य:। धैर्यं धृत्वा पितु: सेवां कुरु। उत्तमचिकित्सकस्य परामर्शं गृहाण। ईश्वरे विश्वासं कुरु — स: सर्वं मङ्गलं करिष्यति। प्रसन्नतया पितु: सेवां कुर्वन् त्वम् अपि प्रसन्न: भविष्यसि। शीघ्रमेव ते पिता स्वस्थ: भविष्यति इति मम विश्वास:।
तव मित्रम्,
सुरेश:।
4(i)वृद्धि: + एव — (सन्धि: करणीय:)Show solution
यहाँ विसर्ग सन्धि है — विसर्ग के बाद स्वर आने पर विसर्ग → 'र्' हो जाता है।
4(ii)मनस: प्रसन्नता तु अत्यावश्यकी — (रेखांकित पद 'अत्यावश्यकी' का सन्धिच्छेद:)Show solution
यहाँ यण् सन्धि है — ।
4(iii)क: + अपि — (सन्धि: करणीय:)Show solution
यहाँ विसर्ग सन्धि है — 'क:' का विसर्ग 'अ' के पूर्व 'ओ' हो जाता है और 'अ' का लोप होकर अवग्रह (ऽ) लगता है।
4(iv)विषाद: कदापि — (रेखांकित 'कदापि' का सन्धिच्छेद:)Show solution
यहाँ दीर्घ सन्धि है — ।
4(v)वृद्धानां सेवां कृत्वा प्रसन्नो भव — (रेखांकित 'प्रसन्नो' का सन्धिच्छेद:)Show solution
यहाँ विसर्ग सन्धि (उत्व सन्धि) है — विसर्ग के बाद 'भ्' (घोष) आने पर विसर्ग → 'ओ' हो जाता है।
4(vi)सुखम् + इच्छाम: — (सन्धि: करणीय:)Show solution
यहाँ अनुस्वार सन्धि है — 'म्' के बाद स्वर आने पर 'म्' का अनुस्वार होकर मिलन।
5(i)दु:खानां विनाश: कथं भवति इति ज्ञातव्यम्। (रेखांकित पद का विग्रह:)Show solution
'दु:खानां विनाश:' = दु:खविनाश:
पुनर्लिखितं वाक्यम्:
दु:खविनाश: कथं भवति इति ज्ञातव्यम्।
5(ii)नीतिषु लाभालाभौ न विचारणीयौ। (रेखांकित पद का विग्रह:)Show solution
'लाभालाभौ' = लाभ: च अलाभ: च
पुनर्लिखितं वाक्यम्:
नीतिषु लाभ: च अलाभ: च न विचारणीयौ।
5(iii)दु:खानाम् अभाव: मनस: प्रसन्नतायै आवश्यक:। (रेखांकित पद का समास:)Show solution
'दु:खानाम् अभाव:' = दु:खाभाव:
पुनर्लिखितं वाक्यम्:
दु:खाभाव: मनस: प्रसन्नतायै आवश्यक:।
6(i)दु:खानां विनाशस्य उपायं ज्ञा + तत्स्यत् (रिक्तस्थानपूर्तिः)Show solution
ज्ञा + तव्यत् = ज्ञातव्यम्
(तव्यत् प्रत्यय — कर्तव्यता/विधि का बोध; नपुंसकलिंग एकवचन)
पूर्णवाक्यम्:
दु:खानां विनाशस्य उपायं ज्ञातव्यम्।
6(ii)प्रियजनस्य रुण्णता दु:खदायिका। (रेखांकित पद शुद्ध करें — सन्दर्भ: प्रत्यय)Show solution
प्रियजनस्य रुग्णता दु:खदायिका।
(रुग्ण + तल् प्रत्यय = रुग्णता — 'बीमारी/रोग की अवस्था')
6(iii)रोगं दृष्ट्वा केवलं हाहाकारं न कर्तव्यम्। (दृष्ट्वा — प्रत्यय पहचानें)Show solution
दृश् + क्त्वा = दृष्ट्वा
(क्त्वा प्रत्यय — पूर्वकालिक क्रिया; 'देखकर')
पूर्णवाक्यम्:
रोगं दृष्ट्वा केवलं हाहाकारं न कर्तव्यम्।
6(iv)त्वं प्रतिकूलपरिस्थितीं वि+रुध्+ल्यपु विजयं प्राप्नुहि।Show solution
वि + रुध् + ल्यप् = विरुध्य
(ल्यप् प्रत्यय — उपसर्गपूर्वक धातु के साथ 'क्त्वा' के स्थान पर ल्यप्; 'विरोध करके/का सामना करके')
पूर्णवाक्यम्:
त्वं प्रतिकूलपरिस्थितीं विरुध्य विजयं प्राप्नुहि।
7(i)गीतायां श्रीकृष्ण: अर्जुनं प्रति कथयति। (वाच्यपरिवर्तनम् — कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य)Show solution
कर्मवाच्यम्:
गीतायां श्रीकृष्णेन अर्जुनं प्रति कथ्यते।
(कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया में; 'कथ्' धातु कर्मवाच्य — कथ्यते)
7(ii)वयं सर्वे सुखम् इच्छाम:। (वाच्यपरिवर्तनम् — कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य)Show solution
कर्मवाच्यम्:
अस्माभि: सर्वै: सुखम् इष्यते।
(कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया बहुवचन — 'अस्माभि:'; कर्म 'सुखम्' प्रथमा; क्रिया — इष्यते)
7(iii)विनम्रजन: पितरं सेवते। (वाच्यपरिवर्तनम् — कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य)Show solution
कर्मवाच्यम्:
विनम्रजनेन पिता सेव्यते।
(कर्मवाच्य में 'विनम्रजनेन' तृतीया; 'पिता' प्रथमा; सेव्यते — कर्मवाच्य क्रिया)
7(iv)पुत्रेण औषधै: पितु: रोगविनाशस्य प्रयत्न: क्रियते। (वाच्यपरिवर्तनम् — कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य)Show solution
कर्तृवाच्यम्:
पुत्र: औषधै: पितु: रोगविनाशस्य प्रयत्नं करोति।
(कर्तृवाच्य में 'पुत्र:' प्रथमा; 'प्रयत्नम्' द्वितीया; करोति — कर्तृवाच्य क्रिया)
8(i)हम सभी सुख चाहते हैं। (संस्कृत-अनुवाद:)Show solution
वयं सर्वे सुखम् इच्छाम:।
8(ii)मन की प्रसन्नता कभी नहीं छोड़नी चाहिए। (संस्कृत-अनुवाद:)Show solution
मनस: प्रसन्नता कदापि न त्याज्या।
(त्याज्या — त्यज् + अनीयर् प्रत्यय, स्त्रीलिंग)
8(iii)गीता में श्रीकृष्ण ने अर्जुन से कहा। (संस्कृत-अनुवाद:)Show solution
गीतायां श्रीकृष्ण: अर्जुनं प्रति अकथयत्।
(अकथयत् — लङ्लकार, प्रथम पुरुष एकवचन)
8(iv)वह प्रियजन की रुग्णता में सेवा करके प्रसन्न होता है। (संस्कृत-अनुवाद:)Show solution
स: प्रियजनस्य रुग्णतायां सेवां कृत्वा प्रसन्न: भवति।
9(i)मूर्खाः जनाः दुःखं दृष्ट्वा केवलं हाहाकारं करोति। (शुद्धं कृत्वा लिखत)Show solution
शुद्धम्: मूर्खा: जना: दु:खं दृष्ट्वा केवलं हाहाकारं कुर्वन्ति।
9(ii)दुःखानाम् अभावस्य कृते मनसः प्रसन्नता अत्यावश्यकी वर्तते। (शुद्धं कृत्वा लिखत)Show solution
शुद्धम्: दु:खानाम् अभावस्य कृते मनस: प्रसन्नता अत्यावश्यकी वर्तते।
9(iii)रोगं समस्यां वा दृष्ट्वा तस्य समाधानं कुरु। (शुद्धं कृत्वा लिखत)Show solution
शुद्धम्: रोगं समस्यां वा दृष्ट्वा तयो: समाधानं कुरु।
(दो वस्तुओं के लिए 'तयो:' — द्विवचन षष्ठी)
9(iv)विषादः कदापि न कर्तव्यः। (शुद्धं कृत्वा लिखत)Show solution
शुद्धम्: विषाद: कदापि न कर्तव्य:।
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in मिश्रिताभ्यास for CBSE Class 10 Sanskrit?
How to score full marks in मिश्रिताभ्यास — CBSE Class 10 Sanskrit?
Where can I get free NCERT Solutions for मिश्रिताभ्यास Class 10 Sanskrit?
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for मिश्रिताभ्यास
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full मिश्रिताभ्यास chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.