Skip to main content
Chapter 9 of 36
NCERT Solutions

सन्धि

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for सन्धि — CBSE Class 10 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying सन्धि? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 10 students started this chapter today

15 Questions Solved · 4 Sections

अभ्यासकार्यम् — स्वर सन्धि (पृष्ठ 20)

प्र. 1अधोलिखितेषु समुचितं सन्धिपदं चित्वा लिखत—
i) मातृ + ऋणम्
ii) यदि + अपि
iii) मत + ऐक्यम्
iv) भानु + उदय:
v) भौ + उक:
vi) विष्णो + इह
vii) सर्वे + अत्र
viii) गड्गा + इव
Show solution
दिया गया है: विभिन्न पदों के संयोग से उचित सन्धिपद चुनना है।

i) मातृ + ऋणम्
नियम: ऋ/ॠ के बाद ऋ/ॠ आए तो दोनों मिलकर दीर्घ ऋ (ॠ) हो जाते हैं — दीर्घ सन्धि।
मातृ+ऋणम्=मातॄणम्\text{मातृ} + \text{ऋणम्} = \text{मातॄणम्}
उत्तरम्— मातॄणम्

ii) यदि + अपि
नियम: इ/ई के बाद असमान स्वर आए तो इ/ई → य् — यण् सन्धि।
यदि+अपि=यद्यपि\text{यदि} + \text{अपि} = \text{यद्यपि}
उत्तरम्— यद्यपि

iii) मत + ऐक्यम्
नियम: अ/आ के बाद ए/ऐ आए तो दोनों मिलकर ऐ हो जाते हैं — वृद्धि सन्धि।
मत+ऐक्यम्=मतैक्यम्\text{मत} + \text{ऐक्यम्} = \text{मतैक्यम्}
उत्तरम्— मतैक्यम्

iv) भानु + उदय:
नियम: उ/ऊ के बाद उ/ऊ आए तो दीर्घ ऊ हो जाता है — दीर्घ सन्धि।
भानु+उदय:=भानूदय:\text{भानु} + \text{उदय:} = \text{भानूदय:}
उत्तरम्— भानूदय:

v) भौ + उक:
नियम: औ के बाद कोई स्वर आए तो औ → आव् — अयादि सन्धि।
भौ+उक:=भावुक:\text{भौ} + \text{उक:} = \text{भावुक:}
उत्तरम्— भावुक:

vi) विष्णो + इह
नियम: ओ के बाद इ आए तो ओ → अव् — अयादि सन्धि।
विष्णो+इह=विष्णविह\text{विष्णो} + \text{इह} = \text{विष्णविह}
*(OCR में विकल्प स्पष्ट नहीं हैं; अयादि सन्धि से विष्णविह बनता है।)*
उत्तरम्— विष्णविह

vii) सर्वे + अत्र
नियम: ए के बाद अ आए तो ए यथावत् रहे और अ का लोप होकर अवग्रह (ऽ) लगता है — पूर्वरूप सन्धि।
सर्वे+अत्र=सर्वेऽत्र\text{सर्वे} + \text{अत्र} = \text{सर्वेऽत्र}
उत्तरम्— सर्वेऽत्र

viii) गड्गा + इव
नियम: आ के बाद इ आए तो दोनों मिलकर ए हो जाते हैं — गुण सन्धि।
गड्गा+इव=गड्गेव\text{गड्गा} + \text{इव} = \text{गड्गेव}
उत्तरम्— गड्गेव
प्र. 2अधोलिखितेषु सन्धिविच्छेदं रूपं पूर्यित्वा सन्धे: नाम अपि लिखत—
i) तवैव = ... + एव
ii) नदीव = नदी + ...
iii) केऽपि = ... + अपि
iv) अत्याचार: = अति + ...
v) शयनम् = ... + अनम्
vi) यथोचितम् = यथा + ...
Show solution
दिया गया है: सन्धिपद से सन्धिविच्छेद करना है।

i) तवैव
नियम: अ/आ + ए/ऐ → ऐ — वृद्धि सन्धि।
तव+एव=तवैव\text{तव} + \text{एव} = \text{तवैव}
उत्तरम्— तव + एव — वृद्धि सन्धि:

ii) नदीव
नियम: आ + इ → ए — गुण सन्धि।
नदी+इव=नदीव\text{नदी} + \text{इव} = \text{नदीव}
*(यहाँ नदी + इव में यण् सन्धि नहीं; दीर्घ ई + इ → ए नहीं होता। वस्तुतः नदी + इव = नद्यिव (यण्) परन्तु पाठ्यक्रम के अनुसार उत्तर:)*
उत्तरम्— नदी + इव — यण् सन्धि:

iii) केऽपि
नियम: ए + अ → ए (पूर्वरूप सन्धि), अ का लोप, अवग्रह।
के+अपि=केऽपि\text{के} + \text{अपि} = \text{केऽपि}
उत्तरम्— के + अपि — पूर्वरूप सन्धि:

iv) अत्याचार:
नियम: इ + आ → या — यण् सन्धि।
अति+आचार:=अत्याचार:\text{अति} + \text{आचार:} = \text{अत्याचार:}
उत्तरम्— अति + आचार: — यण् सन्धि:

v) शयनम्
नियम: अ + अ → अ (दीर्घ) नहीं; यहाँ शे + अनम् → शयनम् — अयादि सन्धि।
शे+अनम्=शयनम्\text{शे} + \text{अनम्} = \text{शयनम्}
उत्तरम्— शे + अनम् — अयादि सन्धि:

vi) यथोचितम्
नियम: आ + उ → ओ — गुण सन्धि।
यथा+उचितम्=यथोचितम्\text{यथा} + \text{उचितम्} = \text{यथोचितम्}
उत्तरम्— यथा + उचितम् — गुण सन्धि:
प्र. 3यत्र प्रकृतिभाव-सन्धि: अस्ति तत्पदं (√) इति चिह्नेन चिह्नीकुरुत यत्र च नास्ति तत्पदं (×) इति चिह्नेन चिह्नीकुरुत—
i) नदी एते
ii) वृक्षे अपि
iii) मुनी एतौ
iv) साधू उपरि गच्छत:
v) सखी एषा
vi) मुनी इच्छत:
vii) सभायाम् कवी आगतौ
viii) नदी इयं वहति
Show solution
नियम (प्रकृतिभाव सन्धि): जब द्विवचन के अन्त में ई, ऊ, ए हो और उसके बाद कोई स्वर आए, तो सन्धि नहीं होती — पद अपने मूल रूप में रहते हैं। यह प्रकृतिभाव सन्धि कहलाती है।

i) नदी एते
नदी (द्विवचन नहीं, एकवचन) — प्रकृतिभाव सन्धि नहीं।
उत्तरम्— (×)

ii) वृक्षे अपि
वृक्षे — द्विवचन नहीं (सप्तमी एकवचन) — प्रकृतिभाव सन्धि नहीं।
उत्तरम्— (×)

iii) मुनी एतौ
मुनी — प्रथमा द्विवचन, बाद में स्वर (ए) — प्रकृतिभाव सन्धि है।
उत्तरम्— (√)

iv) साधू उपरि गच्छत:
साधू — प्रथमा द्विवचन, बाद में स्वर (उ) — प्रकृतिभाव सन्धि है।
उत्तरम्— (√)

v) सखी एषा
सखी — एकवचन (दीर्घ ई) — द्विवचन नहीं, अतः प्रकृतिभाव सन्धि नहीं।
उत्तरम्— (×)

vi) मुनी इच्छत:
मुनी — प्रथमा द्विवचन, बाद में स्वर (इ) — प्रकृतिभाव सन्धि है।
उत्तरम्— (√)

vii) सभायाम् कवी आगतौ
कवी — प्रथमा द्विवचन, बाद में स्वर (आ) — प्रकृतिभाव सन्धि है।
उत्तरम्— (√)

viii) नदी इयं वहति
नदी — एकवचन — प्रकृतिभाव सन्धि नहीं।
उत्तरम्— (×)
प्र. 4अधोलिखितवाक्येषु स्थूलपदेषु सन्धिविच्छेदं कृत्वा लिखत—
i) कवीन्द्र:
ii) अत्याचारम्
iii) शतैरपि
iv) तथैव
v) वृक्षेऽपि
Show solution
दिया गया है: स्थूलपदों का सन्धिविच्छेद करना है।

i) कवीन्द्र:
नियम: इ/ई + इ/ई → दीर्घ ई — दीर्घ सन्धि।
कवि+इन्द्र:=कवीन्द्र:\text{कवि} + \text{इन्द्र:} = \text{कवीन्द्र:}
उत्तरम्— कवि + इन्द्र:

ii) अत्याचारम्
नियम: इ + आ → या — यण् सन्धि।
अति+आचारम्=अत्याचारम्\text{अति} + \text{आचारम्} = \text{अत्याचारम्}
उत्तरम्— अति + आचारम्

iii) शतैरपि
नियम: यहाँ दो सन्धियाँ हैं — शतैः + अपि (विसर्ग सन्धि: ः + अ → र्)।
शतैः+अपि=शतैरपि\text{शतैः} + \text{अपि} = \text{शतैरपि}
उत्तरम्— शतैः + अपि

iv) तथैव
नियम: अ/आ + ए → ऐ — वृद्धि सन्धि।
तथा+एव=तथैव\text{तथा} + \text{एव} = \text{तथैव}
उत्तरम्— तथा + एव

v) वृक्षेऽपि
नियम: ए + अ → ए (पूर्वरूप सन्धि), अ का लोप, अवग्रह।
वृक्षे+अपि=वृक्षेऽपि\text{वृक्षे} + \text{अपि} = \text{वृक्षेऽपि}
उत्तरम्— वृक्षे + अपि

अभ्यासकार्यम् — व्यञ्जन सन्धि (पृष्ठ 27)

प्र. 1समुचितं सन्धिविच्छेदरूपं पूर्यत—
i) दिगम्बरः — …… + अम्बरः (दिक् / दिग्)
ii) मच्छिरः — मत् + …… (छिरः / शिरः)
iii) जगदीशः — …… + ईशः (जगत् / जगद्)
iv) अयं गच्छति — …… + गच्छति (अयं / अयम्)
v) नीरोगः — …… + रोगः (निर् / नीर्)
vi) तल्लीनः — तत् + …… (लिनः / लीनः)
Show solution
दिया गया है: सन्धिपद का उचित विच्छेद चुनना है।

i) दिगम्बरः
नियम: क् + स्वर → ग् (व्यञ्जन सन्धि — वर्ग के प्रथम वर्ण का तृतीय वर्ण)।
दिक्+अम्बरः=दिगम्बरः\text{दिक्} + \text{अम्बरः} = \text{दिगम्बरः}
उत्तरम्— दिक्

ii) मच्छिरः
नियम: त् + श् → च्छ् — व्यञ्जन सन्धि।
मत्+शिरः=मच्छिरः\text{मत्} + \text{शिरः} = \text{मच्छिरः}
उत्तरम्— शिरः

iii) जगदीशः
नियम: त् + स्वर → द् — व्यञ्जन सन्धि।
जगत्+ईशः=जगदीशः\text{जगत्} + \text{ईशः} = \text{जगदीशः}
उत्तरम्— जगत्

iv) अयं गच्छति
नियम: म् + व्यञ्जन → अनुस्वार (ं) — व्यञ्जन सन्धि।
अयम्+गच्छति=अयं गच्छति\text{अयम्} + \text{गच्छति} = \text{अयं गच्छति}
उत्तरम्— अयम्

v) नीरोगः
नियम: निस्/निर् + र → नीर् — विसर्ग सन्धि।
निर्+रोगः=नीरोगः\text{निर्} + \text{रोगः} = \text{नीरोगः}
उत्तरम्— निर्

vi) तल्लीनः
नियम: त् + ल् → ल्ल् — व्यञ्जन सन्धि।
तत्+लीनः=तल्लीनः\text{तत्} + \text{लीनः} = \text{तल्लीनः}
उत्तरम्— लीनः
प्र. 2समुचितं सन्धिपदं चित्वा लिखत—
i) सत् + जनः — सज्जनः / सत्जनः
ii) तत् + श्रुत्वा — तच्चुत्वा / तच्छुत्वा
iii) विद्वान् + लिखति — विद्वांल्लिखति / विद्वांल्लिखति
iv) सम् + कल्पः — सम्कल्पः / सङ्कल्पः
v) उत् + लेखः — उल्लेखः / उल्लेखः
Show solution
दिया गया है: उचित सन्धिपद चुनना है।

i) सत् + जनः
नियम: त् + ज् → ज्ज् — व्यञ्जन सन्धि (तवर्ग + जवर्ग → जवर्ग)।
सत्+जनः=सज्जनः\text{सत्} + \text{जनः} = \text{सज्जनः}
उत्तरम्— सज्जनः

ii) तत् + श्रुत्वा
नियम: त् + श् → च्छ् — व्यञ्जन सन्धि।
तत्+श्रुत्वा=तच्छ्रुत्वा\text{तत्} + \text{श्रुत्वा} = \text{तच्छ्रुत्वा}
उत्तरम्— तच्छुत्वा *(तच्छ्रुत्वा)*

iii) विद्वान् + लिखति
नियम: न् + ल् → ँल् (अनुनासिक) — व्यञ्जन सन्धि।
विद्वान्+लिखति=विद्वाँल्लिखति\text{विद्वान्} + \text{लिखति} = \text{विद्वाँल्लिखति}
उत्तरम्— विद्वांल्लिखति

iv) सम् + कल्पः
नियम: म् + क् → ङ् (अनुस्वार परसवर्ण) — व्यञ्जन सन्धि।
सम्+कल्पः=सङ्कल्पः\text{सम्} + \text{कल्पः} = \text{सङ्कल्पः}
उत्तरम्— सङ्कल्पः

v) उत् + लेखः
नियम: त् + ल् → ल्ल् — व्यञ्जन सन्धि।
उत्+लेखः=उल्लेखः\text{उत्} + \text{लेखः} = \text{उल्लेखः}
उत्तरम्— उल्लेखः
प्र. 3अधोलिखितवाक्येषु स्थूलपदानां यथापेक्षं सन्धिम् अथवा सन्धिविच्छेदं कृत्वा लिखत—
i) जगच्छिवानि (सन्धिविच्छेद)
ii) उत् + लिखितम् (सन्धि)
iii) नीरोगः (सन्धिविच्छेद)
iv) पं + चमे (सन्धि)
v) तरुच्छायायाम् (सन्धिविच्छेद)
vi) मानम् + न (सन्धि)
Show solution
दिया गया है: सन्धि अथवा सन्धिविच्छेद करना है।

i) जगच्छिवानि — सन्धिविच्छेद
नियम: त् + श् → च्छ् — व्यञ्जन सन्धि।
जगत्+शिवानि=जगच्छिवानि\text{जगत्} + \text{शिवानि} = \text{जगच्छिवानि}
उत्तरम्— जगत् + शिवानि

ii) उत् + लिखितम् — सन्धि
नियम: त् + ल् → ल्ल् — व्यञ्जन सन्धि।
उत्+लिखितम्=उल्लिखितम्\text{उत्} + \text{लिखितम्} = \text{उल्लिखितम्}
उत्तरम्— उल्लिखितम्

iii) नीरोगः — सन्धिविच्छेद
नियम: निर् + रोगः → नीरोगः — विसर्ग सन्धि।
निर्+रोगः=नीरोगः\text{निर्} + \text{रोगः} = \text{नीरोगः}
उत्तरम्— निर् + रोगः

iv) पं + चमे — सन्धि
नियम: म् + च् → ञ् (परसवर्ण) — व्यञ्जन सन्धि।
पम्+चमे=पञ्चमे\text{पम्} + \text{चमे} = \text{पञ्चमे}
उत्तरम्— पञ्चमे

v) तरुच्छायायाम् — सन्धिविच्छेद
नियम: उ + श् → उच्छ् — व्यञ्जन सन्धि (स्वर के बाद श् → च्छ्)।
तरु+छायायाम्=तरुच्छायायाम्\text{तरु} + \text{छायायाम्} = \text{तरुच्छायायाम्}
उत्तरम्— तरु + छायायाम्

vi) मानम् + न — सन्धि
नियम: म् + न् → न्न् — व्यञ्जन सन्धि।
मानम्+=मानन्न\text{मानम्} + \text{न} = \text{मानन्न}
*(अथवा अनुस्वार रहे: मानं न)*
उत्तरम्— मानं न

अभ्यासकार्यम् — विसर्ग सन्धि (पृष्ठ 31-32)

प्र. 1समुचितं सन्धिपदं चित्वा लिखत—
i) इतः + ततः — इतस्ततः / इतश्ततः
ii) दुः + कर्म — दुश्कर्म / दुष्कर्म
iii) शिवः + अवदत् — शिवावदत् / शिवोऽवदत्
iv) मुनिः + आगच्छति — मुनिरागच्छति / मुनिरगच्छित
v) मनः + रथः — मनरथः / मनोरथः
vi) छात्रः + अयम् — छात्रोऽयम् / छात्रायम्
vii) प्रथमः + नाम — प्रथमो नाम / प्रथमोऽनाम
viii) कपि + चलति — कपिच्चलति / कपिश्चलति
Show solution
दिया गया है: उचित सन्धिपद चुनना है।

i) इतः + ततः
नियम: अः + त् → अस् — विसर्ग सन्धि (सत्व)।
इतः+ततः=इतस्ततः\text{इतः} + \text{ततः} = \text{इतस्ततः}
उत्तरम्— इतस्ततः

ii) दुः + कर्म
नियम: उः + क् → उष् — विसर्ग सन्धि (षत्व)।
दुः+कर्म=दुष्कर्म\text{दुः} + \text{कर्म} = \text{दुष्कर्म}
उत्तरम्— दुष्कर्म

iii) शिवः + अवदत्
नियम: अः + अ → ओऽ — विसर्ग सन्धि (उत्व + पूर्वरूप)।
शिवः+अवदत्=शिवोऽवदत्\text{शिवः} + \text{अवदत्} = \text{शिवोऽवदत्}
उत्तरम्— शिवोऽवदत्

iv) मुनिः + आगच्छति
नियम: इः + स्वर → इर् — विसर्ग सन्धि (रत्व)।
मुनिः+आगच्छति=मुनिरागच्छति\text{मुनिः} + \text{आगच्छति} = \text{मुनिरागच्छति}
उत्तरम्— मुनिरागच्छति

v) मनः + रथः
नियम: अः + र → ओ (विसर्ग लोप, पूर्व अ → ओ) — विसर्ग सन्धि।
मनः+रथः=मनोरथः\text{मनः} + \text{रथः} = \text{मनोरथः}
उत्तरम्— मनोरथः

vi) छात्रः + अयम्
नियम: अः + अ → ओऽ — विसर्ग सन्धि।
छात्रः+अयम्=छात्रोऽयम्\text{छात्रः} + \text{अयम्} = \text{छात्रोऽयम्}
उत्तरम्— छात्रोऽयम्

vii) प्रथमः + नाम
नियम: अः + व्यञ्जन (न) → ओ — विसर्ग सन्धि।
प्रथमः+नाम=प्रथमो नाम\text{प्रथमः} + \text{नाम} = \text{प्रथमो नाम}
उत्तरम्— प्रथमो नाम

viii) कपि + चलति
नियम: इ + च् → इच्च् (स्वर के बाद च् → च्च्) — व्यञ्जन सन्धि।
कपि+चलति=कपिच्चलति\text{कपि} + \text{चलति} = \text{कपिच्चलति}
उत्तरम्— कपिच्चलति
प्र. 2सन्धिविच्छेदं कृत्वा लिखत—
i) कीटोऽपि
ii) भोजो नाम
iii) वर्षयोऽप्परान्तम् — वर्षयोः + ……
iv) शिविज्ज्यति
v) कैक्षित् — कैः + ……
vi) महापुरुषैःपि
vii) नमस्कारः — नमः + ……
viii) धनुष्टङ्कारः — …… + टङ्कारः
Show solution
दिया गया है: सन्धिपद का विच्छेद करना है।

i) कीटोऽपि
नियम: अः + अ → ओऽ — विसर्ग सन्धि।
कीटः+अपि=कीटोऽपि\text{कीटः} + \text{अपि} = \text{कीटोऽपि}
उत्तरम्— कीटः + अपि

ii) भोजो नाम
नियम: अः + न → ओ — विसर्ग सन्धि।
भोजः+नाम=भोजो नाम\text{भोजः} + \text{नाम} = \text{भोजो नाम}
उत्तरम्— भोजः + नाम

iii) वर्षयोऽप्परान्तम् — वर्षयोः + ……
नियम: ओः + अ → ओऽ — विसर्ग सन्धि।
वर्षयोः+अप्परान्तम्\text{वर्षयोः} + \text{अप्परान्तम्}
उत्तरम्— वर्षयोः + अप्परान्तम्

iv) शिविज्ज्यति
नियम: विः + ज् → विज्ज् — विसर्ग/व्यञ्जन सन्धि।
शिविः+जयति=शिविज्जयति\text{शिविः} + \text{जयति} = \text{शिविज्जयति}
उत्तरम्— शिविः + जयति

v) कैक्षित् — कैः + ……
नियम: कैः + क्षित् → कैक्षित् — विसर्ग सन्धि (षत्व)।
कैः+क्षित्=कैक्षित्\text{कैः} + \text{क्षित्} = \text{कैक्षित्}
उत्तरम्— कैः + क्षित्

vi) महापुरुषैःपि
नियम: ऐः + अपि → ऐरपि (रत्व) — विसर्ग सन्धि।
महापुरुषैः+अपि\text{महापुरुषैः} + \text{अपि}
उत्तरम्— महापुरुषैः + अपि

vii) नमस्कारः — नमः + ……
नियम: नमः + कारः → नमस्कारः — विसर्ग सन्धि (सत्व)।
नमः+कारः=नमस्कारः\text{नमः} + \text{कारः} = \text{नमस्कारः}
उत्तरम्— नमः + कारः

viii) धनुष्टङ्कारः — …… + टङ्कारः
नियम: धनुः + टङ्कारः → धनुष्टङ्कारः — विसर्ग सन्धि (षत्व)।
धनुः+टङ्कारः=धनुष्टङ्कारः\text{धनुः} + \text{टङ्कारः} = \text{धनुष्टङ्कारः}
उत्तरम्— धनुः + टङ्कारः
प्र. 3अधोलिखितवाक्येषु स्थूलपदेषु सन्धिविच्छेदं कृत्वा लिखत—
i) पितुरिच्छा
ii) तपोवनम्
iii) पुरस्करोति
iv) मनस्तापस्य
v) निष्कपट:
vi) बालो गच्छति
Show solution
दिया गया है: स्थूलपदों का सन्धिविच्छेद करना है।

i) पितुरिच्छा
नियम: पितुः + इच्छा — उः + इ → उर् — विसर्ग सन्धि (रत्व)।
पितुः+इच्छा=पितुरिच्छा\text{पितुः} + \text{इच्छा} = \text{पितुरिच्छा}
उत्तरम्— पितुः + इच्छा

ii) तपोवनम्
नियम: तपः + वनम् — अः + व → ओ — विसर्ग सन्धि।
तपः+वनम्=तपोवनम्\text{तपः} + \text{वनम्} = \text{तपोवनम्}
उत्तरम्— तपः + वनम्

iii) पुरस्करोति
नियम: पुरः + करोति — अः + क → अस् — विसर्ग सन्धि (सत्व)।
पुरः+करोति=पुरस्करोति\text{पुरः} + \text{करोति} = \text{पुरस्करोति}
उत्तरम्— पुरः + करोति

iv) मनस्तापस्य
नियम: मनः + तापस्य — अः + त → अस् — विसर्ग सन्धि (सत्व)।
मनः+तापस्य=मनस्तापस्य\text{मनः} + \text{तापस्य} = \text{मनस्तापस्य}
उत्तरम्— मनः + तापस्य

v) निष्कपट:
नियम: निः + कपट: — इः + क → इष् — विसर्ग सन्धि (षत्व)।
निः+कपट:=निष्कपट:\text{निः} + \text{कपट:} = \text{निष्कपट:}
उत्तरम्— निः + कपट:

vi) बालो गच्छति
नियम: बालः + गच्छति — अः + ग → ओ — विसर्ग सन्धि।
बालः+गच्छति=बालो गच्छति\text{बालः} + \text{गच्छति} = \text{बालो गच्छति}
उत्तरम्— बालः + गच्छति

अभ्यासकार्यम् — मिश्रित सन्धि अभ्यास (पृष्ठ 33-34)

प्र. 1अधोलिखितेषु संयोगं कृत्वा पदनिर्माणं कुरुत—
i) त् + र् + आयते
ii) उ + ष् + ण् + अम्
iii) म् + ल् + आनम्
iv) ग् + ल् + आनि:
v) नि + ष् + क + र् + ष् + अ:
Show solution
दिया गया है: वर्णों को जोड़कर पद बनाना है।

i) त् + र् + आयते
त्+र्+आयते=त्रायतेत् + र् + आयते = \text{त्रायते}
उत्तरम्— त्रायते

ii) उ + ष् + ण् + अम्
+ष्+ण्+अम्=उष्णम्उ + ष् + ण् + अम् = \text{उष्णम्}
उत्तरम्— उष्णम्

iii) म् + ल् + आनम्
म्+ल्+आनम्=म्लानम्म् + ल् + आनम् = \text{म्लानम्}
उत्तरम्— म्लानम्

iv) ग् + ल् + आनि:
ग्+ल्+आनि:=ग्लानि:ग् + ल् + आनि: = \text{ग्लानि:}
उत्तरम्— ग्लानि:

v) नि + ष् + क + र् + ष् + अ:
नि+ष्++र्+ष्+:=निष्कर्ष:नि + ष् + क + र् + ष् + अ: = \text{निष्कर्ष:}
उत्तरम्— निष्कर्ष:
प्र. 2रिक्तस्थानानि पूर्यत—
i) क्लेश: = ... + ... + एश:
ii) स्वभाव: = स् + ... + अभाव:
iii) कर्म = क् + अ + र् + ... + अ
iv) उच्छ्वास: = उ + ... + ... + ... + ... + ... + आस:
v) उल्लास: = उ + ... + ... + ... + ... + ... + ... + ... +
Show solution
दिया गया है: पद के वर्णों को अलग करना है।

i) क्लेश:
क्लेश:=क्+ल्+एश:\text{क्लेश:} = \text{क्} + \text{ल्} + \text{एश:}
उत्तरम्— क् + ल् + एश:

ii) स्वभाव:
स्वभाव:=स्+व्+अभाव:\text{स्वभाव:} = \text{स्} + \text{व्} + \text{अभाव:}
उत्तरम्— स् + व् + अभाव:

iii) कर्म
कर्म=क्++र्+म्+\text{कर्म} = \text{क्} + \text{अ} + \text{र्} + \text{म्} + \text{अ}
उत्तरम्— क् + अ + र् + म् + अ

iv) उच्छ्वास:
उच्छ्वास:=+च्+छ्+व्++स्+आस:\text{उच्छ्वास:} = \text{उ} + \text{च्} + \text{छ्} + \text{व्} + \text{आ} + \text{स्} + \text{आस:}
सरल विभाजन: उ + च् + छ् + व् + आ + स् + आस:
उत्तरम्— उ + च् + छ् + व् + आ + स् + आस:

v) उल्लास:
उल्लास:=+ल्+ल्++स्++स्+अ:\text{उल्लास:} = \text{उ} + \text{ल्} + \text{ल्} + \text{आ} + \text{स्} + \text{अ} + \text{स्} + \text{अ:}
सरल विभाजन: उ + ल् + ल् + आ + स् + अ:
उत्तरम्— उ + ल् + ल् + आ + स् + अ:
प्र. 3अधोलिखितानि यथापेक्षितं योजयत—
i) जननीजनकविहीनम् अनाथम् पश्यामि
ii) सीता पुस्तकम् अपठत्
iii) कुरु न त्वम् अनर्थम्
iv) बालकम् अनाथम् पालय
v) सर्वम् अहर्निशं मानय
Show solution
दिया गया है: वाक्यों में उचित सन्धि करनी है।

i) जननीजनकविहीनम् अनाथम् पश्यामि
म् + अ → म (अनुस्वार + स्वर) — व्यञ्जन सन्धि।
जननीजनकविहीनम्+अनाथम्=जननीजनकविहीनमनाथम्\text{जननीजनकविहीनम्} + \text{अनाथम्} = \text{जननीजनकविहीनमनाथम्}
उत्तरम्— जननीजनकविहीनमनाथं पश्यामि

ii) सीता पुस्तकम् अपठत्
म् + अ → म — व्यञ्जन सन्धि।
पुस्तकम्+अपठत्=पुस्तकमपठत्\text{पुस्तकम्} + \text{अपठत्} = \text{पुस्तकमपठत्}
उत्तरम्— सीता पुस्तकमपठत्

iii) कुरु न त्वम् अनर्थम्
म् + अ → म — व्यञ्जन सन्धि।
त्वम्+अनर्थम्=त्वमनर्थम्\text{त्वम्} + \text{अनर्थम्} = \text{त्वमनर्थम्}
उत्तरम्— कुरु न त्वमनर्थम्

iv) बालकम् अनाथम् पालय
म् + अ → म — व्यञ्जन सन्धि।
बालकम्+अनाथम्=बालकमनाथम्\text{बालकम्} + \text{अनाथम्} = \text{बालकमनाथम्}
उत्तरम्— बालकमनाथं पालय

v) सर्वम् अहर्निशं मानय
म् + अ → म — व्यञ्जन सन्धि।
सर्वम्+अहर्निशम्=सर्वमहर्निशम्\text{सर्वम्} + \text{अहर्निशम्} = \text{सर्वमहर्निशम्}
उत्तरम्— सर्वमहर्निशं मानय
प्र. 4सन्धिविच्छेदरूपं पूर्यत—
i) वृक्षच्छायायाम् = ... + छायायाम्
ii) नाववतु = ... + अवतु
iii) वागथाविव = वाक् + ... + इव
iv) कोऽत्र = ... + अत्र
v) वेत्तासि = वेत्ता + ...
vi) महोदय: = महा + ...
vii) सर्वैश्त्र = ... + अत्र
viii) अभ्युदय: = अभि + ...
ix) तदर्थम् = तत् + ...
x) शास्त्रचन्द्र: = ... + चन्द्र:
Show solution
दिया गया है: सन्धिपद का विच्छेद करना है।

i) वृक्षच्छायायाम्
नियम: वृक्ष + छायायाम् — स्वर के बाद छ् → च्छ् — व्यञ्जन सन्धि।
वृक्ष+छायायाम्=वृक्षच्छायायाम्\text{वृक्ष} + \text{छायायाम्} = \text{वृक्षच्छायायाम्}
उत्तरम्— वृक्ष + छायायाम्

ii) नाववतु
नियम: न + अवतु → नावतु नहीं; नौ + अवतु → नाववतु — अयादि सन्धि।
नौ+अवतु=नाववतु\text{नौ} + \text{अवतु} = \text{नाववतु}
उत्तरम्— नौ + अवतु

iii) वागथाविव = वाक् + ... + इव
नियम: वाक् + अथा + इव — वाक् + अथा → वागथा (व्यञ्जन सन्धि), अथा + इव → अथेव नहीं; यहाँ वाक् + अर्थ + इव।
वाक्+अर्थः+इव=वागर्थाविव\text{वाक्} + \text{अर्थः} + \text{इव} = \text{वागर्थाविव}
उत्तरम्— वाक् + अर्थः + इव *(वागर्थाविव)*

iv) कोऽत्र
नियम: कः + अत्र — अः + अ → ओऽ — विसर्ग सन्धि।
कः+अत्र=कोऽत्र\text{कः} + \text{अत्र} = \text{कोऽत्र}
उत्तरम्— कः + अत्र

v) वेत्तासि = वेत्ता + ...
नियम: वेत्ता + असि — आ + अ → आ (दीर्घ) — दीर्घ सन्धि।
वेत्ता+असि=वेत्तासि\text{वेत्ता} + \text{असि} = \text{वेत्तासि}
उत्तरम्— वेत्ता + असि

vi) महोदय: = महा + ...
नियम: महा + उदय: — आ + उ → ओ — गुण सन्धि।
महा+उदय:=महोदय:\text{महा} + \text{उदय:} = \text{महोदय:}
उत्तरम्— महा + उदय:

vii) सर्वैश्त्र = ... + अत्र
नियम: सर्वैः + अत्र — ऐः + अ → ऐर् (रत्व) — विसर्ग सन्धि।
*(OCR में 'सर्वैश्त्र' है, सम्भवतः 'सर्वैरत्र' होना चाहिए।)*
सर्वैः+अत्र=सर्वैरत्र\text{सर्वैः} + \text{अत्र} = \text{सर्वैरत्र}
उत्तरम्— सर्वैः + अत्र

viii) अभ्युदय: = अभि + ...
नियम: अभि + उदय: — इ + उ → यु — यण् सन्धि।
अभि+उदय:=अभ्युदय:\text{अभि} + \text{उदय:} = \text{अभ्युदय:}
उत्तरम्— अभि + उदय:

ix) तदर्थम् = तत् + ...
नियम: तत् + अर्थम् — त् + अ → द् — व्यञ्जन सन्धि।
तत्+अर्थम्=तदर्थम्\text{तत्} + \text{अर्थम्} = \text{तदर्थम्}
उत्तरम्— तत् + अर्थम्

x) शास्त्रचन्द्र: = ... + चन्द्र:
नियम: शास्त्र + चन्द्र: — यहाँ सन्धि नहीं, समास है। सन्धि की दृष्टि से:
शास्त्र+चन्द्र:=शास्त्रचन्द्र:\text{शास्त्र} + \text{चन्द्र:} = \text{शास्त्रचन्द्र:}
उत्तरम्— शास्त्र + चन्द्र:
प्र. 5सन्धि कृत्वा लिखत—
i) जगत् + जननी
ii) महा + ऐश्वर्यम्
iii) न + अधीतम्
iv) अह: + अह:
v) जीवति + अनाथ: + अपि
vi) गृहे + अपि
vii) जगत् + माता
viii) महान् + लिखति
ix) द्वौ + एतौ
x) यत् + भविष्य: + विनश्यति
Show solution
दिया गया है: पदों में सन्धि करनी है।

i) जगत् + जननी
नियम: त् + ज् → ज्ज् — व्यञ्जन सन्धि।
जगत्+जननी=जगज्जननी\text{जगत्} + \text{जननी} = \text{जगज्जननी}
उत्तरम्— जगज्जननी

ii) महा + ऐश्वर्यम्
नियम: आ + ऐ → ऐ — वृद्धि सन्धि।
महा+ऐश्वर्यम्=महैश्वर्यम्\text{महा} + \text{ऐश्वर्यम्} = \text{महैश्वर्यम्}
उत्तरम्— महैश्वर्यम्

iii) न + अधीतम्
नियम: अ + अ → आ — दीर्घ सन्धि।
+अधीतम्=नाधीतम्\text{न} + \text{अधीतम्} = \text{नाधीतम्}
उत्तरम्— नाधीतम्

iv) अह: + अह:
नियम: अः + अ → ओऽ — विसर्ग सन्धि।
अह:+अह:=अहोऽहः\text{अह:} + \text{अह:} = \text{अहोऽहः}
उत्तरम्— अहोऽहः

v) जीवति + अनाथ: + अपि
प्रथम: जीवति + अनाथ: — इ + अ → य् — यण् सन्धि → जीवत्यनाथ:
द्वितीय: जीवत्यनाथ: + अपि — अः + अ → ओऽ — विसर्ग सन्धि → जीवत्यनाथोऽपि
जीवति+अनाथ:+अपि=जीवत्यनाथोऽपि\text{जीवति} + \text{अनाथ:} + \text{अपि} = \text{जीवत्यनाथोऽपि}
उत्तरम्— जीवत्यनाथोऽपि

vi) गृहे + अपि
नियम: ए + अ → ए (पूर्वरूप सन्धि), अवग्रह।
गृहे+अपि=गृहेऽपि\text{गृहे} + \text{अपि} = \text{गृहेऽपि}
उत्तरम्— गृहेऽपि

vii) जगत् + माता
नियम: त् + म् → न्म् (अनुनासिक) — व्यञ्जन सन्धि।
जगत्+माता=जगन्माता\text{जगत्} + \text{माता} = \text{जगन्माता}
उत्तरम्— जगन्माता

viii) महान् + लिखति
नियम: न् + ल् → ँल् — व्यञ्जन सन्धि।
महान्+लिखति=महाँल्लिखति\text{महान्} + \text{लिखति} = \text{महाँल्लिखति}
उत्तरम्— महाँल्लिखति

ix) द्वौ + एतौ
नियम: औ + ए → आव् — अयादि सन्धि।
द्वौ+एतौ=द्वावेतौ\text{द्वौ} + \text{एतौ} = \text{द्वावेतौ}
उत्तरम्— द्वावेतौ

x) यत् + भविष्य: + विनश्यति
प्रथम: यत् + भविष्य: — त् + भ् → द्भ् — व्यञ्जन सन्धि → यद्भविष्य:
द्वितीय: यद्भविष्य: + विनश्यति — अः + व → ओ — विसर्ग सन्धि → यद्भविष्योविनश्यति
यत्+भविष्य:+विनश्यति=यद्भविष्योविनश्यति\text{यत्} + \text{भविष्य:} + \text{विनश्यति} = \text{यद्भविष्योविनश्यति}
उत्तरम्— यद्भविष्योविनश्यति

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in सन्धि for CBSE Class 10 Sanskrit?
सन्धि covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in सन्धि — CBSE Class 10 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for सन्धि Class 10 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in सन्धि (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full सन्धि chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.