Skip to main content
Chapter 18 of 36
NCERT Solutions

उपसर्ग (Part 3) — NCERT Solutions

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for उपसर्ग (Part 3), CBSE Class 10 Sanskrit: 3 textbook questions solved step by step. Part of the CBSE Class 10 Sanskrit syllabus.

81 questions32 flashcards5 formulas & key relations5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying उपसर्ग? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Free trial, no card needed.

3 Questions Solved · 1 Section

The first 2 solutions are open to read. The other 1 are free with a Super Tutor account.

अभ्यासकार्यम् — उपसर्ग (Chapter: उपसर्ग, Sanskrit Class 10)

1अधोलिखितेषु पदेषु उपसर्गान् धातून् च पृथक् कृत्वा लिखत—Show solution

नीचे प्रत्येक क्रियापद का उपसर्ग एवं धातु पृथक् करके लिखा गया है:

क्रमक्रियापदउपसर्गधातु
i)उत्तिष्ठतुउत्स्था
ii)निरगच्छन्निर् (नि:)गम्
iii)निस्सरतुनिस् (नि:)सृ
iv)संवदन्तिसम्वद्
v)प्रत्यवदत्प्रतिवद्
vi)सुशोभतेसुशुभ्
vii)विशिष्यतेविशिष् (शिष्)
viii)अन्वकरोत्अनुकृ
ix)प्रसीदामिप्रसद्
x)अवागच्छत्अव + आगम्
xi)उपविशामःउपविश्
xii)उत्थास्यामःउत्स्था
xiii)उन्नयनम्उत् (उन्)नी
xiv)अपाकुर्वन्अप + आकृ
xv)विजयतेविजि
xvi)परितुष्यतिपरितुष्

स्पष्टीकरण:

  • उपसर्ग वे अव्यय-शब्द हैं जो धातु के पूर्व लगकर उसके अर्थ में परिवर्तन या विशेषता लाते हैं।
  • संस्कृत में कुल 22 उपसर्ग माने जाते हैं: प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, आ, नि/नि:, दुर्/दुस्, वि, सु, उत्/उद्, अभि, प्रति, परि, उप, अधि, अपि, अति, आदि।
2कोष्ठकात् शुद्धपदं चित्वा रिक्तस्थाने लिखत—Show solution

प्रत्येक रिक्तस्थान के लिए शुद्ध पद का चयन एवं कारण:

i) हे प्रभो ! मयि प्रसीदतु ।
(प्रासीदतु/प्रसीदतु)
कारण: 'प्र + सद्' = प्रसीदतु (प्रसन्न होइए)। 'प्रासीदतु' अशुद्ध है क्योंकि 'प्रा' कोई उपसर्ग नहीं है।

ii) गुरु: शिष्यस्य अज्ञानम् अपहरति ।
(उपहरति/अपहरति)
कारण: 'अप + हृ' = अपहरति (दूर करना/हरण करना)। यहाँ अज्ञान को दूर करने का भाव है।

iii) वानरा: जनान् अनुकुर्वन्ति ।
(अनुकुर्वन्ति/अन्वकुर्वन्ति)
कारण: 'अनु + कृ' = अनुकुर्वन्ति (अनुकरण करना, वर्तमान काल)। 'अन्वकुर्वन्' भूतकाल का रूप है।

iv) अहं संस्कृतम् अवजानामि ।
(अवजानामि/अवाजानामि)
कारण: 'अव + ज्ञा' = अवजानामि (तुच्छ समझना)। 'अवाजानामि' अशुद्ध संधि-रूप है।

v) आजीवनम् सत्यम् एव वदनीयम्।
(आजीवनम्/आजीवन:)
कारण: 'आजीवनम्' अव्यय-रूप में प्रयुक्त होता है (जीवन-पर्यन्त)। 'आजीवन:' पुल्लिंग संज्ञा-रूप है जो यहाँ उचित नहीं।

vi) अध्यापक: प्रश्नान् पृच्छति। छात्रा: प्रतिवदन्ति ।
(प्रतिवदन्ति/संवदन्ति)
कारण: 'प्रति + वद्' = प्रतिवदन्ति (उत्तर देना)। प्रश्न के उत्तर में 'प्रति' उपसर्ग उचित है। 'संवदन्ति' का अर्थ है 'आपस में बात करना'।

vii) कामात् क्रोध: उद्भवति ।
(पराभवति/उद्भवति)
कारण: 'उत् + भू' = उद्भवति (उत्पन्न होना)। काम से क्रोध उत्पन्न होता है — यह गीता का प्रसिद्ध वचन है।

viii) सभायाम् विद्वांस: एव सुशोभन्ते ।
(सुशोभन्ते/सुशोभन्ति)
कारण: 'शुभ्' धातु आत्मनेपदी है, अतः 'सुशोभन्ते' शुद्ध है।

ix) चौर: रात्रौ धनम् अहरत् ।
(व्यहरत्/अहरत्)
कारण: 'अप + हृ' → यहाँ सामान्य चोरी के अर्थ में 'अहरत्' (हृ धातु, लङ् लकार) उचित है। 'व्यहरत्' का अर्थ 'व्यवहार करना' है।

x) माता पुत्र: च परस्परम् संवदत: ।
(प्रतिवदत:/संवदत:)
कारण: 'सम् + वद्' = संवदत: (आपस में बात करना)। 'परस्परम्' के साथ 'सम्' उपसर्ग उचित है।

xi) गुरु: आश्रमात् निर्गच्छति ।
(प्रविशति/निर्गच्छति)
कारण: 'आश्रमात्' (पञ्चमी विभक्ति = से/बाहर) के साथ 'निर् + गम्' = निर्गच्छति (बाहर जाना) उचित है।

xii) नागरिकाः एव स्वदेशम् उन्नयन्ति ।
(उद्द्यन्ति/उन्नयन्ति)
कारण: 'उत् + नी' = उन्नयन्ति (उन्नत करना)। देश को ऊपर उठाने के अर्थ में यह उचित है।

xiii) वयं चलचित्रं द्रष्टुम् अत्र आगच्छाम ।
(अवागच्छाम/आगच्छाम)
कारण: 'आ + गम्' = आगच्छाम (यहाँ आना)। 'अव + आ + गम्' = अवागच्छाम का अर्थ 'नीचे आना' होगा जो यहाँ उचित नहीं।

xiv) माता पुत्रम् संस्करोति ।
(संस्करोति/समकरोति)
कारण: 'सम् + स् + कृ' = संस्करोति (संस्कार करना)। 'समकरोति' अशुद्ध रूप है।

xv) नदी पर्वतात् प्रवहति ।
(प्रवहति/उद्द्वत)
कारण: 'प्र + वह्' = प्रवहति (प्रवाहित होना)। नदी पर्वत से प्रवाहित होती है। 'उद्द्वत' अशुद्ध रूप है।

3i) हार:, योग: इति शब्दाभ्यां सह अधोलिखितान् उपसर्गान् संयुज्य प्रत्येक पद्द्यस्य निर्माणं कुरुत। निर्मितै: पदै: च सार्थकवाक्यानि रचयत— उपसर्गाः— आ, वि, प्र, सु, सम्। ii) 'भू' ह, इति एताभ्याम् धातुभ्यां प्राक् अधोलिखितान् उपसर्गान् संयुज्य प्रत्येक पद्द्यस्य निर्माणं कुरुत। निर्मितै: पदै: च सार्थकवाक्यानि रचयत— उपसर्गाः— प्र, अनु, सम्, अप, दुर्।

Free with a Super Tutor account

1 more solved question in उपसर्ग

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in उपसर्ग for CBSE Class 10 Sanskrit?
Key topics in उपसर्ग include उपसर्गस्वरूपम्, हार शब्देन उपसर्गपरिवर्तनम्, गम् धातोः उपसर्गयोगः, उपसर्गानां भेदाः. Study these first, then practise questions on each for the CBSE Class 10 board exam.
Are these NCERT Solutions for उपसर्ग free?
The first 2 of the 3 solutions on this page are open to read. The other 1 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.
How should I revise उपसर्ग for the CBSE Class 10 board exam?
Learn the core ideas first, then work through the 81 practice questions on उपसर्ग. Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full उपसर्ग chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 10 Sanskrit. Free to start, no card needed.