Chapter 36 of 36
NCERT Solutions
आदर्शप्रश्नपत्रम्
CBSE · Class 10 · Sanskrit
NCERT Solutions for आदर्शप्रश्नपत्रम् — CBSE Class 10 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying आदर्शप्रश्नपत्रम्? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 10 students started this chapter today
67 Questions Solved · 4 Sections
खण्ड – 'क' (अपठित: अनुच्छेद: – 10 अङ्का:)
1(i)(क)बाल्यकाले अवधानपूर्वकं कस्य प्रयास: कर्तव्य:?Show solution
उत्तरम्: गुणाधानस्य (प्रयास: कर्तव्य:)।
1(i)(ख)किमर्थ पौष्टिकाहार: ग्रहीतव्य:?Show solution
उत्तरम्: शरीरस्वास्थ्यरक्षायै (पौष्टिकाहार: ग्रहीतव्य:)।
1(ii)(क)जीवनं कदा सुखमयं भवति?Show solution
उत्तरम्: यदि वयं बाल्यावस्थायां परिश्रमं कुर्म: तदा जीवनं सुखमयं भवति।
1(ii)(ख)कौ अस्माभिः सह सदैव तिष्ठत:?Show solution
उत्तरम्: बाल्यकाले लब्धा: संस्कारा: आचार: च अस्माभिः सह आजीवनं तिष्ठत:।
1(iii)(क)'अनवधानमनसा' इत्यस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।Show solution
उत्तरम्: 'सावधानमनसा' इति विलोमपदम्।
1(iii)(ख)'महत्वपूर्ण: काल:' इत्यनयो: किं विशेषणपदम्?Show solution
उत्तरम्: 'महत्वपूर्ण:' इति विशेषणपदम्।
1(iii)(ग)'बाल्यावस्था जीवनस्य महत्वपूर्ण: काल: भवति' इति वाक्ये किं क्रियापदम्?Show solution
उत्तरम्: 'भवति' इति क्रियापदम्।
1(iv)प्रदत्तगद्यांशस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।Show solution
उत्तरम्: 'बाल्यकालस्य महत्वम्' अथवा 'बाल्यावस्था जीवनस्य आधारः' इति समुचितं शीर्षकम्।
खण्ड – 'ख' (रचनात्मक-कार्यम् – 15 अङ्का:)
2भवान् (अनिमेष:) शैक्षिकयात्रार्थं शिक्षकै: सह अरुणाचलप्रदेशं गन्तुमिच्छति। तदर्थम् अनुमतिं प्राप्तये यात्राव्ययार्थं च रूप्यकाणि लब्धुं पितरं प्रति लिखितं पत्रं मञ्जूषाप्रदत्तपदानां सहायतया पूर्यत।Show solution
पूर्णपत्रम्:
छात्रावासत:
दिनाङ्क: ……
पूज्य पितृचरणा:
प्रणतय:।
अत्र अहं सकुशल: स्वाध्ययने व्यस्त: अस्मि। आशासे भवान् अपि कुशली सकुशल: अस्ति। मम विद्यालयात् दशमकक्षाया: अनेके छात्रा: शिक्षकै: सह शैक्षिकयात्रार्थम् अरुणाचल-प्रदेशं गन्तुम् इच्छन्ति। यदि भवत: अनुमति: स्यात्, अहमपि तै: सह गन्तुकामोऽस्मि।
सहस्ररूप्यकाणि अपि आवश्यकानि। यात्राव्ययार्थम्। स्वमन्तव्यं सूचयतु। यदि भवत: सम्मति: अस्ति रूप्यकाणि अपि प्रेषयतु।
मम प्रणति: मातृचरणयो: निवेदनीया।
भवत: पुत्र:
अनिमेष:
*(मञ्जूषापदानां क्रमेण पूर्ति: — व्यस्त:, कुशली, छात्रा:, शैक्षिकयात्रार्थम्, अनुमति:, यात्राव्ययार्थम्, भवत:, रूप्यकाणि, मातृचरणयो:)*
छात्रावासत:
दिनाङ्क: ……
पूज्य पितृचरणा:
प्रणतय:।
अत्र अहं सकुशल: स्वाध्ययने व्यस्त: अस्मि। आशासे भवान् अपि कुशली सकुशल: अस्ति। मम विद्यालयात् दशमकक्षाया: अनेके छात्रा: शिक्षकै: सह शैक्षिकयात्रार्थम् अरुणाचल-प्रदेशं गन्तुम् इच्छन्ति। यदि भवत: अनुमति: स्यात्, अहमपि तै: सह गन्तुकामोऽस्मि।
सहस्ररूप्यकाणि अपि आवश्यकानि। यात्राव्ययार्थम्। स्वमन्तव्यं सूचयतु। यदि भवत: सम्मति: अस्ति रूप्यकाणि अपि प्रेषयतु।
मम प्रणति: मातृचरणयो: निवेदनीया।
भवत: पुत्र:
अनिमेष:
*(मञ्जूषापदानां क्रमेण पूर्ति: — व्यस्त:, कुशली, छात्रा:, शैक्षिकयात्रार्थम्, अनुमति:, यात्राव्ययार्थम्, भवत:, रूप्यकाणि, मातृचरणयो:)*
3अधःप्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा तदाधारितानि पञ्चवाक्यानि लिखत। अथवा 'वर्धमानं प्रदूषणम्' इति विषयमधिकृत्य मञ्जूषातः पदानि चित्वा पञ्चवाक्यात्मकम् अनुच्छेदं लिखत।Show solution
अथवा — 'वर्धमानं प्रदूषणम्' इति विषये अनुच्छेद::
अद्य सर्वत्र वायुप्रदूषणम्, जलप्रदूषणम्, ध्वनिप्रदूषणम् च वर्धते। यानानां व्यवहारः अधिकः जातः अतः विषाक्तवायुः वातावरणे प्रसरति। यन्त्रागाराणां धूमेन वायुः मलिनः भवति। अवकरक्षेपणेन जलस्रोतांसि दूषितानि भवन्ति। वैश्विक-उष्णता वर्धते, कोलाहलः च जनान् पीडयति। अतः वयं शुचिपर्यावरणस्य रक्षणाय प्रयत्नं कुर्याम।
अद्य सर्वत्र वायुप्रदूषणम्, जलप्रदूषणम्, ध्वनिप्रदूषणम् च वर्धते। यानानां व्यवहारः अधिकः जातः अतः विषाक्तवायुः वातावरणे प्रसरति। यन्त्रागाराणां धूमेन वायुः मलिनः भवति। अवकरक्षेपणेन जलस्रोतांसि दूषितानि भवन्ति। वैश्विक-उष्णता वर्धते, कोलाहलः च जनान् पीडयति। अतः वयं शुचिपर्यावरणस्य रक्षणाय प्रयत्नं कुर्याम।
4(i)छात्र विद्यालय जाता है। (A student goes to school.)Show solution
संस्कृतानुवाद:: छात्र: विद्यालयं गच्छति।
4(ii)मैं परिश्रम करता हूँ। (I work hard.)Show solution
संस्कृतानुवाद:: अहं परिश्रमं करोमि।
4(iii)तुम क्या करते हो? (What do you do?)Show solution
संस्कृतानुवाद:: त्वं किं करोषि?
4(iv)पिता के साथ पुत्र घूमता है। (Son walks with his father.)Show solution
संस्कृतानुवाद:: पित्रा सह पुत्र: भ्रमति।
4(v)शिक्षक पाठ पढ़ाते हैं। (Teacher teaches the lesson.)Show solution
संस्कृतानुवाद:: शिक्षक: पाठं पाठयति।
खण्ड – 'ग' (अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् – 25 अङ्का:)
5(i)पिताऽस्य किं तपस्तेपे इत्युक्ति: तत् कृतज्ञता। (रेखांकितपदस्य सन्धिविच्छेद: करणीय:)Show solution
रेखांकितपदम्: पिताऽस्य
सन्धिविच्छेद:: पिता + अस्य
सन्धिप्रकार:: पूर्वरूपसन्धि: (अ + अ = ऽ)
सन्धिविच्छेद:: पिता + अस्य
सन्धिप्रकार:: पूर्वरूपसन्धि: (अ + अ = ऽ)
5(ii)सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः। (रेखांकितपदस्य सन्धिविच्छेद: करणीय:)Show solution
रेखांकितपदम्: फलच्छायासमन्वितः
सन्धिविच्छेद:: फल + छाया + समन्वितः
सन्धिप्रकार:: व्यञ्जनसन्धि: (ल् + छ = ल्च्छ)
सन्धिविच्छेद:: फल + छाया + समन्वितः
सन्धिप्रकार:: व्यञ्जनसन्धि: (ल् + छ = ल्च्छ)
5(iii)विचित्रे खलु संसारे नास्ति किञ्चिन्निरर्थकम्। (रेखांकितपदस्य सन्धिविच्छेद: करणीय:)Show solution
रेखांकितपदम्: किञ्चिन्निरर्थकम्
सन्धिविच्छेद:: किञ्चित् + निरर्थकम्
सन्धिप्रकार:: व्यञ्जनसन्धि: (त् + न = न्न)
सन्धिविच्छेद:: किञ्चित् + निरर्थकम्
सन्धिप्रकार:: व्यञ्जनसन्धि: (त् + न = न्न)
5(iv)स एव वहिः+दहते शरीरम्। (सन्धिं कुरुत)Show solution
सन्धि:: बहिर्दहते
सन्धिप्रकार:: विसर्गसन्धि: — विसर्गस्य स्थाने 'र्' आदेश: (बहिः + दहते = बहिर्दहते)
सन्धिप्रकार:: विसर्गसन्धि: — विसर्गस्य स्थाने 'र्' आदेश: (बहिः + दहते = बहिर्दहते)
6(i)यदि अहं कृष्णः वर्णः यस्य सः तहि श्रीरामस्य वर्णः कीदृशः? (रेखांकितपदस्य समस्तपदं लिखत)Show solution
विग्रह:: कृष्णः वर्णः यस्य सः
समस्तपदम्: कृष्णवर्णः
समासनाम: बहुव्रीहिसमास:
समस्तपदम्: कृष्णवर्णः
समासनाम: बहुव्रीहिसमास:
6(ii)सर्वेषां महत्वं विद्यते समयम् अनतिक्रम्य। (रेखांकितपदस्य समस्तपदं लिखत)Show solution
विग्रह:: समयम् अनतिक्रम्य
समस्तपदम्: समयानतिक्रम्य
समासनाम: अव्ययीभावसमास:
समस्तपदम्: समयानतिक्रम्य
समासनाम: अव्ययीभावसमास:
6(iii)मिलित्वा प्रकृते: सौन्दर्यम् रक्षणीयम्। (रेखांकितपदस्य समस्तपदं लिखत)Show solution
विग्रह:: प्रकृते: सौन्दर्यम्
समस्तपदम्: प्रकृतिसौन्दर्यम्
समासनाम: षष्ठीतत्पुरुषसमास:
समस्तपदम्: प्रकृतिसौन्दर्यम्
समासनाम: षष्ठीतत्पुरुषसमास:
6(iv)माता च पिता च वन्दनीयौ। (रेखांकितपदस्य समस्तपदं लिखत)Show solution
विग्रह:: माता च पिता च
समस्तपदम्: मातापितरौ
समासनाम: द्वन्द्वसमास:
समस्तपदम्: मातापितरौ
समासनाम: द्वन्द्वसमास:
7(i)श्रमकलमपिपासोष्णशीतादीनां सहिष्णु+तलु — रिक्तस्थानं पूर्यत।Show solution
प्रकृति: सहिष्णु
प्रत्यय: तल्
निष्पन्नपदम्: सहिष्णुता
स्पष्टीकरणम्: 'तल्' प्रत्यय: भाववाचकसंज्ञां निर्माति। सहिष्णु + तल् = सहिष्णुता।
प्रत्यय: तल्
निष्पन्नपदम्: सहिष्णुता
स्पष्टीकरणम्: 'तल्' प्रत्यय: भाववाचकसंज्ञां निर्माति। सहिष्णु + तल् = सहिष्णुता।
7(ii)वैज्ञानिकाः कथयन्ति यत् पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं जायते। (रेखांकितपदस्य प्रकृतिप्रत्ययौ विभज्य लिखत)Show solution
रेखांकितपदम्: संघर्षणेन
प्रकृति + प्रत्यय: सम् + घृष् + ल्युट् (अन)
अर्थात्: संघर्षण = सम्+घृष्+ल्युट्
प्रकृति + प्रत्यय: सम् + घृष् + ल्युट् (अन)
अर्थात्: संघर्षण = सम्+घृष्+ल्युट्
7(iii)बुद्धि+मतुप् सर्वत्र पूज्यते। (रिक्तस्थानं पूर्यत)Show solution
प्रकृति: बुद्धि
प्रत्यय: मतुप्
निष्पन्नपदम्: बुद्धिमान्
स्पष्टीकरणम्: बुद्धि + मतुप् = बुद्धिमान् (प्रथमा एकवचने)। अतः वाक्यम् — 'बुद्धिमान् सर्वत्र पूज्यते।'
प्रत्यय: मतुप्
निष्पन्नपदम्: बुद्धिमान्
स्पष्टीकरणम्: बुद्धि + मतुप् = बुद्धिमान् (प्रथमा एकवचने)। अतः वाक्यम् — 'बुद्धिमान् सर्वत्र पूज्यते।'
7(iv)राजसिंहस्य पत्नी बुद्धिमती आसीत्। (रेखांकितपदस्य प्रकृतिप्रत्ययौ विभज्य लिखत)Show solution
रेखांकितपदम्: बुद्धिमती
प्रकृति + प्रत्यय: बुद्धि + मतुप् (स्त्रीलिङ्गे ङीप्)
अर्थात्: बुद्धि + मतुप् + ङीप् = बुद्धिमती
प्रकृति + प्रत्यय: बुद्धि + मतुप् (स्त्रीलिङ्गे ङीप्)
अर्थात्: बुद्धि + मतुप् + ङीप् = बुद्धिमती
8(i)सत्यं ______ कथ्यते। (त्वम्/त्वाम्/त्वया) — वाच्यानुसारं रिक्तस्थानं पूर्यत।Show solution
उत्तरम्: त्वया
स्पष्टीकरणम्: 'कथ्यते' इति कर्मवाच्यक्रिया अस्ति। कर्मवाच्ये कर्ता तृतीयाविभक्तौ भवति। अतः 'त्वया' इति समुचितम्।
पूर्णवाक्यम्: त्वया सत्यं कथ्यते।
स्पष्टीकरणम्: 'कथ्यते' इति कर्मवाच्यक्रिया अस्ति। कर्मवाच्ये कर्ता तृतीयाविभक्तौ भवति। अतः 'त्वया' इति समुचितम्।
पूर्णवाक्यम्: त्वया सत्यं कथ्यते।
8(ii)काक: पिकस्य ______ पालयति। (सन्तति:/सन्ततिम्/सन्तत्या) — वाच्यानुसारं रिक्तस्थानं पूर्यत।Show solution
उत्तरम्: सन्ततिम्
स्पष्टीकरणम्: 'पालयति' इति कर्तृवाच्यक्रिया अस्ति। कर्मपदं द्वितीयाविभक्तौ भवति। अतः 'सन्ततिम्' इति समुचितम्।
पूर्णवाक्यम्: काकः पिकस्य सन्ततिम् पालयति।
स्पष्टीकरणम्: 'पालयति' इति कर्तृवाच्यक्रिया अस्ति। कर्मपदं द्वितीयाविभक्तौ भवति। अतः 'सन्ततिम्' इति समुचितम्।
पूर्णवाक्यम्: काकः पिकस्य सन्ततिम् पालयति।
8(iii)पित्रा पुत्राय विद्याधनं ______। (ददाति/दीयते/यच्छति) — वाच्यानुसारं रिक्तस्थानं पूर्यत।Show solution
उत्तरम्: दीयते
स्पष्टीकरणम्: वाक्ये 'पित्रा' इति तृतीयाविभक्तिः कर्मवाच्यस्य सूचकः। कर्मवाच्ये क्रिया 'दीयते' इति प्रयुज्यते।
पूर्णवाक्यम्: पित्रा पुत्राय विद्याधनं दीयते।
स्पष्टीकरणम्: वाक्ये 'पित्रा' इति तृतीयाविभक्तिः कर्मवाच्यस्य सूचकः। कर्मवाच्ये क्रिया 'दीयते' इति प्रयुज्यते।
पूर्णवाक्यम्: पित्रा पुत्राय विद्याधनं दीयते।
9(i)बालक: ...... वादने उत्तिष्ठति। (6:00) — संस्कृतेन लिखत।Show solution
उत्तरम्: बालकः षड्वादने उत्तिष्ठति।
स्पष्टीकरणम्: 6:00 = षट् वादनम् → षड्वादने (सप्तमी एकवचनम्)
स्पष्टीकरणम्: 6:00 = षट् वादनम् → षड्वादने (सप्तमी एकवचनम्)
9(ii)स: ...... विद्यालयं गच्छति। (7:15) — संस्कृतेन लिखत।Show solution
उत्तरम्: सः सपादसप्तवादने विद्यालयं गच्छति।
स्पष्टीकरणम्: 7:15 = सात बजकर पन्द्रह मिनट = सपाद (सहित पाद/चतुर्थांश) सप्तवादने।
स्पष्टीकरणम्: 7:15 = सात बजकर पन्द्रह मिनट = सपाद (सहित पाद/चतुर्थांश) सप्तवादने।
9(iii)...... वादने विद्यालये अवकाश: भवति। (11:30) — संस्कृतेन लिखत।Show solution
उत्तरम्: साधैकादशवादने विद्यालये अवकाशः भवति।
स्पष्टीकरणम्: 11:30 = साध (अर्धसहित) एकादश = साधैकादशवादने।
स्पष्टीकरणम्: 11:30 = साध (अर्धसहित) एकादश = साधैकादशवादने।
9(iv)स: ...... वादने विद्यालयात् गृहं गच्छति। (1:45) — संस्कृतेन लिखत।Show solution
उत्तरम्: सः पादोनद्विवादने विद्यालयात् गृहं गच्छति।
स्पष्टीकरणम्: 1:45 = दो बजने में पन्द्रह मिनट = पादोन (एक पाद न्यून) द्विवादने।
स्पष्टीकरणम्: 1:45 = दो बजने में पन्द्रह मिनट = पादोन (एक पाद न्यून) द्विवादने।
10मञ्जूषाप्रदत्त-अव्ययपदै: रिक्तस्थानानि पूर्यत। (यत्र, अद्य, सदा, यदि, तत्र, तर्हि)Show solution
उत्तराणि:
(i) यदि परिश्रमं कुर्म: सफला: भवाम:।
(ii) समयस्य सदा सदुपयोग: करणीय:।
(iii) अद्य जीवनम् दुर्वहं जातमस्ति।
(iv) यत्र हरीतिमा तत्र पर्यावरणं शुद्धम्।
(i) यदि परिश्रमं कुर्म: सफला: भवाम:।
(ii) समयस्य सदा सदुपयोग: करणीय:।
(iii) अद्य जीवनम् दुर्वहं जातमस्ति।
(iv) यत्र हरीतिमा तत्र पर्यावरणं शुद्धम्।
11(i)ते नार्य: गल्पं कुर्वन्ति। (रेखांकितपदं संशोध्य वाक्यं लिखत)Show solution
दोष:: 'गल्पं' इति अशुद्धम्।
शुद्धवाक्यम्: ते नार्यः कल्पं/गल्पम् — वस्तुतः 'गल्पम्' इति शुद्धरूपम् अस्ति परन्तु 'नार्यः' इति पदे दोषः — 'नार्यः' → शुद्धम् नार्यः एव। वाक्ये 'गल्पं' → गल्पम् इति शुद्धम्।
शुद्धवाक्यम्: ताः नार्यः गल्पं कुर्वन्ति।
शुद्धवाक्यम्: ते नार्यः कल्पं/गल्पम् — वस्तुतः 'गल्पम्' इति शुद्धरूपम् अस्ति परन्तु 'नार्यः' इति पदे दोषः — 'नार्यः' → शुद्धम् नार्यः एव। वाक्ये 'गल्पं' → गल्पम् इति शुद्धम्।
शुद्धवाक्यम्: ताः नार्यः गल्पं कुर्वन्ति।
11(ii)अहं परिश्रमं करोति। (रेखांकितपदं संशोध्य वाक्यं लिखत)Show solution
दोष:: 'करोति' इति प्रथमपुरुषस्य रूपम् अस्ति, परन्तु 'अहम्' उत्तमपुरुषः।
शुद्धवाक्यम्: अहं परिश्रमं करोमि।
शुद्धवाक्यम्: अहं परिश्रमं करोमि।
11(iii)बालक: कार्यं कुर्वन्ति। (रेखांकितपदं संशोध्य वाक्यं लिखत)Show solution
दोष:: 'कुर्वन्ति' इति बहुवचनस्य रूपम् अस्ति, परन्तु 'बालकः' एकवचनम्।
शुद्धवाक्यम्: बालकः कार्यं करोति।
शुद्धवाक्यम्: बालकः कार्यं करोति।
खण्ड – 'घ' (पठित-अवबोधनम् – 30 अङ्का:)
12(i)(क)निर्धनो जन: भूरि परिश्रम्य किम् उपार्जितवान्?Show solution
उत्तरम्: वित्तम् (धनम्)।
12(i)(ख)अर्थकाश्यैन पीडित: स: केन प्राचलत्?Show solution
उत्तरम्: पदातिः (पदभ्याम् एव) प्राचलत्।
12(ii)(क)निर्धन: जन: वित्तेन किं कृतवान्?Show solution
उत्तरम्: निर्धनः जनः तेन वित्तेन स्वपुत्रम् एकस्मिन् महाविद्यालये प्रवेशं दापयितुं सफलः जातः।
12(iii)(क)'धनम्' इत्यस्य समानार्थकपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।Show solution
उत्तरम्: 'वित्तम्' इति 'धनम्' इत्यस्य समानार्थकपदम्।
12(iii)(ख)'निर्धन: जन:' इत्यनयो: किं विशेषणपदम्?Show solution
उत्तरम्: 'निर्धनः' इति विशेषणपदम्।
12(iii)(ग)'परमर्थकाश्यैन पीडित: स: बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत्' इति वाक्ये 'स:' इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?Show solution
उत्तरम्: 'सः' इति सर्वनामपदं निर्धनाय जनाय (पित्रे) प्रयुक्तम्।
13(i)(क)केन उदीरित: अर्थ: गृह्यते?Show solution
उत्तरम्: पशुना (अपि उदीरितः अर्थः गृह्यते)।
13(i)(ख)का: परैक्तिज्ञानफला: भवन्ति?Show solution
उत्तरम्: बुद्धयः (परैक्तिज्ञानफलाः भवन्ति)।
13(ii)(क)पण्डित: जन: किम् ऊहति?Show solution
उत्तरम्: पण्डितः जनः अनुक्तम् अपि (अर्थम्) ऊहति — अर्थात् बिना कहे भी अर्थ को समझ लेता है।
13(iii)(क)'अश्वा:' इति अर्थे पद्मे किं पदं प्रयुक्तम्?Show solution
उत्तरम्: 'हयाः' इति पदं 'अश्वाः' इत्यर्थे प्रयुक्तम्।
13(iii)(ख)'मूर्ख:' इत्यस्य विलोमपदं श्लोकात् चित्वा लिखत।Show solution
उत्तरम्: 'पण्डितः' इति 'मूर्खः' इत्यस्य विलोमपदम्।
13(iii)(ग)'हयाश्च नागाश्च वहिन्त बोधिता:' इति वाक्ये किं क्रियापदम्?Show solution
उत्तरम्: 'वहन्ति' (वहिन्त) इति क्रियापदम्।
14(i)(क)प्रीताभ्य: प्रकृतिभ्य: राजान: किम् इच्छन्ति?Show solution
उत्तरम्: प्रतिप्रियम् (इच्छन्ति)।
14(i)(ख)कस्य अर्थसम्बन्ध: प्रीतिमुत्पादयति?Show solution
उत्तरम्: नन्दस्य (अर्थसम्बन्धः प्रीतिमुत्पादयति)।
14(ii)(क)चन्दनदासेन (भवता) किं प्रष्टव्यम्?Show solution
उत्तरम्: चन्दनदासेन (भवता) प्रष्टव्यम् — 'सः अपरिक्लेशः कथम् आविर्भवति' इति।
14(iii)(क)'दु:खाभाव:' इति अर्थे नाट्यांशे किं पदं प्रयुक्तम्?Show solution
उत्तरम्: 'अपरिक्लेशः' इति पदं 'दुःखाभावः' इत्यर्थे प्रयुक्तम्।
14(iii)(ख)'आर्य अनुगृहीतोऽस्मिम' अत्र 'अस्मिम' इति क्रियापदस्य कर्तृपदम् किम्?Show solution
उत्तरम्: 'अहम्' इति कर्तृपदम् (चन्दनदासः वक्ता अस्ति)।
14(iii)(ग)'किं कियत् च अस्मज्जनादिष्यते' इति वाक्ये किं क्रियापदम्?Show solution
उत्तरम्: 'इष्यते' इति क्रियापदम्।
15(i)विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्त: प्रकीर्तिता:। (रेखांकितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत)Show solution
रेखांकितपदम्: लोकेऽस्मिन् (अस्मिन् लोके)
प्रश्नः: विद्वांसः एव कुत्र चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः?
प्रश्नः: विद्वांसः एव कुत्र चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः?
15(ii)समीपे एका नदी प्रवहति। (रेखांकितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत)Show solution
रेखांकितपदम्: नदी
प्रश्नः: समीपे एका का प्रवहति?
प्रश्नः: समीपे एका का प्रवहति?
15(iii)अतिद्याशिष्ट्येन अलम्। (रेखांकितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत)Show solution
रेखांकितपदम्: अतिद्याशिष्ट्येन (अत्यधिकशिष्टाचारेण)
प्रश्नः: केन अलम्?
प्रश्नः: केन अलम्?
15(iv)गहनकानने सा व्याघ्रं ददर्श। (रेखांकितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत)Show solution
रेखांकितपदम्: गहनकानने
प्रश्नः: कुत्र सा व्याघ्रं ददर्श?
प्रश्नः: कुत्र सा व्याघ्रं ददर्श?
16(i)त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं परुषां योऽभ्युदीरयेत्। परित्यज्य फलं पक्वं भुङ्कतेऽपक्वं विमूढधी:।। — अन्वये रिक्तस्थानानि पूर्यत।Show solution
अन्वयः:
यः धर्मप्रदां वाचं त्यक्त्वा परुषाम् अभ्युदीरयेत् (सः) पक्वं फलं परित्यज्य अपक्वं भुङ्क्ते (इव विमूढधीः भवति)।
स्पष्टीकरणम्: जो व्यक्ति धर्मप्रद (हितकर) वाणी को छोड़कर कठोर वाणी बोलता है, वह पके फल को छोड़कर कच्चा फल खाने वाले मूर्ख के समान है।
यः धर्मप्रदां वाचं त्यक्त्वा परुषाम् अभ्युदीरयेत् (सः) पक्वं फलं परित्यज्य अपक्वं भुङ्क्ते (इव विमूढधीः भवति)।
स्पष्टीकरणम्: जो व्यक्ति धर्मप्रद (हितकर) वाणी को छोड़कर कठोर वाणी बोलता है, वह पके फल को छोड़कर कच्चा फल खाने वाले मूर्ख के समान है।
16(ii)अपत्येषु च सर्वेषु जननी तुल्यवत्सला। पुत्रे दीने तु सा माता कृपार्द्रहदया भवेत्।। — अन्वये रिक्तस्थानानि पूर्यत।Show solution
अन्वयः:
सर्वेषु च अपत्येषु जननी तुल्यवत्सला भवति। सा माता दीने पुत्रे तु कृपार्द्रहदया भवेत्।
स्पष्टीकरणम्: सभी संतानों में माता समान स्नेह रखती है, परन्तु दीन (दुखी/निर्धन) पुत्र पर उसका हृदय विशेष करुणा से आर्द्र हो जाता है।
सर्वेषु च अपत्येषु जननी तुल्यवत्सला भवति। सा माता दीने पुत्रे तु कृपार्द्रहदया भवेत्।
स्पष्टीकरणम्: सभी संतानों में माता समान स्नेह रखती है, परन्तु दीन (दुखी/निर्धन) पुत्र पर उसका हृदय विशेष करुणा से आर्द्र हो जाता है।
16(अथवा)यः इच्छत्यात्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च। न कुर्यादहितं कर्म सः परेभ्यः कदापि च।। — भावार्थे रिक्तस्थानपूर्ति मञ्जूषाप्रदत्तपदानां सहायतया कुरुत। (मञ्जूषा: कार्यम्, सुखप्राप्तेः, कल्याणम्, अन्येषाम्)Show solution
भावार्थः:
यः नरः आत्मनः कल्याणम् इच्छति, तस्य सुखप्राप्तेः अपि इच्छा अस्ति, सः अन्येषाम् कृते कदापि अकल्याणकरं कार्यम् न कुर्यात् इति अवधातव्यम्।
स्पष्टीकरणम्: जो मनुष्य अपना कल्याण और सुख चाहता है, उसे दूसरों के लिए कभी भी अहितकर कार्य नहीं करना चाहिए।
यः नरः आत्मनः कल्याणम् इच्छति, तस्य सुखप्राप्तेः अपि इच्छा अस्ति, सः अन्येषाम् कृते कदापि अकल्याणकरं कार्यम् न कुर्यात् इति अवधातव्यम्।
स्पष्टीकरणम्: जो मनुष्य अपना कल्याण और सुख चाहता है, उसे दूसरों के लिए कभी भी अहितकर कार्य नहीं करना चाहिए।
17अधोलिखितवाक्यानि घटनाक्रमानुसारं लिखत।Show solution
घटनाक्रमानुसारं वाक्यानि:
1. ग्रामे राजसिंहः नाम राजपुत्रः वसति स्म।
2. तस्य भार्या पुत्रद्वयोपेता पितुर्गृहं प्रति चलिता।
3. व्याघ्रः शृंगालं निजगले बद्ध्वा काननं गतवान्।
4. सा पुत्रौ उक्तवती — एकं व्याघ्रं विभज्य खादतम्।
5. इयं व्याघ्रभारी इति विचिन्त्य भयेन व्याघ्रः पलायितः।
6. जम्बुकः व्याघ्रं पुनः तत्र गन्तुं प्रेरितवान्।
7. गलबद्धशृंगालकः व्याघ्रः सहसा पलायितः।
8. बुद्धिमती व्याघ्रभयात् मुक्ता जाता।
1. ग्रामे राजसिंहः नाम राजपुत्रः वसति स्म।
2. तस्य भार्या पुत्रद्वयोपेता पितुर्गृहं प्रति चलिता।
3. व्याघ्रः शृंगालं निजगले बद्ध्वा काननं गतवान्।
4. सा पुत्रौ उक्तवती — एकं व्याघ्रं विभज्य खादतम्।
5. इयं व्याघ्रभारी इति विचिन्त्य भयेन व्याघ्रः पलायितः।
6. जम्बुकः व्याघ्रं पुनः तत्र गन्तुं प्रेरितवान्।
7. गलबद्धशृंगालकः व्याघ्रः सहसा पलायितः।
8. बुद्धिमती व्याघ्रभयात् मुक्ता जाता।
18(i)अत्र जीवनं दुर्वहं जातम्। — रेखांकितपदस्य शुद्धम् उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (सरलम्/कठिनम्/जटिलम्)Show solution
उत्तरम्: कठिनम्
स्पष्टीकरणम्: 'दुर्वहम्' इत्यस्य अर्थः 'कठिनम्/भारम् वहितुम् असमर्थम्' इति। अतः 'कठिनम्' इति समुचितः विकल्पः।
स्पष्टीकरणम्: 'दुर्वहम्' इत्यस्य अर्थः 'कठिनम्/भारम् वहितुम् असमर्थम्' इति। अतः 'कठिनम्' इति समुचितः विकल्पः।
18(ii)संव्यवहाराणां वृद्धिलाभाः प्रचीयन्ते। — रेखांकितपदस्य शुद्धम् उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (संस्काराणाम्/संलापानाम्/व्यापाराणाम्)Show solution
उत्तरम्: व्यापाराणाम्
स्पष्टीकरणम्: 'संव्यवहाराणाम्' इत्यस्य अर्थः 'व्यापाराणाम्/व्यवहाराणाम्' इति। अतः 'व्यापाराणाम्' इति समुचितः विकल्पः।
स्पष्टीकरणम्: 'संव्यवहाराणाम्' इत्यस्य अर्थः 'व्यापाराणाम्/व्यवहाराणाम्' इति। अतः 'व्यापाराणाम्' इति समुचितः विकल्पः।
18(iii)तोयैः अल्पैः अपि तरोः पुष्टिः भवति। — रेखांकितपदस्य शुद्धम् उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (जलैः/त्वम्भि/दुग्धैः)Show solution
उत्तरम्: जलैः
स्पष्टीकरणम्: 'तोयैः' इत्यस्य अर्थः 'जलैः' इति। अतः 'जलैः' इति समुचितः विकल्पः।
स्पष्टीकरणम्: 'तोयैः' इत्यस्य अर्थः 'जलैः' इति। अतः 'जलैः' इति समुचितः विकल्पः।
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in आदर्शप्रश्नपत्रम् for CBSE Class 10 Sanskrit?
आदर्शप्रश्नपत्रम् covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in आदर्शप्रश्नपत्रम् — CBSE Class 10 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for आदर्शप्रश्नपत्रम् Class 10 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in आदर्शप्रश्नपत्रम् (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for आदर्शप्रश्नपत्रम्
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full आदर्शप्रश्नपत्रम् chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.