Skip to main content
Chapter 9 of 36
NCERT Solutions

सन्धि (Part 3) — NCERT Solutions

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for सन्धि (Part 3), CBSE Class 10 Sanskrit: 15 textbook questions solved step by step. Part of the CBSE Class 10 Sanskrit syllabus.

120 questions40 flashcards15 formulas & key relations5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying सन्धि? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Free trial, no card needed.

15 Questions Solved · 4 Sections

The first 8 solutions are open to read. The other 7 are free with a Super Tutor account.

अभ्यासकार्यम् — स्वर सन्धि (पृष्ठ 20)

प्र. 1अधोलिखितेषु समुचितं सन्धिपदं चित्वा लिखत—
i) मातृ + ऋणम्
ii) यदि + अपि
iii) मत + ऐक्यम्
iv) भानु + उदय:
v) भौ + उक:
vi) विष्णो + इह
vii) सर्वे + अत्र
viii) गड्गा + इव
Show solution

दिया गया है: विभिन्न पदों के संयोग से उचित सन्धिपद चुनना है।

i) मातृ + ऋणम्
नियम: ऋ/ॠ के बाद ऋ/ॠ आए तो दोनों मिलकर दीर्घ ऋ (ॠ) हो जाते हैं — दीर्घ सन्धि।
मातृ+ऋणम्=मातॄणम्\text{मातृ} + \text{ऋणम्} = \text{मातॄणम्}
उत्तरम्— मातॄणम्

ii) यदि + अपि
नियम: इ/ई के बाद असमान स्वर आए तो इ/ई → य् — यण् सन्धि।
यदि+अपि=यद्यपि\text{यदि} + \text{अपि} = \text{यद्यपि}
उत्तरम्— यद्यपि

iii) मत + ऐक्यम्
नियम: अ/आ के बाद ए/ऐ आए तो दोनों मिलकर ऐ हो जाते हैं — वृद्धि सन्धि।
मत+ऐक्यम्=मतैक्यम्\text{मत} + \text{ऐक्यम्} = \text{मतैक्यम्}
उत्तरम्— मतैक्यम्

iv) भानु + उदय:
नियम: उ/ऊ के बाद उ/ऊ आए तो दीर्घ ऊ हो जाता है — दीर्घ सन्धि।
भानु+उदय:=भानूदय:\text{भानु} + \text{उदय:} = \text{भानूदय:}
उत्तरम्— भानूदय:

v) भौ + उक:
नियम: औ के बाद कोई स्वर आए तो औ → आव् — अयादि सन्धि।
भौ+उक:=भावुक:\text{भौ} + \text{उक:} = \text{भावुक:}
उत्तरम्— भावुक:

vi) विष्णो + इह
नियम: ओ के बाद इ आए तो ओ → अव् — अयादि सन्धि।
विष्णो+इह=विष्णविह\text{विष्णो} + \text{इह} = \text{विष्णविह}
(OCR में विकल्प स्पष्ट नहीं हैं; अयादि सन्धि से विष्णविह बनता है।)
उत्तरम्— विष्णविह

vii) सर्वे + अत्र
नियम: ए के बाद अ आए तो ए यथावत् रहे और अ का लोप होकर अवग्रह (ऽ) लगता है — पूर्वरूप सन्धि।
सर्वे+अत्र=सर्वेऽत्र\text{सर्वे} + \text{अत्र} = \text{सर्वेऽत्र}
उत्तरम्— सर्वेऽत्र

viii) गड्गा + इव
नियम: आ के बाद इ आए तो दोनों मिलकर ए हो जाते हैं — गुण सन्धि।
गड्गा+इव=गड्गेव\text{गड्गा} + \text{इव} = \text{गड्गेव}
उत्तरम्— गड्गेव

प्र. 2अधोलिखितेषु सन्धिविच्छेदं रूपं पूर्यित्वा सन्धे: नाम अपि लिखत—
i) तवैव = ... + एव
ii) नदीव = नदी + ...
iii) केऽपि = ... + अपि
iv) अत्याचार: = अति + ...
v) शयनम् = ... + अनम्
vi) यथोचितम् = यथा + ...
Show solution

दिया गया है: सन्धिपद से सन्धिविच्छेद करना है।

i) तवैव
नियम: अ/आ + ए/ऐ → ऐ — वृद्धि सन्धि।
तव+एव=तवैव\text{तव} + \text{एव} = \text{तवैव}
उत्तरम्— तव + एव — वृद्धि सन्धि:

ii) नदीव
नियम: आ + इ → ए — गुण सन्धि।
नदी+इव=नदीव\text{नदी} + \text{इव} = \text{नदीव}
(यहाँ नदी + इव में यण् सन्धि नहीं; दीर्घ ई + इ → ए नहीं होता। वस्तुतः नदी + इव = नद्यिव (यण्) परन्तु पाठ्यक्रम के अनुसार उत्तर:)
उत्तरम्— नदी + इव — यण् सन्धि:

iii) केऽपि
नियम: ए + अ → ए (पूर्वरूप सन्धि), अ का लोप, अवग्रह।
के+अपि=केऽपि\text{के} + \text{अपि} = \text{केऽपि}
उत्तरम्— के + अपि — पूर्वरूप सन्धि:

iv) अत्याचार:
नियम: इ + आ → या — यण् सन्धि।
अति+आचार:=अत्याचार:\text{अति} + \text{आचार:} = \text{अत्याचार:}
उत्तरम्— अति + आचार: — यण् सन्धि:

v) शयनम्
नियम: अ + अ → अ (दीर्घ) नहीं; यहाँ शे + अनम् → शयनम् — अयादि सन्धि।
शे+अनम्=शयनम्\text{शे} + \text{अनम्} = \text{शयनम्}
उत्तरम्— शे + अनम् — अयादि सन्धि:

vi) यथोचितम्
नियम: आ + उ → ओ — गुण सन्धि।
यथा+उचितम्=यथोचितम्\text{यथा} + \text{उचितम्} = \text{यथोचितम्}
उत्तरम्— यथा + उचितम् — गुण सन्धि:

प्र. 3यत्र प्रकृतिभाव-सन्धि: अस्ति तत्पदं (√) इति चिह्नेन चिह्नीकुरुत यत्र च नास्ति तत्पदं (×) इति चिह्नेन चिह्नीकुरुत—
i) नदी एते
ii) वृक्षे अपि
iii) मुनी एतौ
iv) साधू उपरि गच्छत:
v) सखी एषा
vi) मुनी इच्छत:
vii) सभायाम् कवी आगतौ
viii) नदी इयं वहति
Show solution

नियम (प्रकृतिभाव सन्धि): जब द्विवचन के अन्त में ई, ऊ, ए हो और उसके बाद कोई स्वर आए, तो सन्धि नहीं होती — पद अपने मूल रूप में रहते हैं। यह प्रकृतिभाव सन्धि कहलाती है।

i) नदी एते
नदी (द्विवचन नहीं, एकवचन) — प्रकृतिभाव सन्धि नहीं।
उत्तरम्— (×)

ii) वृक्षे अपि
वृक्षे — द्विवचन नहीं (सप्तमी एकवचन) — प्रकृतिभाव सन्धि नहीं।
उत्तरम्— (×)

iii) मुनी एतौ
मुनी — प्रथमा द्विवचन, बाद में स्वर (ए) — प्रकृतिभाव सन्धि है।
उत्तरम्— (√)

iv) साधू उपरि गच्छत:
साधू — प्रथमा द्विवचन, बाद में स्वर (उ) — प्रकृतिभाव सन्धि है।
उत्तरम्— (√)

v) सखी एषा
सखी — एकवचन (दीर्घ ई) — द्विवचन नहीं, अतः प्रकृतिभाव सन्धि नहीं।
उत्तरम्— (×)

vi) मुनी इच्छत:
मुनी — प्रथमा द्विवचन, बाद में स्वर (इ) — प्रकृतिभाव सन्धि है।
उत्तरम्— (√)

vii) सभायाम् कवी आगतौ
कवी — प्रथमा द्विवचन, बाद में स्वर (आ) — प्रकृतिभाव सन्धि है।
उत्तरम्— (√)

viii) नदी इयं वहति
नदी — एकवचन — प्रकृतिभाव सन्धि नहीं।
उत्तरम्— (×)

प्र. 4अधोलिखितवाक्येषु स्थूलपदेषु सन्धिविच्छेदं कृत्वा लिखत—
i) कवीन्द्र:
ii) अत्याचारम्
iii) शतैरपि
iv) तथैव
v) वृक्षेऽपि
Show solution

दिया गया है: स्थूलपदों का सन्धिविच्छेद करना है।

i) कवीन्द्र:
नियम: इ/ई + इ/ई → दीर्घ ई — दीर्घ सन्धि।
कवि+इन्द्र:=कवीन्द्र:\text{कवि} + \text{इन्द्र:} = \text{कवीन्द्र:}
उत्तरम्— कवि + इन्द्र:

ii) अत्याचारम्
नियम: इ + आ → या — यण् सन्धि।
अति+आचारम्=अत्याचारम्\text{अति} + \text{आचारम्} = \text{अत्याचारम्}
उत्तरम्— अति + आचारम्

iii) शतैरपि
नियम: यहाँ दो सन्धियाँ हैं — शतैः + अपि (विसर्ग सन्धि: ः + अ → र्)।
शतैः+अपि=शतैरपि\text{शतैः} + \text{अपि} = \text{शतैरपि}
उत्तरम्— शतैः + अपि

iv) तथैव
नियम: अ/आ + ए → ऐ — वृद्धि सन्धि।
तथा+एव=तथैव\text{तथा} + \text{एव} = \text{तथैव}
उत्तरम्— तथा + एव

v) वृक्षेऽपि
नियम: ए + अ → ए (पूर्वरूप सन्धि), अ का लोप, अवग्रह।
वृक्षे+अपि=वृक्षेऽपि\text{वृक्षे} + \text{अपि} = \text{वृक्षेऽपि}
उत्तरम्— वृक्षे + अपि

अभ्यासकार्यम् — व्यञ्जन सन्धि (पृष्ठ 27)

प्र. 1समुचितं सन्धिविच्छेदरूपं पूर्यत—
i) दिगम्बरः — …… + अम्बरः (दिक् / दिग्)
ii) मच्छिरः — मत् + …… (छिरः / शिरः)
iii) जगदीशः — …… + ईशः (जगत् / जगद्)
iv) अयं गच्छति — …… + गच्छति (अयं / अयम्)
v) नीरोगः — …… + रोगः (निर् / नीर्)
vi) तल्लीनः — तत् + …… (लिनः / लीनः)
Show solution

दिया गया है: सन्धिपद का उचित विच्छेद चुनना है।

i) दिगम्बरः
नियम: क् + स्वर → ग् (व्यञ्जन सन्धि — वर्ग के प्रथम वर्ण का तृतीय वर्ण)।
दिक्+अम्बरः=दिगम्बरः\text{दिक्} + \text{अम्बरः} = \text{दिगम्बरः}
उत्तरम्— दिक्

ii) मच्छिरः
नियम: त् + श् → च्छ् — व्यञ्जन सन्धि।
मत्+शिरः=मच्छिरः\text{मत्} + \text{शिरः} = \text{मच्छिरः}
उत्तरम्— शिरः

iii) जगदीशः
नियम: त् + स्वर → द् — व्यञ्जन सन्धि।
जगत्+ईशः=जगदीशः\text{जगत्} + \text{ईशः} = \text{जगदीशः}
उत्तरम्— जगत्

iv) अयं गच्छति
नियम: म् + व्यञ्जन → अनुस्वार (ं) — व्यञ्जन सन्धि।
अयम्+गच्छति=अयं गच्छति\text{अयम्} + \text{गच्छति} = \text{अयं गच्छति}
उत्तरम्— अयम्

v) नीरोगः
नियम: निस्/निर् + र → नीर् — विसर्ग सन्धि।
निर्+रोगः=नीरोगः\text{निर्} + \text{रोगः} = \text{नीरोगः}
उत्तरम्— निर्

vi) तल्लीनः
नियम: त् + ल् → ल्ल् — व्यञ्जन सन्धि।
तत्+लीनः=तल्लीनः\text{तत्} + \text{लीनः} = \text{तल्लीनः}
उत्तरम्— लीनः

प्र. 2समुचितं सन्धिपदं चित्वा लिखत—
i) सत् + जनः — सज्जनः / सत्जनः
ii) तत् + श्रुत्वा — तच्चुत्वा / तच्छुत्वा
iii) विद्वान् + लिखति — विद्वांल्लिखति / विद्वांल्लिखति
iv) सम् + कल्पः — सम्कल्पः / सङ्कल्पः
v) उत् + लेखः — उल्लेखः / उल्लेखः
Show solution

दिया गया है: उचित सन्धिपद चुनना है।

i) सत् + जनः
नियम: त् + ज् → ज्ज् — व्यञ्जन सन्धि (तवर्ग + जवर्ग → जवर्ग)।
सत्+जनः=सज्जनः\text{सत्} + \text{जनः} = \text{सज्जनः}
उत्तरम्— सज्जनः

ii) तत् + श्रुत्वा
नियम: त् + श् → च्छ् — व्यञ्जन सन्धि।
तत्+श्रुत्वा=तच्छ्रुत्वा\text{तत्} + \text{श्रुत्वा} = \text{तच्छ्रुत्वा}
उत्तरम्— तच्छुत्वा (तच्छ्रुत्वा)

iii) विद्वान् + लिखति
नियम: न् + ल् → ँल् (अनुनासिक) — व्यञ्जन सन्धि।
विद्वान्+लिखति=विद्वाँल्लिखति\text{विद्वान्} + \text{लिखति} = \text{विद्वाँल्लिखति}
उत्तरम्— विद्वांल्लिखति

iv) सम् + कल्पः
नियम: म् + क् → ङ् (अनुस्वार परसवर्ण) — व्यञ्जन सन्धि।
सम्+कल्पः=सङ्कल्पः\text{सम्} + \text{कल्पः} = \text{सङ्कल्पः}
उत्तरम्— सङ्कल्पः

v) उत् + लेखः
नियम: त् + ल् → ल्ल् — व्यञ्जन सन्धि।
उत्+लेखः=उल्लेखः\text{उत्} + \text{लेखः} = \text{उल्लेखः}
उत्तरम्— उल्लेखः

प्र. 3अधोलिखितवाक्येषु स्थूलपदानां यथापेक्षं सन्धिम् अथवा सन्धिविच्छेदं कृत्वा लिखत—
i) जगच्छिवानि (सन्धिविच्छेद)
ii) उत् + लिखितम् (सन्धि)
iii) नीरोगः (सन्धिविच्छेद)
iv) पं + चमे (सन्धि)
v) तरुच्छायायाम् (सन्धिविच्छेद)
vi) मानम् + न (सन्धि)
Show solution

दिया गया है: सन्धि अथवा सन्धिविच्छेद करना है।

i) जगच्छिवानि — सन्धिविच्छेद
नियम: त् + श् → च्छ् — व्यञ्जन सन्धि।
जगत्+शिवानि=जगच्छिवानि\text{जगत्} + \text{शिवानि} = \text{जगच्छिवानि}
उत्तरम्— जगत् + शिवानि

ii) उत् + लिखितम् — सन्धि
नियम: त् + ल् → ल्ल् — व्यञ्जन सन्धि।
उत्+लिखितम्=उल्लिखितम्\text{उत्} + \text{लिखितम्} = \text{उल्लिखितम्}
उत्तरम्— उल्लिखितम्

iii) नीरोगः — सन्धिविच्छेद
नियम: निर् + रोगः → नीरोगः — विसर्ग सन्धि।
निर्+रोगः=नीरोगः\text{निर्} + \text{रोगः} = \text{नीरोगः}
उत्तरम्— निर् + रोगः

iv) पं + चमे — सन्धि
नियम: म् + च् → ञ् (परसवर्ण) — व्यञ्जन सन्धि।
पम्+चमे=पञ्चमे\text{पम्} + \text{चमे} = \text{पञ्चमे}
उत्तरम्— पञ्चमे

v) तरुच्छायायाम् — सन्धिविच्छेद
नियम: उ + श् → उच्छ् — व्यञ्जन सन्धि (स्वर के बाद श् → च्छ्)।
तरु+छायायाम्=तरुच्छायायाम्\text{तरु} + \text{छायायाम्} = \text{तरुच्छायायाम्}
उत्तरम्— तरु + छायायाम्

vi) मानम् + न — सन्धि
नियम: म् + न् → न्न् — व्यञ्जन सन्धि।
मानम्+न=मानन्न\text{मानम्} + \text{न} = \text{मानन्न}
(अथवा अनुस्वार रहे: मानं न)
उत्तरम्— मानं न

अभ्यासकार्यम् — विसर्ग सन्धि (पृष्ठ 31-32)

प्र. 1समुचितं सन्धिपदं चित्वा लिखत—
i) इतः + ततः — इतस्ततः / इतश्ततः
ii) दुः + कर्म — दुश्कर्म / दुष्कर्म
iii) शिवः + अवदत् — शिवावदत् / शिवोऽवदत्
iv) मुनिः + आगच्छति — मुनिरागच्छति / मुनिरगच्छित
v) मनः + रथः — मनरथः / मनोरथः
vi) छात्रः + अयम् — छात्रोऽयम् / छात्रायम्
vii) प्रथमः + नाम — प्रथमो नाम / प्रथमोऽनाम
viii) कपि + चलति — कपिच्चलति / कपिश्चलति
Show solution

दिया गया है: उचित सन्धिपद चुनना है।

i) इतः + ततः
नियम: अः + त् → अस् — विसर्ग सन्धि (सत्व)।
इतः+ततः=इतस्ततः\text{इतः} + \text{ततः} = \text{इतस्ततः}
उत्तरम्— इतस्ततः

ii) दुः + कर्म
नियम: उः + क् → उष् — विसर्ग सन्धि (षत्व)।
दुः+कर्म=दुष्कर्म\text{दुः} + \text{कर्म} = \text{दुष्कर्म}
उत्तरम्— दुष्कर्म

iii) शिवः + अवदत्
नियम: अः + अ → ओऽ — विसर्ग सन्धि (उत्व + पूर्वरूप)।
शिवः+अवदत्=शिवोऽवदत्\text{शिवः} + \text{अवदत्} = \text{शिवोऽवदत्}
उत्तरम्— शिवोऽवदत्

iv) मुनिः + आगच्छति
नियम: इः + स्वर → इर् — विसर्ग सन्धि (रत्व)।
मुनिः+आगच्छति=मुनिरागच्छति\text{मुनिः} + \text{आगच्छति} = \text{मुनिरागच्छति}
उत्तरम्— मुनिरागच्छति

v) मनः + रथः
नियम: अः + र → ओ (विसर्ग लोप, पूर्व अ → ओ) — विसर्ग सन्धि।
मनः+रथः=मनोरथः\text{मनः} + \text{रथः} = \text{मनोरथः}
उत्तरम्— मनोरथः

vi) छात्रः + अयम्
नियम: अः + अ → ओऽ — विसर्ग सन्धि।
छात्रः+अयम्=छात्रोऽयम्\text{छात्रः} + \text{अयम्} = \text{छात्रोऽयम्}
उत्तरम्— छात्रोऽयम्

vii) प्रथमः + नाम
नियम: अः + व्यञ्जन (न) → ओ — विसर्ग सन्धि।
प्रथमः+नाम=प्रथमो नाम\text{प्रथमः} + \text{नाम} = \text{प्रथमो नाम}
उत्तरम्— प्रथमो नाम

viii) कपि + चलति
नियम: इ + च् → इच्च् (स्वर के बाद च् → च्च्) — व्यञ्जन सन्धि।
कपि+चलति=कपिच्चलति\text{कपि} + \text{चलति} = \text{कपिच्चलति}
उत्तरम्— कपिच्चलति

प्र. 2सन्धिविच्छेदं कृत्वा लिखत—
i) कीटोऽपि
ii) भोजो नाम
iii) वर्षयोऽप्परान्तम् — वर्षयोः + ……
iv) शिविज्ज्यति
v) कैक्षित् — कैः + ……
vi) महापुरुषैःपि
vii) नमस्कारः — नमः + ……
viii) धनुष्टङ्कारः — …… + टङ्कारः

Free with a Super Tutor account

प्र. 3अधोलिखितवाक्येषु स्थूलपदेषु सन्धिविच्छेदं कृत्वा लिखत—
i) पितुरिच्छा
ii) तपोवनम्
iii) पुरस्करोति
iv) मनस्तापस्य
v) निष्कपट:
vi) बालो गच्छति

Free with a Super Tutor account

अभ्यासकार्यम् — मिश्रित सन्धि अभ्यास (पृष्ठ 33-34)

प्र. 1अधोलिखितेषु संयोगं कृत्वा पदनिर्माणं कुरुत—
i) त् + र् + आयते
ii) उ + ष् + ण् + अम्
iii) म् + ल् + आनम्
iv) ग् + ल् + आनि:
v) नि + ष् + क + र् + ष् + अ:

Free with a Super Tutor account

प्र. 2रिक्तस्थानानि पूर्यत—
i) क्लेश: = ... + ... + एश:
ii) स्वभाव: = स् + ... + अभाव:
iii) कर्म = क् + अ + र् + ... + अ
iv) उच्छ्वास: = उ + ... + ... + ... + ... + ... + आस:
v) उल्लास: = उ + ... + ... + ... + ... + ... + ... + ... +

Free with a Super Tutor account

प्र. 3अधोलिखितानि यथापेक्षितं योजयत—
i) जननीजनकविहीनम् अनाथम् पश्यामि
ii) सीता पुस्तकम् अपठत्
iii) कुरु न त्वम् अनर्थम्
iv) बालकम् अनाथम् पालय
v) सर्वम् अहर्निशं मानय

Free with a Super Tutor account

प्र. 4सन्धिविच्छेदरूपं पूर्यत—
i) वृक्षच्छायायाम् = ... + छायायाम्
ii) नाववतु = ... + अवतु
iii) वागथाविव = वाक् + ... + इव
iv) कोऽत्र = ... + अत्र
v) वेत्तासि = वेत्ता + ...
vi) महोदय: = महा + ...
vii) सर्वैश्त्र = ... + अत्र
viii) अभ्युदय: = अभि + ...
ix) तदर्थम् = तत् + ...
x) शास्त्रचन्द्र: = ... + चन्द्र:

Free with a Super Tutor account

प्र. 5सन्धि कृत्वा लिखत—
i) जगत् + जननी
ii) महा + ऐश्वर्यम्
iii) न + अधीतम्
iv) अह: + अह:
v) जीवति + अनाथ: + अपि
vi) गृहे + अपि
vii) जगत् + माता
viii) महान् + लिखति
ix) द्वौ + एतौ
x) यत् + भविष्य: + विनश्यति

Free with a Super Tutor account

7 more solved questions in सन्धि

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in सन्धि for CBSE Class 10 Sanskrit?
Key topics in सन्धि include सन्धेः स्वरूपम् तथा मुख्यभेदाः, स्वरसन्धिः, व्यञ्जनसन्धिः. Study these first, then practise questions on each for the CBSE Class 10 board exam.
Are these NCERT Solutions for सन्धि free?
The first 8 of the 15 solutions on this page are open to read. The other 7 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.
How should I revise सन्धि for the CBSE Class 10 board exam?
Learn the core ideas first, then work through the 120 practice questions on सन्धि. Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full सन्धि chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 10 Sanskrit. Free to start, no card needed.