Chapter 35 of 36

Questions Notes Flashcards Summary Formulas Quiz Concepts Syllabus Plan

Updated 6 August 2026

NCERT Solutions

मिश्रिताभ्यास

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for मिश्रिताभ्यास — CBSE Class 10 Sanskrit.

119 questions28 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying मिश्रिताभ्यास? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 10 students started this chapter today

72 Questions Solved · 2 Sections

36 worked solutions below. Unlock all 72 free in Super Tutor

मिश्रिताभ्यास: — अभ्यास: I

1(i)(क)क: हतोत्साह: अभवत्?Show solution

उत्तरम्: सुवीर: हतोत्साह: अभवत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(i)(ख)असफलताया: कारणात् सुवीरस्य मनसि कस्य भावना जागृता?Show solution

उत्तरम्: असफलताया: कारणात् सुवीरस्य मनसि आत्मघातस्य भावना जागृता।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(i)(ग)पिपीलक: भित्तौ किं प्राप्नोति?Show solution

उत्तरम्: पिपीलक: भित्तौ मिष्टान्नम् प्राप्नोति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(i)(घ)सुवीर: पुन: पुनर्भ्यासेन किं स्थानं प्राप्तवान्?Show solution

उत्तरम्: सुवीर: पुन: पुनर्भ्यासेन कक्षायां विशिष्टम् स्थानं प्राप्तवान्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ii)(क)सुवीर: आत्मघातस्य भावनां निन्दयन् किं चिन्तयति?Show solution

उत्तरम्: सुवीर: आत्मघातस्य भावनां निन्दयन् चिन्तयति यत् — यदि पिपीलक: सततप्रयासेन सफल: भवितुं शक्नोति तर्हि जगति किमपि असम्भवं नास्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ii)(ख)के वसुधायां वसूनि प्राप्नुवन्ति?Show solution

उत्तरम्: परिश्रमशीला: वीरा: एव वसुधायां वसूनि प्राप्नुवन्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(iii)(क)'सः अन्ततः भित्तिम् आरोहिति' — अत्र किम् अव्यय-पदम्?Show solution

उत्तरम्: अत्र 'अन्तत:' इति अव्ययपदम् अस्ति। (अन्तत: = अन्त में / finally — यह अव्यय है।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(iii)(ख)'संसारे' इति पदस्य किं समानार्थकपदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?Show solution

उत्तरम्: 'संसारे' इति पदस्य समानार्थकपदम् अनुच्छेदे 'जगति' इति प्रयुक्तम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(iii)(ग)'तस्य विवेकः जागृतः अभवत्' — अत्र किं कर्तृपदम्?Show solution

उत्तरम्: अत्र 'विवेक:' इति कर्तृपदम् अस्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(iii)(घ)'वसुधायां बहूनि वसूनि सन्ति' — अत्र किं विशेषणपदम्?Show solution

उत्तरम्: अत्र 'बहूनि' इति विशेषणपदम् अस्ति। (यह 'वसूनि' का विशेषण है।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2'आत्मघातः कस्याः अपि समस्यायाः समाधानं न भवति' एतद्विषयम् अधिकृत्य एकम् लघुम् अनुच्छेदं लिखत।Show solution

आत्मघात: — समस्यायाः समाधानं न

जीवने अनेका: समस्या: आगच्छन्ति। कदाचित् परीक्षायां असफलता, कदाचित् आर्थिककष्टम्, कदाचित् प्रियजनस्य वियोग: — एतादृशीषु परिस्थितिषु मनुष्य: निराश: भवति। परन्तु आत्मघात: कदापि समाधानं न भवति। य: आत्मघातं करोति स: न केवलं स्वस्य जीवनं नाशयति अपि तु स्वपरिवारस्य च अपारं दु:खं ददाति। पिपीलकस्य दृष्टान्त: अस्माभि: स्मर्तव्य: — स: पुन: पुन: पतित्वा अपि प्रयासं न त्यजति। तथैव वयमपि धैर्यं धृत्वा सततप्रयासेन समस्यानां समाधानं कर्तुं शक्नुम:। अत: विषादं त्यक्त्वा साहसेन जीवनस्य सामना करणीय:। 'वीरभोग्या वसुन्धरा' — एतत् सत्यम् अस्ति। जीवनं बहुमूल्यम् अस्ति, तस्य रक्षणं कर्तव्यम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3'पठनस्य के लाभाः' — इति वर्णनं कुर्वन्तः मित्रं प्रति पत्रमेकं लिखत।Show solution

मित्रं प्रति पत्रम्

परीक्षाभवनम्,
नवदेहली।
दिनाङ्क: __.__.____

प्रिय मित्र राजेश,

सादरं नमस्ते।

अहं कुशली अस्मि, त्वमपि कुशली भव इति कामये। अद्य अहं त्वां पठनस्य लाभान् विषये लेखितुम् इच्छामि।

पठनेन ज्ञानस्य वृद्धि: भवति। पठनशील: जन: सर्वत्र सम्मानं प्राप्नोति। पठनेन बुद्धे: विकास: भवति, विवेक: जागृत: भवति च। पठनेन मनुष्य: स्वजीवने सफल: भवति, उत्तमं कार्यं प्राप्नोति च। पठनेन न केवलं व्यक्तिगत: लाभ: भवति अपि तु समाजस्य राष्ट्रस्य च उन्नति: भवति। अत: वयं सर्वे नित्यं पठनं कुर्याम।

तव मित्रम्,
सुरेश:।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(i)हतोत्साहः — + (सन्धिच्छेद: करणीय:)Show solution

सन्धिच्छेद::

\text{हतोत्साह:} = \text{हत:} + \text{उत्साह:}

यहाँ गुण सन्धि है —

\text{अ} + \text{उ} = \text{ओ}

।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(ii)विवेकः + जागृतः — (सन्धि: करणीय:)Show solution

सन्धि::

\text{विवेक:} + \text{जागृत:} = \text{विवेकोजागृत:}

यहाँ विसर्ग सन्धि (उत्व सन्धि) है — विसर्ग के स्थान पर 'ओ' होता है जब अगला वर्ण अघोष न हो।

अथवा (यदि पदान्त विसर्ग + ज् = विसर्गस्य 'ओ'):

\text{विवेको जागृत:}

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(iii)स: + अन्तत: — (सन्धि: करणीय:)Show solution

सन्धि::

\text{स:} + \text{अन्तत:} = \text{सोऽन्तत:}

यहाँ विसर्ग सन्धि है — 'स:' का विसर्ग 'अ' के पूर्व 'ओ' हो जाता है और 'अ' का लोप होकर अवग्रह (ऽ) लगता है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(iv)एतद्विचिन्त्य — (सन्धिच्छेद: करणीय:)Show solution

सन्धिच्छेद::

\text{एतद्विचिन्त्य} = \text{एतत्} + \text{विचिन्त्य}

यहाँ व्यञ्जन सन्धि है — 'त्' के बाद 'व्' (अघोष के बाद सघोष) आने पर 'त्' → 'द्' हो जाता है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

5(i)सुवीर: हत: उत्साह: यस्य स: भूत्वा एकस्मिन् कोणे तिष्ठति। (समास: करणीय:)Show solution

समास: (बहुव्रीहि समास:):
'हत: उत्साह: यस्य स:' = हतोत्साह:

पुनर्लिखितं वाक्यम्:
सुवीर: हतोत्साह: भूत्वा एकस्मिन् कोणे तिष्ठति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

5(ii)तस्य मनसि आत्मघातस्य भावना जागृता। (विग्रह: करणीय:)Show solution

विग्रह: (षष्ठी तत्पुरुष:):
'आत्मघात:' = आत्मन: घात:

पुनर्लिखितं वाक्यम्:
तस्य मनसि आत्मन: घातस्य भावना जागृता।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

5(iii)स: अभ्यासं कुर्वन् कक्षायां विशिष्टं स्थानं प्राप्तवान्। (विग्रह: करणीय:)Show solution

विग्रह: (षष्ठी तत्पुरुष:):
'पुनर्भ्यास:' = पुन: अभ्यास:

पुनर्लिखितं वाक्यम्:
स: पुन: अभ्यासं कुर्वन् कक्षायां विशिष्टं स्थानं प्राप्तवान्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

5(iv)वत्स! वीरै: भोग्या वसुन्धरा। (समास: करणीय:)Show solution

समास: (तृतीया तत्पुरुष:):
'वीरै: भोग्या' = वीरभोग्या

पुनर्लिखितं वाक्यम्:
वत्स! वीरभोग्या वसुन्धरा।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

6(i)पठनम् अरुचिकरं ___ (मन्+शानच्) छात्रा: सफल: न भवन्ति।Show solution

प्रत्यय-प्रयोग:
मन् + शानच् = मन्यमाना:
(शानच् प्रत्यय आत्मनेपदी धातुओं के साथ लगता है; 'मन्' आत्मनेपदी है; बहुवचन स्त्रीलिंग/पुंलिंग — यहाँ 'छात्रा:' के अनुसार बहुवचन)

पूर्णवाक्यम्:
पठनम् अरुचिकरं मन्यमाना: छात्रा: सफला: न भवन्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

6(ii)सततप्रयासेन मन्दोऽपि सफल: ___ (भू+तुमुन्) शक्नोति।Show solution

प्रत्यय-प्रयोग:
भू + तुमुन् = भवितुम्

पूर्णवाक्यम्:
सततप्रयासेन मन्दोऽपि सफल: भवितुम् शक्नोति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

6(iii)अस्मिन् वर्षे अहम् कक्षायां विशिष्टं स्थानं ___। (प्र+आप+क्तवतु)Show solution

प्रत्यय-प्रयोग:
प्र + आप् + क्तवतु = प्राप्तवान् (पुंलिंग, एकवचन — 'अहम्' पुंलिंग मानकर)

पूर्णवाक्यम्:
अस्मिन् वर्षे अहम् कक्षायां विशिष्टं स्थानं प्राप्तवान्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

6(iv)पुन: पुन: पतित्वा अपि हतोत्साहित: न ___ (भू+तव्यत्)Show solution

प्रत्यय-प्रयोग:
भू + तव्यत् = भवितव्यम्
(तव्यत् प्रत्यय से विधिलिंग/कर्तव्यता का बोध होता है)

पूर्णवाक्यम्:
पुन: पुन: पतित्वा अपि हतोत्साहित: न भवितव्यम्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

7(i)सुवीर: एकस्मिन् कोणे तिष्ठति। (वाच्यपरिवर्तनम् — कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य/भाववाच्य)Show solution

मूलवाक्यम् (कर्तृवाच्यम्): सुवीर: एकस्मिन् कोणे तिष्ठति।

भाववाच्यम्:
सुवीरेण एकस्मिन् कोणे स्थीयते।

(भाववाच्य में कर्ता तृतीया विभक्ति में, क्रिया सदा प्रथम पुरुष एकवचन।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

7(ii)पिपीलक: अन्तत: भित्तिम् आरोहति। (वाच्यपरिवर्तनम्)Show solution

मूलवाक्यम् (कर्तृवाच्यम्): पिपीलक: अन्तत: भित्तिम् आरोहति।

कर्मवाच्यम्:
पिपीलकेन अन्तत: भित्ति: आरुह्यते।

(कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया में, कर्म प्रथमा में, क्रिया कर्म के अनुसार।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

7(iii)शिक्षकेण तस्य प्रशंसा क्रियते। (वाच्यपरिवर्तनम् — कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य)Show solution

मूलवाक्यम् (कर्मवाच्यम्): शिक्षकेण तस्य प्रशंसा क्रियते।

कर्तृवाच्यम्:
शिक्षक: तस्य प्रशंसां करोति।

(कर्तृवाच्य में कर्ता प्रथमा में, कर्म द्वितीया में।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

7(iv)परिश्रमशीलै: वीरै: एव वसूनि प्राप्यन्ते। (वाच्यपरिवर्तनम् — कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य)Show solution

मूलवाक्यम् (कर्मवाच्यम्): परिश्रमशीलै: वीरै: एव वसूनि प्राप्यन्ते।

कर्तृवाच्यम्:
परिश्रमशीला: वीरा: एव वसूनि प्राप्नुवन्ति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

8(i)उसका विवेक जागृत हो जाता है। (संस्कृत-अनुवाद:)Show solution

संस्कृत-अनुवाद::
तस्य विवेक: जागृत: भवति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

8(ii)उसने वृक्ष पर चढ़ते हुए साँप को देखा। (संस्कृत-अनुवाद:)Show solution

संस्कृत-अनुवाद::
स: वृक्षम् आरोहन्तं सर्पं अपश्यत्।

(आरोहन्तम् — शतृ प्रत्यय, द्वितीया एकवचन; अपश्यत् — लङ्लकार)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

8(iii)हमें पुनः पुनः पाठों का अभ्यास करना चाहिए। (संस्कृत-अनुवाद:)Show solution

संस्कृत-अनुवाद::
अस्माभि: पुन: पुन: पाठानाम् अभ्यास: करणीय:।

(करणीय: — तव्यत्/अनीयर् प्रत्यय से कर्तव्यता)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

8(iv)मुझे पढ़ना अच्छा लगता है। (संस्कृत-अनुवाद:)Show solution

संस्कृत-अनुवाद::
मह्यं पठनम् रोचते।

(रुच् धातु के साथ चतुर्थी विभक्ति — 'मह्यम्')

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

9(i)बालक: एकस्मिन् कोणे तिष्ठति। (शुद्धं कृत्वा लिखत)Show solution

अशुद्धम्: बालक: एकस्मिन् कोणे तिष्ठति।

शुद्धम्: बालक: एकस्मिन् कोणे तिष्ठति।

(यह वाक्य पहले से शुद्ध है। यदि प्रश्न में 'त्रागच्छत्' जैसी अशुद्धि हो तो — यहाँ वाक्य शुद्ध प्रतीत होता है।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

9(ii)स: भित्तिम् आरोहन्तं पिपीलकं पश्यति। (शुद्धं कृत्वा लिखत)Show solution

अशुद्धम्: स: भित्तिम् आरोहन्तं पिपीलकं पश्यति।

शुद्धम्: स: भित्तिम् आरोहन्तम् पिपीलकं पश्यति।

(यह वाक्य भी शुद्ध है — 'आरोहन्तम्' द्वितीया एकवचन पुंलिंग शतृ प्रत्यय — ठीक है।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

9(iii)वसुधायां बहूनि वसूनि सन्ति। (शुद्धं कृत्वा लिखत)Show solution

अशुद्धम्: वसुधायां बहूनि वसूनि सन्ति।

शुद्धम्: वसुधायां बहूनि वसूनि सन्ति।

(यह वाक्य शुद्ध है।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

9(iv)अहम् उत्साहित: भूत्वा त्रागच्छम्। (शुद्धं कृत्वा लिखत)Show solution

अशुद्धम्: अहम् उत्साहित: भूत्वा त्रागच्छम्।

अशुद्धि: 'त्रागच्छम्' अशुद्धम् — 'त्र' + 'आगच्छम्' का संयोग अशुद्ध है।

शुद्धम्: अहम् उत्साहित: भूत्वा तत्रागच्छम्।

(तत्र + आगच्छम् = तत्रागच्छम् — 'वहाँ आया')

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

मिश्रिताभ्यास: — अभ्यास: II

1(i)(क)प्रसादे केषां हानि: भवति?

1(i)(ख)ये समस्यायां प्राप्तायां केवलं हाहाकारं कुर्वन्ति तेषां दु:खेषु किं भवति?

1(ii)(क)प्रतिकूलपरिस्थिती: विरुध्य के विजयम् अधिगच्छन्ति?

1(ii)(ख)किं कदापि न कर्तव्यं किम् च न त्याज्यम्?

1(iii)(क)'पराजयम्' इति पदस्य किं विलोमपदं गद्यांशे प्रयुक्तम्?

1(iii)(ख)'तेषाम् दु:खेषु वृद्धि: भवति' इति वाक्यांशे 'भवति' इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम् अस्ति?

1(iii)(ग)'सर्वेषाम्' इति सर्वनामपदम् अत्र कस्मै प्रयुक्तम्?

1(iii)(घ)'स्वस्य' इति पदस्य किं पर्यायपदम् अत्र आगतम्?

1(iv)गद्यांशस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।

2प्रसन्नताया: महत्वविषये पञ्चवाक्यमितम् अनुच्छेदं सरलसंस्कृतेन लिखत।

3गृहे पितु: रुग्णताया: कारणेन भवत:/भवत्या: मित्रम् दु:खित: अस्ति। तं सान्त्वयन्त: पत्रमेकं सरलसंस्कृतेन लिखत।

4(i)वृद्धि: + एव — (सन्धि: करणीय:)

4(ii)मनस: प्रसन्नता तु अत्यावश्यकी — (रेखांकित पद 'अत्यावश्यकी' का सन्धिच्छेद:)

4(iii)क: + अपि — (सन्धि: करणीय:)

4(iv)विषाद: कदापि — (रेखांकित 'कदापि' का सन्धिच्छेद:)

4(v)वृद्धानां सेवां कृत्वा प्रसन्नो भव — (रेखांकित 'प्रसन्नो' का सन्धिच्छेद:)

4(vi)सुखम् + इच्छाम: — (सन्धि: करणीय:)

5(i)दु:खानां विनाश: कथं भवति इति ज्ञातव्यम्। (रेखांकित पद का विग्रह:)

5(ii)नीतिषु लाभालाभौ न विचारणीयौ। (रेखांकित पद का विग्रह:)

5(iii)दु:खानाम् अभाव: मनस: प्रसन्नतायै आवश्यक:। (रेखांकित पद का समास:)

6(i)दु:खानां विनाशस्य उपायं ज्ञा + तत्स्यत् (रिक्तस्थानपूर्तिः)

6(ii)प्रियजनस्य रुण्णता दु:खदायिका। (रेखांकित पद शुद्ध करें — सन्दर्भ: प्रत्यय)

6(iii)रोगं दृष्ट्वा केवलं हाहाकारं न कर्तव्यम्। (दृष्ट्वा — प्रत्यय पहचानें)

6(iv)त्वं प्रतिकूलपरिस्थितीं वि+रुध्+ल्यपु विजयं प्राप्नुहि।

7(i)गीतायां श्रीकृष्ण: अर्जुनं प्रति कथयति। (वाच्यपरिवर्तनम् — कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य)

7(ii)वयं सर्वे सुखम् इच्छाम:। (वाच्यपरिवर्तनम् — कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य)

7(iii)विनम्रजन: पितरं सेवते। (वाच्यपरिवर्तनम् — कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य)

7(iv)पुत्रेण औषधै: पितु: रोगविनाशस्य प्रयत्न: क्रियते। (वाच्यपरिवर्तनम् — कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य)

8(i)हम सभी सुख चाहते हैं। (संस्कृत-अनुवाद:)

8(ii)मन की प्रसन्नता कभी नहीं छोड़नी चाहिए। (संस्कृत-अनुवाद:)

8(iii)गीता में श्रीकृष्ण ने अर्जुन से कहा। (संस्कृत-अनुवाद:)

8(iv)वह प्रियजन की रुग्णता में सेवा करके प्रसन्न होता है। (संस्कृत-अनुवाद:)

9(i)मूर्खाः जनाः दुःखं दृष्ट्वा केवलं हाहाकारं करोति। (शुद्धं कृत्वा लिखत)

9(ii)दुःखानाम् अभावस्य कृते मनसः प्रसन्नता अत्यावश्यकी वर्तते। (शुद्धं कृत्वा लिखत)

9(iii)रोगं समस्यां वा दृष्ट्वा तस्य समाधानं कुरु। (शुद्धं कृत्वा लिखत)

9(iv)विषादः कदापि न कर्तव्यः। (शुद्धं कृत्वा लिखत)

36 more solved questions in मिश्रिताभ्यास

Every remaining exercise is solved step by step in Super Tutor, plus practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start.

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in मिश्रिताभ्यास for CBSE Class 10 Sanskrit?

मिश्रिताभ्यास covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.

How to score full marks in मिश्रिताभ्यास — CBSE Class 10 Sanskrit?

Understand the core concepts first, then work through the 119 practice questions available for this chapter. Revise formulas and definitions regularly, and use flashcards for quick recall before the exam.

Where can I get free NCERT Solutions for मिश्रिताभ्यास Class 10 Sanskrit?

This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in मिश्रिताभ्यास (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for मिश्रिताभ्यास

All 36 chapters — CBSE Class 10 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full मिश्रिताभ्यास chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.

Try Super Tutor Free

Try the full chapter — Free

मिश्रिताभ्यास

Studying मिश्रिताभ्यास? Get the full interactive chapter.

मिश्रिताभ्यास: — अभ्यास: I

मिश्रिताभ्यास: — अभ्यास: II

Frequently Asked Questions

Sources & Official References

More resources for मिश्रिताभ्यास

Practice Quiz

Important Questions

Revision Notes

Formula Sheet

Chapter Summary

Concept Maps

Study Plan

Flashcards

Syllabus

Get the full मिश्रिताभ्यास chapter — for free.