Skip to main content
Chapter 18 of 36
NCERT Solutions

उपसर्ग

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for उपसर्ग — CBSE Class 10 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying उपसर्ग? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 10 students started this chapter today

3 Questions Solved · 1 Section

अभ्यासकार्यम् — उपसर्ग (Chapter: उपसर्ग, Sanskrit Class 10)

1अधोलिखितेषु पदेषु उपसर्गान् धातून् च पृथक् कृत्वा लिखत—Show solution
नीचे प्रत्येक क्रियापद का उपसर्ग एवं धातु पृथक् करके लिखा गया है:

| क्रम | क्रियापद | उपसर्ग | धातु |
|---|---|---|---|
| i) | उत्तिष्ठतु | उत् | स्था |
| ii) | निरगच्छन् | निर् (नि:) | गम् |
| iii) | निस्सरतु | निस् (नि:) | सृ |
| iv) | संवदन्ति | सम् | वद् |
| v) | प्रत्यवदत् | प्रति | वद् |
| vi) | सुशोभते | सु | शुभ् |
| vii) | विशिष्यते | वि | शिष् (शिष्) |
| viii) | अन्वकरोत् | अनु | कृ |
| ix) | प्रसीदामि | प्र | सद् |
| x) | अवागच्छत् | अव + आ | गम् |
| xi) | उपविशामः | उप | विश् |
| xii) | उत्थास्यामः | उत् | स्था |
| xiii) | उन्नयनम् | उत् (उन्) | नी |
| xiv) | अपाकुर्वन् | अप + आ | कृ |
| xv) | विजयते | वि | जि |
| xvi) | परितुष्यति | परि | तुष् |

स्पष्टीकरण:
- उपसर्ग वे अव्यय-शब्द हैं जो धातु के पूर्व लगकर उसके अर्थ में परिवर्तन या विशेषता लाते हैं।
- संस्कृत में कुल 22 उपसर्ग माने जाते हैं: प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, आ, नि/नि:, दुर्/दुस्, वि, सु, उत्/उद्, अभि, प्रति, परि, उप, अधि, अपि, अति, आदि।
2कोष्ठकात् शुद्धपदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत—Show solution
प्रत्येक रिक्तस्थान के लिए शुद्ध पद का चयन एवं कारण:

i) हे प्रभो ! मयि प्रसीदतु
*(प्रासीदतु/प्रसीदतु)*
कारण: 'प्र + सद्' = प्रसीदतु (प्रसन्न होइए)। 'प्रासीदतु' अशुद्ध है क्योंकि 'प्रा' कोई उपसर्ग नहीं है।

ii) गुरु: शिष्यस्य अज्ञानम् अपहरति
*(उपहरति/अपहरति)*
कारण: 'अप + हृ' = अपहरति (दूर करना/हरण करना)। यहाँ अज्ञान को दूर करने का भाव है।

iii) वानरा: जनान् अनुकुर्वन्ति
*(अनुकुर्वन्ति/अन्वकुर्वन्ति)*
कारण: 'अनु + कृ' = अनुकुर्वन्ति (अनुकरण करना, वर्तमान काल)। 'अन्वकुर्वन्' भूतकाल का रूप है।

iv) अहं संस्कृतम् अवजानामि
*(अवजानामि/अवाजानामि)*
कारण: 'अव + ज्ञा' = अवजानामि (तुच्छ समझना)। 'अवाजानामि' अशुद्ध संधि-रूप है।

v) आजीवनम् सत्यम् एव वदनीयम्।
*(आजीवनम्/आजीवन:)*
कारण: 'आजीवनम्' अव्यय-रूप में प्रयुक्त होता है (जीवन-पर्यन्त)। 'आजीवन:' पुल्लिंग संज्ञा-रूप है जो यहाँ उचित नहीं।

vi) अध्यापक: प्रश्नान् पृच्छति। छात्रा: प्रतिवदन्ति
*(प्रतिवदन्ति/संवदन्ति)*
कारण: 'प्रति + वद्' = प्रतिवदन्ति (उत्तर देना)। प्रश्न के उत्तर में 'प्रति' उपसर्ग उचित है। 'संवदन्ति' का अर्थ है 'आपस में बात करना'।

vii) कामात् क्रोध: उद्भवति
*(पराभवति/उद्भवति)*
कारण: 'उत् + भू' = उद्भवति (उत्पन्न होना)। काम से क्रोध उत्पन्न होता है — यह गीता का प्रसिद्ध वचन है।

viii) सभायाम् विद्वांस: एव सुशोभन्ते
*(सुशोभन्ते/सुशोभन्ति)*
कारण: 'शुभ्' धातु आत्मनेपदी है, अतः 'सुशोभन्ते' शुद्ध है।

ix) चौर: रात्रौ धनम् अहरत्
*(व्यहरत्/अहरत्)*
कारण: 'अप + हृ' → यहाँ सामान्य चोरी के अर्थ में 'अहरत्' (हृ धातु, लङ् लकार) उचित है। 'व्यहरत्' का अर्थ 'व्यवहार करना' है।

x) माता पुत्र: च परस्परम् संवदत:
*(प्रतिवदत:/संवदत:)*
कारण: 'सम् + वद्' = संवदत: (आपस में बात करना)। 'परस्परम्' के साथ 'सम्' उपसर्ग उचित है।

xi) गुरु: आश्रमात् निर्गच्छति
*(प्रविशति/निर्गच्छति)*
कारण: 'आश्रमात्' (पञ्चमी विभक्ति = से/बाहर) के साथ 'निर् + गम्' = निर्गच्छति (बाहर जाना) उचित है।

xii) नागरिकाः एव स्वदेशम् उन्नयन्ति
*(उद्द्यन्ति/उन्नयन्ति)*
कारण: 'उत् + नी' = उन्नयन्ति (उन्नत करना)। देश को ऊपर उठाने के अर्थ में यह उचित है।

xiii) वयं चलचित्रं द्रष्टुम् अत्र आगच्छाम
*(अवागच्छाम/आगच्छाम)*
कारण: 'आ + गम्' = आगच्छाम (यहाँ आना)। 'अव + आ + गम्' = अवागच्छाम का अर्थ 'नीचे आना' होगा जो यहाँ उचित नहीं।

xiv) माता पुत्रम् संस्करोति
*(संस्करोति/समकरोति)*
कारण: 'सम् + स् + कृ' = संस्करोति (संस्कार करना)। 'समकरोति' अशुद्ध रूप है।

xv) नदी पर्वतात् प्रवहति
*(प्रवहति/उद्द्वत)*
कारण: 'प्र + वह्' = प्रवहति (प्रवाहित होना)। नदी पर्वत से प्रवाहित होती है। 'उद्द्वत' अशुद्ध रूप है।
3i) हार:, योग: इति शब्दाभ्यां सह अधोलिखितान् उपसर्गान् संयुज्य प्रत्येक पद्द्यस्य निर्माणं कुरुत। निर्मितै: पदै: च सार्थकवाक्यानि रचयत— उपसर्गाः— आ, वि, प्र, सु, सम्। ii) 'भू' ह, इति एताभ्याम् धातुभ्यां प्राक् अधोलिखितान् उपसर्गान् संयुज्य प्रत्येक पद्द्यस्य निर्माणं कुरुत। निर्मितै: पदै: च सार्थकवाक्यानि रचयत— उपसर्गाः— प्र, अनु, सम्, अप, दुर्।Show solution
i) 'हार:' एवं 'योग:' के साथ उपसर्गों का संयोजन तथा वाक्य-निर्माण:

'हार:' के साथ:

| उपसर्ग | निर्मित पद | अर्थ | सार्थक वाक्य |
|---|---|---|---|
| आ | आहार: | भोजन | प्रतिदिनं सात्त्विक: आहार: करणीय:। |
| वि | विहार: | भ्रमण/विहार | बुद्ध: विहारे निवसति स्म। |
| प्र | प्रहार: | आघात/प्रहार | सैनिक: शत्रुं प्रहारं करोति। |
| सु | सुहार: | (सुन्दर हार) | देव्याः कण्ठे सुहार: शोभते। |
| सम् | संहार: | विनाश | युद्धे महान् संहार: अभवत्। |

'योग:' के साथ:

| उपसर्ग | निर्मित पद | अर्थ | सार्थक वाक्य |
|---|---|---|---|
| आ | आयोग: | आयोग/Commission | निर्वाचन-आयोग: देशे महत्त्वपूर्ण: अस्ति। |
| वि | वियोग: | वियोग/विरह | प्रियजनस्य वियोग: दु:खदायक: भवति। |
| प्र | प्रयोग: | प्रयोग/Use | विज्ञान-प्रयोग: प्रयोगशालायां क्रियते। |
| सु | सुयोग: | सुअवसर | विद्यालाभस्य सुयोग: सर्वेभ्यः मिलेत्। |
| सम् | संयोग: | संयोग/मिलन | इदं केवलं संयोग: एव आसीत्। |

---

ii) 'भू' एवं 'हृ' धातुओं के साथ उपसर्गों का संयोजन तथा वाक्य-निर्माण:

'भू' धातु के साथ (भवति — होना):

| उपसर्ग | निर्मित पद (धातुरूप) | अर्थ | सार्थक वाक्य |
|---|---|---|---|
| प्र | प्रभवति | उत्पन्न होना/प्रभुत्व होना | हिमालयात् गङ्गा प्रभवति। |
| अनु | अनुभवति | अनुभव करना | बालक: सुखम् अनुभवति। |
| सम् | सम्भवति | सम्भव होना/उत्पन्न होना | परिश्रमेण सर्वं सम्भवति। |
| अप | अपभवति | अपकार होना/हानि होना | असत्यवादिन: अपभवति। |
| दुर् | दुर्भवति | बुरा होना | दुर्जनसङ्गेन दुर्भवति। |

'हृ' धातु के साथ (हरति — ले जाना/हरण करना):

| उपसर्ग | निर्मित पद (धातुरूप) | अर्थ | सार्थक वाक्य |
|---|---|---|---|
| प्र | प्रहरति | प्रहार करना | सिंह: मृगं प्रहरति। |
| अनु | अनुहरति | अनुकरण करना | शिष्य: गुरुम् अनुहरति। |
| सम् | संहरति | संहार करना/समेटना | भगवान् दुष्टान् संहरति। |
| अप | अपहरति | अपहरण करना/चुराना | रावण: सीताम् अपहरति स्म। |
| दुर् | दुर्हरति | कठिनाई से ले जाना | भारं दुर्हरति श्रमिक:। |

टिप्पणी: उपसर्ग + धातु के संयोग से नए अर्थ की उत्पत्ति होती है। यही उपसर्गों की विशेषता है।

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in उपसर्ग for CBSE Class 10 Sanskrit?
उपसर्ग covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in उपसर्ग — CBSE Class 10 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for उपसर्ग Class 10 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in उपसर्ग (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full उपसर्ग chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.