प्रत्यय
CBSE · Class 10 · Sanskrit
NCERT Solutions for प्रत्यय — CBSE Class 10 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying प्रत्यय? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 10 students started this chapter today
अभ्यासकार्यम् — क्त्वा / ल्यप् / तुमुन् प्रत्यय
प्र. 1प्रत्ययं संयुज्ज्य वियुज्ज्य वा लिखत—
i) दृश् + क्त्वा = ...
ii) प्रणम्य = ...
iii) उपविश्य = ...
iv) सोडुम् = ...
v) सह् + क्त्वा = ...
vi) आ + नी + ल्यप् = ...Show solution
नियम:
- क्त्वा प्रत्यय सरल धातु (उपसर्गरहित) के साथ लगता है।
- ल्यप् प्रत्यय उपसर्गयुक्त धातु के साथ लगता है।
- तुमुन् प्रत्यय 'के लिए' अर्थ में लगता है।
उत्तर:
i) = दृष्ट्वा
ii) = प्र + नम् + ल्यप्
iii) = उप + विश् + ल्यप्
iv) = सह् + तुमुन्
v) = सोढ्वा
vi) = आनीय
प्र. 2अधोलिखितवाक्येषु कोष्ठके प्रदत्तधातुषु क्त्वा/ल्यप्/तुमुन् प्रत्यययोगेन निष्पन्नपदैः रिक्तस्थानानि पूर्यत—
i) रामः कन्दुकम् ... (आ + नी + ल्यप्) क्रीडति।
ii) श्यामः कन्दुकम् ... (नी + क्त्वा) गच्छति।
iii) रामः कन्दुकम् ... (प्र + ऊह् + तुमुन्) श्यामम् अनुधावति।
iv) श्यामः ... (वि + हस् + ल्यप्) कन्दुकम् ददाति।
v) रामः कन्दुकम् ... (प्र + आप् + ल्यप्) पुनः प्रसन्नः भवति।Show solution
- उपसर्गयुक्त धातु + ल्यप् → उपसर्ग + धातु + य
- सरल धातु + क्त्वा → धातु + त्वा / ट्वा / ढ्वा
- तुमुन् → धातु + तुम्
उत्तर:
i) रामः कन्दुकम् आनीय (आ + नी + ल्यप्) क्रीडति।
ii) श्यामः कन्दुकम् नीत्वा (नी + क्त्वा) गच्छति।
iii) रामः कन्दुकम् प्रोढुम् (प्र + ऊह् + तुमुन्) श्यामम् अनुधावति।
iv) श्यामः विहस्य (वि + हस् + ल्यप्) कन्दुकम् ददाति।
v) रामः कन्दुकम् प्राप्य (प्र + आप् + ल्यप्) पुनः प्रसन्नः भवति।
प्र. 3उदाहरणमनुसृत्य स्थूलपदेषु धातून् प्रत्ययान् च वियुज्ज्य लिखत—
यथा— बालकः गुरुं नत्वा गच्छति। नम् + क्त्वा
i) सः अत्र आगत्य पठति।
ii) त्वं कुत्र गत्वा क्रीडसि।
iii) बालकः विहस्य वदति।
iv) त्वं पुस्तकं क्रेतुम् गच्छसि।
v) छात्रः पठितुं विद्यालयं गच्छति।
vi) नायकः निर्देशकं द्रष्टुं गच्छति।Show solution
उत्तर:
i) आगत्य = आ + गम् + ल्यप्
ii) गत्वा = गम् + क्त्वा
iii) विहस्य = वि + हस् + ल्यप्
iv) क्रेतुम् = क्री + तुमुन्
v) पठितुम् = पठ् + तुमुन्
vi) द्रष्टुम् = दृश् + तुमुन्
प्र. 4क्त्वाप्रत्ययस्य प्रयोगेण वाक्यानि संयोजयत—
यथा— बालिका उद्यानं गच्छति। तत्र क्रीडिष्यति। → बालिका उद्यानं गत्वा तत्र क्रीडिष्यति।
i) अहं विद्यालयं गच्छामि। अहं पठिष्यामि।
ii) सीता पुस्तकं पठति। सा ज्ञानं प्राप्स्यति।
iii) सः आपणं गच्छति। सः पुस्तकं क्रेष्यति।
iv) रमेशः पुस्तकालयमगच्छत्। सः समाचारपत्रं पठति।
v) देवदत्तः पाकशालामगच्छत्। सः भोजनं करोति।Show solution
उत्तर:
i) अहं विद्यालयं गत्वा पठिष्यामि।
ii) सीता पुस्तकं पठित्वा ज्ञानं प्राप्स्यति।
iii) सः आपणं गत्वा पुस्तकं क्रेष्यति।
iv) रमेशः पुस्तकालयं गत्वा समाचारपत्रं पठति।
v) देवदत्तः पाकशालां गत्वा भोजनं करोति।
प्र. 5तुमुन् प्रत्ययस्य योगेन वाक्यानि संयोजयत—
यथा— बालिका क्रीडिष्यति। सा उद्यानं गच्छति। → बालिका क्रीडितुम् उद्यानं गच्छति।
i) अहम् पठिष्यामि। अहं पुस्तकं क्रीणामि।
ii) बालिका परीक्षायाम् उत्तमानि अङ्कानि प्राप्स्यति। सा परिश्रमेण पठति।
iii) निशा क्रीडिष्यति। सा आपणात् कन्दुकमानयति।
iv) माता भोजनं पचति। सा शाकमानयत्।
v) आचार्यः पाठयति। सः कक्षामगच्छत्।Show solution
उत्तर:
i) अहं पठितुम् पुस्तकं क्रीणामि।
ii) बालिका परीक्षायाम् उत्तमानि अङ्कानि प्राप्तुम् परिश्रमेण पठति।
iii) निशा क्रीडितुम् आपणात् कन्दुकमानयति।
iv) माता भोजनं पक्तुम् शाकमानयत्।
v) आचार्यः पाठयितुम् कक्षामगच्छत्।
अभ्यासकार्यम् — शत् / शानच् प्रत्यय
प्र. 1प्रत्ययान् संयुज्य यथानिर्दिष्टं लिखत—
i) पट् + शत् (पुं.)
ii) लिख् + शत् (स्त्री.)
iii) सेव् + शानच् (स्त्री.)
iv) सह् + शानच् (पुं.)
v) वृत् + शानच् (पुं.)
vi) हस् + शत् (स्त्री.)Show solution
- शत् प्रत्यय परस्मैपदी धातुओं से लगता है → धातु + अत् (पुं. में 'न्', स्त्री. में 'न्ती')
- शानच् प्रत्यय आत्मनेपदी धातुओं से लगता है → धातु + आन (पुं. में 'मान', स्त्री. में 'माना')
उत्तर:
i) पट् + शत् (पुं.) = पठन्
ii) लिख् + शत् (स्त्री.) = लिखन्ती
iii) सेव् + शानच् (स्त्री.) = सेवमाना
iv) सह् + शानच् (पुं.) = सहमानः
v) वृत् + शानच् (पुं.) = वर्तमानः
vi) हस् + शत् (स्त्री.) = हसन्ती
प्र. 2यथानिर्दिष्टं परिवर्तनं कृत्वा वाक्याग्रे पुनः लिखत—
यथा— लिखन् बालकः पठति (स्त्रीलिङ्गे) → लिखन्ती बालिका पठति।
i) क्रीडन् बालकः पतति। (स्त्रीलिङ्गे)
ii) उपविशन् छात्रः हसति। (स्त्रीलिङ्गे)
iii) धावन्ती बालिका क्रन्दति। (पुँल्लिङ्गे)
iv) सः चलन् खादति। (स्त्रीलिङ्गे)
v) अहम् नृत्यन् न गायामि। (स्त्रीलिङ्गे)
vi) त्वम् याचमानो न शोभसे। (पुँल्लिङ्गे)
vii) ते गच्छन्तः वार्तां कुर्वन्ति। (स्त्रीलिङ्गे)
viii) ते धावन्त्यौ भ्रमतः। (पुँल्लिङ्गे)Show solution
उत्तर:
i) क्रीडन्ती बालिका पतति।
ii) उपविशन्ती छात्रा हसति।
iii) धावन् बालकः क्रन्दति।
iv) सा चलन्ती खादति।
v) अहम् नृत्यन्ती न गायामि।
vi) त्वम् याचमानः न शोभसे। (याचमानो → याचमानः, पुँल्लिङ्ग में कोई परिवर्तन नहीं, यह पहले से पुँल्लिङ्ग है; अतः वाक्य यथावत् रहेगा।)
vii) ताः गच्छन्त्यः वार्तां कुर्वन्ति।
viii) तौ धावन्तौ भ्रमतः।
प्र. 3शत्प्रत्ययान्तस्य गच्छत्, गच्छन्ती शब्दयोः रूपाणि दृष्ट्वा पठत्, लिखत्, पठन्ती, लिखन्ती च इत्यादीनां शब्दानां रूपलेखनस्य अभ्यासं कुरुत।Show solution
पठत् (पुँल्लिङ्ग) के रूप:
पठन्ती (स्त्रीलिङ्ग) के रूप:
(इसी प्रकार लिखत्/लिखन्ती के रूप भी बनाएँ।)
प्र. 4कोष्ठके प्रदत्तशब्दानाम् उचितप्रयोगेण रिक्तस्थानानि पूर्यत—
i) ... बालिकायाः पुस्तकम् कुत्र अस्ति? (पठन्ती)
ii) ... शिष्याम् आचार्या किंचिद् वदति। (हसन्ती)
iii) ... छात्रैः हस्यते। (गच्छत्)
iv) ... कलिकानाम् सौन्दर्यम् अपूर्वं वर्तते। (विकसन्ती)
v) ... बालकाय वस्त्रं दीयते। (याचत्)Show solution
उत्तर:
i) पठन्त्याः बालिकायाः पुस्तकम् कुत्र अस्ति?
(पठन्ती → षष्ठी एकवचन → पठन्त्याः)
ii) हसन्तीम् शिष्याम् आचार्या किंचिद् वदति।
(हसन्ती → द्वितीया एकवचन → हसन्तीम्)
iii) गच्छता छात्रैः हस्यते।
(गच्छत् → तृतीया बहुवचन → गच्छद्भिः; परन्तु यहाँ 'छात्रैः' तृतीया बहुवचन है, अतः गच्छद्भिः उचित होगा। किन्तु सरल उत्तर के लिए — गच्छद्भिः छात्रैः हस्यते।)
iv) विकसन्तीनाम् कलिकानाम् सौन्दर्यम् अपूर्वं वर्तते।
(विकसन्ती → षष्ठी बहुवचन → विकसन्तीनाम्)
v) याचते बालकाय वस्त्रं दीयते।
(याचत् → चतुर्थी एकवचन → याचते; अथवा प्रथमा एकवचन में याचन् बालकाय वस्त्रं दीयते।)
प्र. 5उदाहरणमनुसृत्य शतृ-शानच् प्रत्ययौ प्रयुज्य वाक्यानि संयोजयत—
यथा— बालिका गच्छति / सा क्रीडति। → गच्छन्ती बालिका क्रीडति।
i) बालकः पठति। सः पाठं स्मरति।
ii) शिशुः चलति। सः हसति।
iii) रमा पठति। सा लिखति।
iv) साधुः उपदिशति। सः ज्ञानवार्तां करोति।
v) याचकः याचते। सः मार्गे चलति।Show solution
उत्तर:
i) पठन् बालकः पाठं स्मरति।
ii) चलन् शिशुः हसति।
iii) पठन्ती रमा लिखति।
iv) उपदिशन् साधुः ज्ञानवार्तां करोति।
v) याचमानः याचकः मार्गे चलति।
(याचते — आत्मनेपदी → शानच् → याचमानः)
अभ्यासकार्यम् — क्त / क्तवतु प्रत्यय
प्र. 1क्त-क्तवतुप्रत्ययसंयोजनेन पदानि रचयित्वा वाक्यपूर्ति कुरुत—
i) बालकेन ... (हस् + क्त)
ii) बालकः ... (हस् + क्तवतु)
iii) शिक्षकेण छात्रः पठनाय ... (कथ् + क्त)
iv) शिक्षकाः छात्रान् पठनाय ... (कथ् + क्तवतु)
v) पुत्री पितरम् पुस्तकम् ... (याच् + क्तवतु)
vi) माता सुतायै भोजनम् ... (दा + क्तवतु)
vii) मम जनकेन भिक्षुकाय रूप्यकाणि ... (दा + क्त)
viii) छात्रेण ऋषेः ज्ञानोपदेशः ... (श्रु + क्त)Show solution
- क्त प्रत्यय → कर्मवाच्य/भाववाच्य में प्रयुक्त, कर्म के लिंग-वचन के अनुसार रूप बदलता है।
- क्तवतु प्रत्यय → कर्तृवाच्य में प्रयुक्त, कर्ता के लिंग-वचन के अनुसार रूप बदलता है।
उत्तर:
i) बालकेन हसितम्। (हस् + क्त → हसित, नपुंसकलिङ्ग एकवचन)
ii) बालकः हसितवान्। (हस् + क्तवतु → हसितवत् → पुँल्लिङ्ग प्रथमा एकवचन → हसितवान्)
iii) शिक्षकेण छात्रः पठनाय कथितः। (कथ् + क्त → कथित, पुँल्लिङ्ग एकवचन)
iv) शिक्षकाः छात्रान् पठनाय कथितवन्तः। (कथ् + क्तवतु → कथितवत् → पुँल्लिङ्ग बहुवचन → कथितवन्तः)
v) पुत्री पितरम् पुस्तकम् याचितवती। (याच् + क्तवतु → याचितवत् → स्त्रीलिङ्ग → याचितवती)
vi) माता सुतायै भोजनम् दत्तवती। (दा + क्तवतु → दत्तवत् → स्त्रीलिङ्ग → दत्तवती)
vii) मम जनकेन भिक्षुकाय रूप्यकाणि दत्तानि। (दा + क्त → दत्त, नपुंसकलिङ्ग बहुवचन → दत्तानि)
viii) छात्रेण ऋषेः ज्ञानोपदेशः श्रुतः। (श्रु + क्त → श्रुत, पुँल्लिङ्ग एकवचन → श्रुतः)
प्र. 2स्तम्भयोः यथोचितं योजयत—
अ: अहम् जलम् / सा पुस्तकम् / त्वम् पाठम् / मया पुस्तकानि / युयम् भोजनम्
ब: पठितानि / पचितवन्तः / पीतवान्/पीतवती / पठितवती / लिखितवान्Show solution
उत्तर:
प्र. 3उदाहरणमनुसृत्य भूतकालिकक्रियाणां स्थाने क्तवतुप्रत्ययप्रयोगेण वाक्यपरिवर्तनं कुरुत—
यथा— अध्यापकः उद्घोषं छात्रम् अदण्डयत् → अध्यापकः उद्घोषं छात्रं दण्डितवान्।
i) छात्रः कक्षायाम् उच्चैः अहसत्।
ii) माता भोजनम् अपचत्।
iii) काकः घटे पाषाणखण्डानि अक्षिपत्।
iv) छात्राः बसयानस्य प्रतीक्षायाम् अतिष्ठन्।
v) कन्याः उद्याने अक्रीडन्।Show solution
उत्तर:
i) छात्रः कक्षायाम् उच्चैः हसितवान्।
ii) माता भोजनम् पचितवती।
iii) काकः घटे पाषाणखण्डानि क्षिप्तवान्।
iv) छात्राः बसयानस्य प्रतीक्षायाम् स्थितवन्तः।
v) कन्याः उद्याने क्रीडितवत्यः।
प्र. 4उदाहरणमनुसृत्य भूतकालिकक्रियाणां स्थाने वाक्यपरिवर्तनं कुरुत—
यथा— अध्यापकः छात्रम् पठनाय अकथयत् → अध्यापकेन छात्रः पठनाय कथितः।
i) वानरः मकराय जम्बूफलानि अयच्छत्।
ii) मकरः वानरं गृहं चलितुम् अकथयत्।
iii) नकुलः सर्पम् अमारयत्।
iv) श्यामः लेखम् अलिखत्।
v) रमा कथाम् अपठत्।Show solution
- कर्ता → तृतीया विभक्ति (कर्ता + एन/आ)
- कर्म → प्रथमा विभक्ति
- क्रिया → क्त प्रत्यय (कर्म के लिंग-वचन के अनुसार)
उत्तर:
i) वानरेण मकराय जम्बूफलानि दत्तानि।
ii) मकरेण वानरः गृहं चलितुम् कथितः।
iii) नकुलेन सर्पः मारितः।
iv) श्यामेन लेखः लिखितः।
v) रमया कथा पठिता।
प्र. 5उदाहरणमनुसृत्य अशुद्धवाक्यानि शुद्धीकृत्य लिखत—
यथा— बालकेन जलं पीतवान् (अशुद्ध)
i) बालकेन जलं पीतम्। (शुद्ध)
ii) बालकः जलं पीतवान्। (शुद्ध)
अशुद्ध वाक्य:
i) मोहनेन पुस्तकं नीतवान्।
ii) नीत पाठं पठितम्।
iii) आचार्येण शिष्यः उपदिष्टवान्।
iv) कन्या गृहे क्रीडितम्।
v) सः भोजनम् कृतम्।Show solution
- क्त प्रत्यय → कर्मवाच्य → कर्ता तृतीया में, कर्म प्रथमा में
- क्तवतु प्रत्यय → कर्तृवाच्य → कर्ता प्रथमा में
उत्तर (शुद्ध वाक्य):
i) मोहनेन पुस्तकं नीतम्। (क्त प्रत्यय → कर्मवाच्य, अतः कर्ता तृतीया में)
अथवा मोहनः पुस्तकं नीतवान्। (क्तवतु → कर्तृवाच्य)
ii) नीतः पाठः पठितः। (पाठ पुँल्लिङ्ग है)
iii) आचार्येण शिष्यः उपदिष्टः। (क्त → कर्मवाच्य, शिष्यः प्रथमा)
iv) कन्यया गृहे क्रीडितम्। (कन्या → तृतीया → कन्यया; क्त → भाववाच्य)
अथवा कन्या गृहे क्रीडितवती। (क्तवतु → कर्तृवाच्य)
v) तेन भोजनं कृतम्। (सः → तेन; क्त → कर्मवाच्य)
अथवा सः भोजनं कृतवान्। (क्तवतु → कर्तृवाच्य)
अभ्यासकार्यम् — तव्यत् / अनीयर् / यत् / ण्यत् प्रत्यय (विधि-अर्थक)
प्र. 1कोष्ठके दत्तान् प्रकृतिप्रत्ययान् संयुज्य रिक्तस्थानानि पूर्यत—
i) रामस्य चरित्रं सर्वैः ... (अनु + कृ + अनीयर्)
ii) बालैः कन्दुकम् ... (क्रीड् + तव्यत्)
iii) अस्माभिः गुरूपदेशः ... (श्रु + तव्यत्)
iv) मया नौका ... (आ + रुह् + अनीयर्)
v) कः अत्र आगत्य ... (लिख् + तव्यत्) लेखं लेखिष्यति?Show solution
- तव्यत् → धातु + तव्य (चाहिए अर्थ)
- अनीयर् → धातु + अनीय (चाहिए अर्थ)
- ये विधि-अर्थक (कृत्य) प्रत्यय हैं।
उत्तर:
i) रामस्य चरित्रं सर्वैः अनुकरणीयम्। (अनु + कृ + अनीयर् → अनुकरणीय)
ii) बालैः कन्दुकम् क्रीडितव्यम्। (क्रीड् + तव्यत् → क्रीडितव्य)
iii) अस्माभिः गुरूपदेशः श्रोतव्यः। (श्रु + तव्यत् → श्रोतव्य)
iv) मया नौका आरोहणीया। (आ + रुह् + अनीयर् → आरोहणीय, स्त्रीलिङ्ग → आरोहणीया)
v) कः अत्र आगत्य लेखितव्यम् लेखं लेखिष्यति? (लिख् + तव्यत् → लेखितव्य)
प्र. 2कृ — कर्तव्यम्, करणीयम् इति उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितैः धातुभिः द्वे पदे रचयत—
i) गम्
ii) स्मृ
iii) नी
iv) दृश्
v) दाShow solution
उत्तर:
i) गम् → गन्तव्यम् (गम् + तव्यत्), गमनीयम् (गम् + अनीयर्)
ii) स्मृ → स्मर्तव्यम् (स्मृ + तव्यत्), स्मरणीयम् (स्मृ + अनीयर्)
iii) नी → नेतव्यम् (नी + तव्यत्), नयनीयम् (नी + अनीयर्)
iv) दृश् → द्रष्टव्यम् (दृश् + तव्यत्), दर्शनीयम् (दृश् + अनीयर्)
v) दा → दातव्यम् (दा + तव्यत्), दानीयम् (दा + अनीयर्)
प्र. 3स्तम्भौ यथोचितं योजयत—
अ: दुग्धम् / पुस्तकानि / ईश्वरः / नौका / वृक्षाः / कथा / ग्रन्थाः / लेखाः
ब: रक्षणीयाः / आरोहणीया / पातव्यम् / अध्येतव्याः / पठितव्यानि / स्मरणीयः / लेखितव्याः / श्रवणीयाShow solution
उत्तर:
प्र. 4यथास्थानं प्रकृतिप्रत्यययोगं विभागं वा कुरुत—
i) पेयम्
ii) दा + यत्
iii) सेव्यम्
iv) कृ + ण्यत्
v) कर्तव्यः
vi) प्र + आप् + तव्यत्
vii) स्मरणीयः
viii) हस् + अनीयर्
ix) लेखनीयम्
x) प्रच्छ् + तव्यत्Show solution
उत्तर:
i) पेयम् = पा + यत् (वियोजन)
ii) दा + यत् = देयम् (संयोजन)
iii) सेव्यम् = सेव् + यत् (वियोजन)
iv) कृ + ण्यत् = कार्यम् (संयोजन)
v) कर्तव्यः = कृ + तव्यत् (वियोजन)
vi) प्र + आप् + तव्यत् = प्राप्तव्यम् (संयोजन)
vii) स्मरणीयः = स्मृ + अनीयर् (वियोजन)
viii) हस् + अनीयर् = हसनीयम् (संयोजन)
ix) लेखनीयम् = लिख् + अनीयर् (वियोजन)
x) प्रच्छ् + तव्यत् = प्रष्टव्यम् (संयोजन)
प्र. 5शुद्धपदेन वाक्यपूर्ति कुरुत—
i) जलम् ... (पातव्यम्/पीतव्यम्)
ii) पाठः ... (पठितव्यः/पठितव्यम्)
iii) शत्रुः ... (जेतव्यः/जितव्यः)
iv) असत्यवचनम् ... (त्याज्यम्/त्याज्यः)
v) अपेयं जलम् ... (त्याग्यम्/त्याज्यम्)
vi) धनम् ... (लभ्यम्/लभियम्)Show solution
उत्तर:
i) जलम् पातव्यम्। (जल = नपुंसकलिङ्ग; पातव्यम् शुद्ध)
ii) पाठः पठितव्यः। (पाठ = पुँल्लिङ्ग; पठितव्यः शुद्ध)
iii) शत्रुः जेतव्यः। (जेतव्यः = जीतने योग्य, शुद्ध रूप)
iv) असत्यवचनम् त्याज्यम्। (वचनम् = नपुंसकलिङ्ग; त्याज्यम् शुद्ध)
v) अपेयं जलम् त्याज्यम्। (जलम् = नपुंसकलिङ्ग; त्याज्यम् शुद्ध)
vi) धनम् लभ्यम्। (धनम् = नपुंसकलिङ्ग; लभ्यम् शुद्ध)
अभ्यासकार्यम् — तृच् / त्किन् / ण्वुल् / ल्युट् / यत् प्रत्यय
प्र. 1उदाहरणमनुसृत्य पदेषु प्रयुक्तान् प्रकृतिप्रत्ययान् लिखत—
उदाहरण— गतिः = गम् + त्किन्
i) हसनम्
ii) पाठकः
iii) खाद्यः
iv) दृश्यः
v) भक्तिः
vi) सौभाग्यशालिन्
vii) नेता
viii) गायकःShow solution
- त्किन् → भाव/कर्म में, अकारान्त → इ (गम् + त्किन् = गति)
- ल्युट् → भाव/कर्म में, 'न' प्रत्यय → नपुंसकलिङ्ग (हसनम्)
- ण्वुल् → कर्ता में, 'अक' प्रत्यय (पाठकः)
- यत् → विधि में, 'य' प्रत्यय
- तृच् → कर्ता में, 'तृ' प्रत्यय (नेता)
उत्तर:
i) हसनम् = हस् + ल्युट्
ii) पाठकः = पठ् + ण्वुल्
iii) खाद्यः = खाद् + यत्
iv) दृश्यः = दृश् + यत्
v) भक्तिः = भज् + त्किन्
vi) सौभाग्यशालिन् = सौभाग्यशाल् + इनि (तद्धित प्रत्यय)
vii) नेता = नी + तृच्
viii) गायकः = गै + ण्वुल्
प्र. 2अधोलिखितप्रत्ययानां प्रयोगेण पञ्च, पञ्च पदानि रचयित्वा स्वपुस्तिकासु लिखत— तृच्, त्किन्, ण्वुल्, ल्युट्, यत्।Show solution
उत्तर:
तृच् (कर्ता, 'तृ' प्रत्यय):
त्किन् (भाव, 'ति' प्रत्यय):
ण्वुल् (कर्ता, 'अक' प्रत्यय):
ल्युट् (भाव/कर्म, 'न' प्रत्यय):
यत् (विधि, 'य' प्रत्यय):
प्र. 3अधोलिखितवाक्येषु स्थूलपदेषु कः प्रत्ययः प्रयुक्तः इति कोष्ठकेभ्यः चित्वा लिखत—
i) सज्जनानाम् उक्तिः पालनीया। (ल्युट्/त्किन्)
ii) सेचकः क्षेत्रं सिञ्चति। (ल्युट्/ण्वुल्)
iii) श्रावकः कथां श्रावयति। (ल्युट्/ण्वुल्)
iv) भक्तः भक्तिं करोति। (ण्वुल्/त्किन्)Show solution
उत्तर:
i) उक्तिः → त्किन् (वच् + त्किन् = उक्तिः)
ii) सेचकः → ण्वुल् (सिच् + ण्वुल् = सेचकः)
iii) श्रावकः → ण्वुल् (श्रु + ण्वुल् = श्रावकः)
iv) भक्तिः → त्किन् (भज् + त्किन् = भक्तिः)
प्र. 4शुद्धरूपं चित्वा लिखत—
i) गम् + त्किन् — गतिः / गमतिः
ii) दा + तृच् — दातृ / दानी
iii) नी + ण्वुल् — नाविकः / नायकः
iv) नृत् + ल्युट् — नर्तकः / नर्तनम्
v) दृश् + ल्युट् — दृश्यम् / दर्शनम्Show solution
उत्तर:
i) गम् + त्किन् = गतिः ✓ (गमतिः अशुद्ध)
ii) दा + तृच् = दातृ ✓ (दानी अशुद्ध)
iii) नी + ण्वुल् = नायकः ✓ (नाविकः अशुद्ध — नाविकः = नौ + ण्वुल्)
iv) नृत् + ल्युट् = नर्तनम् ✓ (नर्तकः = नृत् + ण्वुल्)
v) दृश् + ल्युट् = दर्शनम् ✓ (दृश्यम् = दृश् + यत्)
अभ्यासकार्यम् — मतुप् / वतुप् / तल् / मयट् / तमप् / तरप् / तसिल् / अण् / ठक् / त्व प्रत्यय
प्र. 1निम्नलिखितप्रयोगान् ध्यानेन पठित्वा स्थूलपदेषु प्रकृति-प्रत्ययानां विभागं कुरुत—
i) कालिदासः कीर्तिमान् आसीत्।
ii) एतौ बालकौ बलवन्तौ स्तः।
iii) एते जनाः गुणवन्तः सन्ति।
iv) धनी सर्वत्र समादरं प्राप्नोति।
v) बलिनौ अन्यायं न सहतः।
vi) गुणिनः आत्मश्लाघां न कुर्वन्ति।
vii) पिता आकाशात् श्रेष्ठतरः।
viii) धरित्री मातुः अपि गंभीरतरा।
ix) कदलीफलम् आग्रात् मधुरतमम्।
x) हिमालयः भारतस्य उच्चतमः पर्वतः अस्ति।Show solution
- मतुप् → 'मत्' (कीर्तिमान्, धनी)
- वतुप् → 'वत्' (बलवान्, गुणवान्)
- इनि → 'इन्' (धनी, बली, गुणी)
- तरप् → तुलनात्मक (श्रेष्ठतर)
- तमप् → अतिशयार्थ (मधुरतम, उच्चतम)
उत्तर:
i) कीर्तिमान् = कीर्ति + मतुप्
ii) बलवन्तौ = बल + वतुप्
iii) गुणवन्तः = गुण + वतुप्
iv) धनी = धन + इनि
v) बलिनौ = बल + इनि
vi) गुणिनः = गुण + इनि
vii) श्रेष्ठतरः = श्रेष्ठ + तरप्
viii) गंभीरतरा = गंभीर + तरप्
ix) मधुरतमम् = मधुर + तमप्
x) उच्चतमः = उच्च + तमप्
प्र. 2प्रत्ययं संयुज्य पदनिर्माणं कुरुत—
i) श्री + मतुप्
ii) शक्ति + वतुप्
iii) धन + वतुप्
iv) बल + वतुप्
v) गुरु + तल्
vi) सुन्दर + मयट्
vii) पटु + तमप्
viii) मृत् + मयट्
ix) वसुदेव + अण्
x) धर्म + ठक्
xi) मित्र + तल्
xii) विद्वस् + त्वShow solution
- मतुप् → 'मत्/मान्' (श्रीमान्)
- वतुप् → 'वत्/वान्' (शक्तिमान्)
- तल् → 'ता' (गुरुता)
- मयट् → 'मय' (सुन्दरमय)
- तमप् → 'तम' (पटुतम)
- अण् → 'अ' (वासुदेव)
- ठक् → 'इक' (धार्मिक)
- त्व → 'त्व' (विद्वत्त्व)
उत्तर:
i) श्री + मतुप् = श्रीमान्
ii) शक्ति + वतुप् = शक्तिमान्
iii) धन + वतुप् = धनवान्
iv) बल + वतुप् = बलवान्
v) गुरु + तल् = गुरुता
vi) सुन्दर + मयट् = सुन्दरमयः
vii) पटु + तमप् = पटुतमः
viii) मृत् + मयट् = मृण्मयः
ix) वसुदेव + अण् = वासुदेवः
x) धर्म + ठक् = धार्मिकः
xi) मित्र + तल् = मित्रता
xii) विद्वस् + त्व = विद्वत्त्वम्
प्र. 3कोष्ठके दत्तैः पदैः रिक्तस्थानानि पूर्यत—
i) धर्मेन्द्रः बालाभ्याम् ... (प्रशस्यतरः/प्रशस्यतमः)
ii) ... राजः दशरथस्य राजगुरुः आसीत्। (वाशिष्ठः/वशिष्ठः)
iii) बालिकासु माया ... (चतुरतरा/चतुरतमा)
iv) पाण्डवानाम् ... दर्शनीयम् आसीत्। (युद्धकौशलम्/युद्धकुशलम्)
v) ... आभूषणम् बहुमूल्यं भवति। (स्वर्णमयः/स्वर्णमयम्)
vi) रावणः ... आसीत्। (दानवः/दनुजः)
vii) ... जनः औषधिं सेवते। (व्याधितः/व्याधिः)
viii) बालिकासु चंद्रकला ... वदति। (मधुरतरम्/मधुरतमम्)
ix) बालकेषु विजयस्य टङ्कणगतिः ... (तीव्रतरा/तीव्रतमा)Show solution
उत्तर:
i) धर्मेन्द्रः बालाभ्याम् प्रशस्यतरः। (दो बालकों से तुलना → तरप्)
ii) वशिष्ठः राजः दशरथस्य राजगुरुः आसीत्। (शुद्ध नाम वशिष्ठः)
iii) बालिकासु माया चतुरतमा। (बालिकाओं में सर्वश्रेष्ठ → तमप्, स्त्रीलिङ्ग)
iv) पाण्डवानाम् युद्धकौशलम् दर्शनीयम् आसीत्। (युद्धकौशलम् = नपुंसकलिङ्ग, शुद्ध)
v) स्वर्णमयम् आभूषणम् बहुमूल्यं भवति। (आभूषणम् = नपुंसकलिङ्ग → स्वर्णमयम्)
vi) रावणः दानवः आसीत्। (दानवः = राक्षस, शुद्ध)
vii) व्याधितः जनः औषधिं सेवते। (व्याधितः = रोगी, शुद्ध)
viii) बालिकासु चंद्रकला मधुरतमम् वदति। (सभी बालिकाओं में → तमप्)
ix) बालकेषु विजयस्य टङ्कणगतिः तीव्रतमा। (सभी बालकों में → तमप्, स्त्रीलिङ्ग)
प्र. 4विशेष्यविशेषणे परस्परं योजयत—
i) कीर्तिमान् — मञ्जूषा
ii) उत्तमम् — पुरुषः
iii) उच्चतमः — कार्यम्
iv) लौहमयी — पर्वतःShow solution
उत्तर:
प्र. 5उदाहरणमनुसृत्य प्रकृतिप्रत्ययविभागं कुरुत—
यथा— धीमान् = धी + मतुप्
i) मधुरतमः
ii) तीव्रतरः
iii) वासुदेवः
iv) कार्मिकः
v) दन्त्यम्
vi) मृणमयः
vii) पिपासितः
viii) लघुता
ix) वीरतमः
x) नदीतःShow solution
उत्तर:
i) मधुरतमः = मधुर + तमप्
ii) तीव्रतरः = तीव्र + तरप्
iii) वासुदेवः = वसुदेव + अण्
iv) कार्मिकः = कर्मन् + ठक्
v) दन्त्यम् = दन्त + यत्
vi) मृणमयः = मृत् + मयट्
vii) पिपासितः = पिपासा + इतच् (अथवा पा + सन् + क्त)
viii) लघुता = लघु + तल्
ix) वीरतमः = वीर + तमप्
x) नदीतः = नदी + तसिल्
प्र. 6अधोलिखितेषु शब्देषु तसिल्प्रत्ययं संयुज्य वाक्यरचनां कुरुत—
पर्वतः, नगरम्, भूमिः, भानुः, नदी।Show solution
उत्तर:
i) पर्वततः — पर्वततः जलं प्रवहति। (पर्वत से जल बहता है।)
ii) नगरतः — सः नगरतः आगच्छति। (वह नगर से आता है।)
iii) भूमितः — भूमितः वृक्षाः उद्भवन्ति। (भूमि से वृक्ष उगते हैं।)
iv) भानुतः — भानुतः प्रकाशः प्रसरति। (सूर्य से प्रकाश फैलता है।)
v) नदीतः — नदीतः जलम् आनयामः। (नदी से जल लाते हैं।)
प्र. 7कोष्ठकेषु प्रदत्तेषु शब्देषु तसिल्प्रत्ययं संयुज्य रिक्तस्थानानि पूर्यत—
i) छात्रः ... आगच्छति। (विद्यालय)
ii) देवदत्तः ... काशीं गच्छति। (मथुरा)
iii) वयं ... जलम् आहरामः। (नदी)
iv) सः ... गतः। (देवालय)Show solution
उत्तर:
i) छात्रः विद्यालयतः आगच्छति।
ii) देवदत्तः मथुरातः काशीं गच्छति।
iii) वयं नदीतः जलम् आहरामः।
iv) सः देवालयतः गतः।
अभ्यासकार्यम् — स्त्रीप्रत्यय (डीप् / डीष् / ति)
प्र. 1निर्देशानुसारं लिङ्गपरिवर्तनं कुरुत—
i) बालक ... (स्त्री.)
ii) आराध्या ... (पुं.)
iii) प्रथमा ... (पुं.)
iv) साधक ... (स्त्री.)
v) आचार्या ... (पुं.)
vi) धातु ... (स्त्री.)Show solution
- पुँल्लिङ्ग से स्त्रीलिङ्ग बनाने के लिए डीप् (ई), डीष् (ई/आनी), आ आदि प्रत्यय लगते हैं।
- स्त्रीलिङ्ग से पुँल्लिङ्ग बनाने के लिए स्त्री-प्रत्यय हटाते हैं।
उत्तर:
i) बालक (पुं.) → स्त्री. = बालिका (बालक + डीप् → बालिका)
ii) आराध्या (स्त्री.) → पुं. = आराध्यः (आ प्रत्यय हटाकर)
iii) प्रथमा (स्त्री.) → पुं. = प्रथमः
iv) साधक (पुं.) → स्त्री. = साधिका (साधक + डीप् → साधिका)
v) आचार्या (स्त्री.) → पुं. = आचार्यः
vi) धातु (पुं.) → स्त्री. = धात्री (धातु + डीप् → धात्री; अथवा धातु शब्द स्त्रीलिङ्ग में धातुः भी प्रयुक्त होता है)
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in प्रत्यय for CBSE Class 10 Sanskrit?
How to score full marks in प्रत्यय — CBSE Class 10 Sanskrit?
Where can I get free NCERT Solutions for प्रत्यय Class 10 Sanskrit?
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for प्रत्यय
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full प्रत्यय chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.