मिश्रिताभ्यास — NCERT Solutions

उत्तरम्: सुवीर: हतोत्साह: अभवत्।

उत्तरम्: असफलताया: कारणात् सुवीरस्य मनसि आत्मघातस्य भावना जागृता।

उत्तरम्: पिपीलक: भित्तौ मिष्टान्नम् प्राप्नोति।

उत्तरम्: सुवीर: पुन: पुनर्भ्यासेन कक्षायां विशिष्टम् स्थानं प्राप्तवान्।

उत्तरम्: सुवीर: आत्मघातस्य भावनां निन्दयन् चिन्तयति यत् — यदि पिपीलक: सततप्रयासेन सफल: भवितुं शक्नोति तर्हि जगति किमपि असम्भवं नास्ति।

उत्तरम्: परिश्रमशीला: वीरा: एव वसुधायां वसूनि प्राप्नुवन्ति।

उत्तरम्: अत्र 'अन्तत:' इति अव्ययपदम् अस्ति। (अन्तत: = अन्त में / finally — यह अव्यय है।)

उत्तरम्: 'संसारे' इति पदस्य समानार्थकपदम् अनुच्छेदे 'जगति' इति प्रयुक्तम्।

उत्तरम्: अत्र 'विवेक:' इति कर्तृपदम् अस्ति।

उत्तरम्: अत्र 'बहूनि' इति विशेषणपदम् अस्ति। (यह 'वसूनि' का विशेषण है।)

आत्मघात: — समस्यायाः समाधानं न

जीवने अनेका: समस्या: आगच्छन्ति। कदाचित् परीक्षायां असफलता, कदाचित् आर्थिककष्टम्, कदाचित् प्रियजनस्य वियोग: — एतादृशीषु परिस्थितिषु मनुष्य: निराश: भवति। परन्तु आत्मघात: कदापि समाधानं न भवति। य: आत्मघातं करोति स: न केवलं स्वस्य जीवनं नाशयति अपि तु स्वपरिवारस्य च अपारं दु:खं ददाति। पिपीलकस्य दृष्टान्त: अस्माभि: स्मर्तव्य: — स: पुन: पुन: पतित्वा अपि प्रयासं न त्यजति। तथैव वयमपि धैर्यं धृत्वा सततप्रयासेन समस्यानां समाधानं कर्तुं शक्नुम:। अत: विषादं त्यक्त्वा साहसेन जीवनस्य सामना करणीय:। 'वीरभोग्या वसुन्धरा' — एतत् सत्यम् अस्ति। जीवनं बहुमूल्यम् अस्ति, तस्य रक्षणं कर्तव्यम्।

मित्रं प्रति पत्रम्

परीक्षाभवनम्,
नवदेहली।
दिनाङ्क: __.__.____

प्रिय मित्र राजेश,

सादरं नमस्ते।

अहं कुशली अस्मि, त्वमपि कुशली भव इति कामये। अद्य अहं त्वां पठनस्य लाभान् विषये लेखितुम् इच्छामि।

पठनेन ज्ञानस्य वृद्धि: भवति। पठनशील: जन: सर्वत्र सम्मानं प्राप्नोति। पठनेन बुद्धे: विकास: भवति, विवेक: जागृत: भवति च। पठनेन मनुष्य: स्वजीवने सफल: भवति, उत्तमं कार्यं प्राप्नोति च। पठनेन न केवलं व्यक्तिगत: लाभ: भवति अपि तु समाजस्य राष्ट्रस्य च उन्नति: भवति। अत: वयं सर्वे नित्यं पठनं कुर्याम।

तव मित्रम्,
सुरेश:।

सन्धिच्छेद::
$$\text{हतोत्साह:} = \text{हत:} + \text{उत्साह:}$$
यहाँ गुण सन्धि है — $\text{अ} + \text{उ} = \text{ओ}$।

सन्धि::
$$\text{विवेक:} + \text{जागृत:} = \text{विवेकोजागृत:}$$
यहाँ विसर्ग सन्धि (उत्व सन्धि) है — विसर्ग के स्थान पर 'ओ' होता है जब अगला वर्ण अघोष न हो।

अथवा (यदि पदान्त विसर्ग + ज् = विसर्गस्य 'ओ'): $\text{विवेको जागृत:}$

सन्धि::
$$\text{स:} + \text{अन्तत:} = \text{सोऽन्तत:}$$
यहाँ विसर्ग सन्धि है — 'स:' का विसर्ग 'अ' के पूर्व 'ओ' हो जाता है और 'अ' का लोप होकर अवग्रह (ऽ) लगता है।

सन्धिच्छेद::
$$\text{एतद्विचिन्त्य} = \text{एतत्} + \text{विचिन्त्य}$$
यहाँ व्यञ्जन सन्धि है — 'त्' के बाद 'व्' (अघोष के बाद सघोष) आने पर 'त्' → 'द्' हो जाता है।

समास: (बहुव्रीहि समास:):
'हत: उत्साह: यस्य स:' = हतोत्साह:

पुनर्लिखितं वाक्यम्:
सुवीर: हतोत्साह: भूत्वा एकस्मिन् कोणे तिष्ठति।

विग्रह: (षष्ठी तत्पुरुष:):
'आत्मघात:' = आत्मन: घात:

पुनर्लिखितं वाक्यम्:
तस्य मनसि आत्मन: घातस्य भावना जागृता।

विग्रह: (षष्ठी तत्पुरुष:):
'पुनर्भ्यास:' = पुन: अभ्यास:

पुनर्लिखितं वाक्यम्:
स: पुन: अभ्यासं कुर्वन् कक्षायां विशिष्टं स्थानं प्राप्तवान्।

समास: (तृतीया तत्पुरुष:):
'वीरै: भोग्या' = वीरभोग्या

पुनर्लिखितं वाक्यम्:
वत्स! वीरभोग्या वसुन्धरा।

प्रत्यय-प्रयोग:
मन् + शानच् = मन्यमाना:
(शानच् प्रत्यय आत्मनेपदी धातुओं के साथ लगता है; 'मन्' आत्मनेपदी है; बहुवचन स्त्रीलिंग/पुंलिंग — यहाँ 'छात्रा:' के अनुसार बहुवचन)

पूर्णवाक्यम्:
पठनम् अरुचिकरं मन्यमाना: छात्रा: सफला: न भवन्ति।

प्रत्यय-प्रयोग:
भू + तुमुन् = भवितुम्

पूर्णवाक्यम्:
सततप्रयासेन मन्दोऽपि सफल: भवितुम् शक्नोति।

प्रत्यय-प्रयोग:
प्र + आप् + क्तवतु = प्राप्तवान् (पुंलिंग, एकवचन — 'अहम्' पुंलिंग मानकर)

पूर्णवाक्यम्:
अस्मिन् वर्षे अहम् कक्षायां विशिष्टं स्थानं प्राप्तवान्।

प्रत्यय-प्रयोग:
भू + तव्यत् = भवितव्यम्
(तव्यत् प्रत्यय से विधिलिंग/कर्तव्यता का बोध होता है)

पूर्णवाक्यम्:
पुन: पुन: पतित्वा अपि हतोत्साहित: न भवितव्यम्।

मूलवाक्यम् (कर्तृवाच्यम्): सुवीर: एकस्मिन् कोणे तिष्ठति।

भाववाच्यम्:
सुवीरेण एकस्मिन् कोणे स्थीयते।

(भाववाच्य में कर्ता तृतीया विभक्ति में, क्रिया सदा प्रथम पुरुष एकवचन।)

मूलवाक्यम् (कर्तृवाच्यम्): पिपीलक: अन्तत: भित्तिम् आरोहति।

कर्मवाच्यम्:
पिपीलकेन अन्तत: भित्ति: आरुह्यते।

(कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया में, कर्म प्रथमा में, क्रिया कर्म के अनुसार।)

मूलवाक्यम् (कर्मवाच्यम्): शिक्षकेण तस्य प्रशंसा क्रियते।

कर्तृवाच्यम्:
शिक्षक: तस्य प्रशंसां करोति।

(कर्तृवाच्य में कर्ता प्रथमा में, कर्म द्वितीया में।)

मूलवाक्यम् (कर्मवाच्यम्): परिश्रमशीलै: वीरै: एव वसूनि प्राप्यन्ते।

कर्तृवाच्यम्:
परिश्रमशीला: वीरा: एव वसूनि प्राप्नुवन्ति।

संस्कृत-अनुवाद::
तस्य विवेक: जागृत: भवति।

संस्कृत-अनुवाद::
स: वृक्षम् आरोहन्तं सर्पं अपश्यत्।

(आरोहन्तम् — शतृ प्रत्यय, द्वितीया एकवचन; अपश्यत् — लङ्लकार)

संस्कृत-अनुवाद::
अस्माभि: पुन: पुन: पाठानाम् अभ्यास: करणीय:।

(करणीय: — तव्यत्/अनीयर् प्रत्यय से कर्तव्यता)

संस्कृत-अनुवाद::
मह्यं पठनम् रोचते।

(रुच् धातु के साथ चतुर्थी विभक्ति — 'मह्यम्')

अशुद्धम्: बालक: एकस्मिन् कोणे तिष्ठति।

शुद्धम्: बालक: एकस्मिन् कोणे तिष्ठति।

(यह वाक्य पहले से शुद्ध है। यदि प्रश्न में 'त्रागच्छत्' जैसी अशुद्धि हो तो — यहाँ वाक्य शुद्ध प्रतीत होता है।)

अशुद्धम्: स: भित्तिम् आरोहन्तं पिपीलकं पश्यति।

शुद्धम्: स: भित्तिम् आरोहन्तम् पिपीलकं पश्यति।

(यह वाक्य भी शुद्ध है — 'आरोहन्तम्' द्वितीया एकवचन पुंलिंग शतृ प्रत्यय — ठीक है।)

अशुद्धम्: वसुधायां बहूनि वसूनि सन्ति।

शुद्धम्: वसुधायां बहूनि वसूनि सन्ति।

(यह वाक्य शुद्ध है।)

अशुद्धम्: अहम् उत्साहित: भूत्वा त्रागच्छम्।

अशुद्धि: 'त्रागच्छम्' अशुद्धम् — 'त्र' + 'आगच्छम्' का संयोग अशुद्ध है।

शुद्धम्: अहम् उत्साहित: भूत्वा तत्रागच्छम्।

(तत्र + आगच्छम् = तत्रागच्छम् — 'वहाँ आया')