Chapter 36 of 36

Updated 6 August 2026

NCERT Solutions

आदर्शप्रश्नपत्रम् — NCERT Solutions

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for आदर्शप्रश्नपत्रम्, CBSE Class 10 Sanskrit: 67 textbook questions solved step by step. Part of the CBSE Class 10 Sanskrit syllabus.

134 questions40 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying आदर्शप्रश्नपत्रम्? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Try Super Tutor — Free

Free trial, no card needed.

67 Questions Solved · 4 Sections

The first 34 solutions are open to read. The other 33 are free with a Super Tutor account.

खण्ड – 'क' (अपठित: अनुच्छेद: – 10 अङ्का:)

1(i)(क)बाल्यकाले अवधानपूर्वकं कस्य प्रयास: कर्तव्य:?Show solution

उत्तरम्: गुणाधानस्य (प्रयास: कर्तव्य:)।

1(i)(ख)किमर्थ पौष्टिकाहार: ग्रहीतव्य:?Show solution

उत्तरम्: शरीरस्वास्थ्यरक्षायै (पौष्टिकाहार: ग्रहीतव्य:)।

1(ii)(क)जीवनं कदा सुखमयं भवति?Show solution

उत्तरम्: यदि वयं बाल्यावस्थायां परिश्रमं कुर्म: तदा जीवनं सुखमयं भवति।

1(ii)(ख)कौ अस्माभिः सह सदैव तिष्ठत:?Show solution

उत्तरम्: बाल्यकाले लब्धा: संस्कारा: आचार: च अस्माभिः सह आजीवनं तिष्ठत:।

1(iii)(क)'अनवधानमनसा' इत्यस्य विलोमपदं गद्यांशात् चित्वा लिखत।Show solution

उत्तरम्: 'सावधानमनसा' इति विलोमपदम्।

1(iii)(ख)'महत्वपूर्ण: काल:' इत्यनयो: किं विशेषणपदम्?Show solution

उत्तरम्: 'महत्वपूर्ण:' इति विशेषणपदम्।

1(iii)(ग)'बाल्यावस्था जीवनस्य महत्वपूर्ण: काल: भवति' इति वाक्ये किं क्रियापदम्?Show solution

उत्तरम्: 'भवति' इति क्रियापदम्।

1(iv)प्रदत्तगद्यांशस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।Show solution

उत्तरम्: 'बाल्यकालस्य महत्वम्' अथवा 'बाल्यावस्था जीवनस्य आधारः' इति समुचितं शीर्षकम्।

खण्ड – 'ख' (रचनात्मक-कार्यम् – 15 अङ्का:)

2भवान् (अनिमेष:) शैक्षिकयात्रार्थं शिक्षकै: सह अरुणाचलप्रदेशं गन्तुमिच्छति। तदर्थम् अनुमतिं प्राप्तये यात्राव्ययार्थं च रूप्यकाणि लब्धुं पितरं प्रति लिखितं पत्रं मञ्जूषाप्रदत्तपदानां सहायतया पूर्यत।Show solution

पूर्णपत्रम्:

छात्रावासत:
दिनाङ्क: ……

पूज्य पितृचरणा:
प्रणतय:।

अत्र अहं सकुशल: स्वाध्ययने व्यस्त: अस्मि। आशासे भवान् अपि कुशली सकुशल: अस्ति। मम विद्यालयात् दशमकक्षाया: अनेके छात्रा: शिक्षकै: सह शैक्षिकयात्रार्थम् अरुणाचल-प्रदेशं गन्तुम् इच्छन्ति। यदि भवत: अनुमति: स्यात्, अहमपि तै: सह गन्तुकामोऽस्मि।
सहस्ररूप्यकाणि अपि आवश्यकानि। यात्राव्ययार्थम्। स्वमन्तव्यं सूचयतु। यदि भवत: सम्मति: अस्ति रूप्यकाणि अपि प्रेषयतु।
मम प्रणति: मातृचरणयो: निवेदनीया।

भवत: पुत्र:
अनिमेष:

(मञ्जूषापदानां क्रमेण पूर्ति: — व्यस्त:, कुशली, छात्रा:, शैक्षिकयात्रार्थम्, अनुमति:, यात्राव्ययार्थम्, भवत:, रूप्यकाणि, मातृचरणयो:)

3अधःप्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा तदाधारितानि पञ्चवाक्यानि लिखत। अथवा 'वर्धमानं प्रदूषणम्' इति विषयमधिकृत्य मञ्जूषातः पदानि चित्वा पञ्चवाक्यात्मकम् अनुच्छेदं लिखत।Show solution

अथवा — 'वर्धमानं प्रदूषणम्' इति विषये अनुच्छेद::

अद्य सर्वत्र वायुप्रदूषणम्, जलप्रदूषणम्, ध्वनिप्रदूषणम् च वर्धते। यानानां व्यवहारः अधिकः जातः अतः विषाक्तवायुः वातावरणे प्रसरति। यन्त्रागाराणां धूमेन वायुः मलिनः भवति। अवकरक्षेपणेन जलस्रोतांसि दूषितानि भवन्ति। वैश्विक-उष्णता वर्धते, कोलाहलः च जनान् पीडयति। अतः वयं शुचिपर्यावरणस्य रक्षणाय प्रयत्नं कुर्याम।

4(i)छात्र विद्यालय जाता है। (A student goes to school.)Show solution

संस्कृतानुवाद:: छात्र: विद्यालयं गच्छति।

4(ii)मैं परिश्रम करता हूँ। (I work hard.)Show solution

संस्कृतानुवाद:: अहं परिश्रमं करोमि।

4(iii)तुम क्या करते हो? (What do you do?)Show solution

संस्कृतानुवाद:: त्वं किं करोषि?

4(iv)पिता के साथ पुत्र घूमता है। (Son walks with his father.)Show solution

संस्कृतानुवाद:: पित्रा सह पुत्र: भ्रमति।

4(v)शिक्षक पाठ पढ़ाते हैं। (Teacher teaches the lesson.)Show solution

संस्कृतानुवाद:: शिक्षक: पाठं पाठयति।

खण्ड – 'ग' (अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् – 25 अङ्का:)

5(i)पिताऽस्य किं तपस्तेपे इत्युक्ति: तत् कृतज्ञता। (रेखांकितपदस्य सन्धिविच्छेद: करणीय:)Show solution

रेखांकितपदम्: पिताऽस्य

सन्धिविच्छेद:: पिता + अस्य

सन्धिप्रकार:: पूर्वरूपसन्धि: (अ + अ = ऽ)

5(ii)सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः। (रेखांकितपदस्य सन्धिविच्छेद: करणीय:)Show solution

रेखांकितपदम्: फलच्छायासमन्वितः

सन्धिविच्छेद:: फल + छाया + समन्वितः

सन्धिप्रकार:: व्यञ्जनसन्धि: (ल् + छ = ल्च्छ)

5(iii)विचित्रे खलु संसारे नास्ति किञ्चिन्निरर्थकम्। (रेखांकितपदस्य सन्धिविच्छेद: करणीय:)Show solution

रेखांकितपदम्: किञ्चिन्निरर्थकम्

सन्धिविच्छेद:: किञ्चित् + निरर्थकम्

सन्धिप्रकार:: व्यञ्जनसन्धि: (त् + न = न्न)

5(iv)स एव वहिः+दहते शरीरम्। (सन्धिं कुरुत)Show solution

सन्धि:: बहिर्दहते

सन्धिप्रकार:: विसर्गसन्धि: — विसर्गस्य स्थाने 'र्' आदेश: (बहिः + दहते = बहिर्दहते)

6(i)यदि अहं कृष्णः वर्णः यस्य सः तहि श्रीरामस्य वर्णः कीदृशः? (रेखांकितपदस्य समस्तपदं लिखत)Show solution

विग्रह:: कृष्णः वर्णः यस्य सः

समस्तपदम्: कृष्णवर्णः

समासनाम: बहुव्रीहिसमास:

6(ii)सर्वेषां महत्वं विद्यते समयम् अनतिक्रम्य। (रेखांकितपदस्य समस्तपदं लिखत)Show solution

विग्रह:: समयम् अनतिक्रम्य

समस्तपदम्: समयानतिक्रम्य

समासनाम: अव्ययीभावसमास:

6(iii)मिलित्वा प्रकृते: सौन्दर्यम् रक्षणीयम्। (रेखांकितपदस्य समस्तपदं लिखत)Show solution

विग्रह:: प्रकृते: सौन्दर्यम्

समस्तपदम्: प्रकृतिसौन्दर्यम्

समासनाम: षष्ठीतत्पुरुषसमास:

6(iv)माता च पिता च वन्दनीयौ। (रेखांकितपदस्य समस्तपदं लिखत)Show solution

विग्रह:: माता च पिता च

समस्तपदम्: मातापितरौ

समासनाम: द्वन्द्वसमास:

7(i)श्रमकलमपिपासोष्णशीतादीनां सहिष्णु+तलु — रिक्तस्थानं पूर्यत।Show solution

प्रकृति: सहिष्णु
प्रत्यय: तल्

निष्पन्नपदम्: सहिष्णुता

स्पष्टीकरणम्: 'तल्' प्रत्यय: भाववाचकसंज्ञां निर्माति। सहिष्णु + तल् = सहिष्णुता।

7(ii)वैज्ञानिकाः कथयन्ति यत् पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं जायते। (रेखांकितपदस्य प्रकृतिप्रत्ययौ विभज्य लिखत)Show solution

रेखांकितपदम्: संघर्षणेन

प्रकृति + प्रत्यय: सम् + घृष् + ल्युट् (अन)

अर्थात्: संघर्षण = सम्+घृष्+ल्युट्

7(iii)बुद्धि+मतुप् सर्वत्र पूज्यते। (रिक्तस्थानं पूर्यत)Show solution

प्रकृति: बुद्धि
प्रत्यय: मतुप्

निष्पन्नपदम्: बुद्धिमान्

स्पष्टीकरणम्: बुद्धि + मतुप् = बुद्धिमान् (प्रथमा एकवचने)। अतः वाक्यम् — 'बुद्धिमान् सर्वत्र पूज्यते।'

7(iv)राजसिंहस्य पत्नी बुद्धिमती आसीत्। (रेखांकितपदस्य प्रकृतिप्रत्ययौ विभज्य लिखत)Show solution

रेखांकितपदम्: बुद्धिमती

प्रकृति + प्रत्यय: बुद्धि + मतुप् (स्त्रीलिङ्गे ङीप्)

अर्थात्: बुद्धि + मतुप् + ङीप् = बुद्धिमती

8(i)सत्यं ______ कथ्यते। (त्वम्/त्वाम्/त्वया) — वाच्यानुसारं रिक्तस्थानं पूर्यत।Show solution

उत्तरम्: त्वया

स्पष्टीकरणम्: 'कथ्यते' इति कर्मवाच्यक्रिया अस्ति। कर्मवाच्ये कर्ता तृतीयाविभक्तौ भवति। अतः 'त्वया' इति समुचितम्।

पूर्णवाक्यम्: त्वया सत्यं कथ्यते।

8(ii)काक: पिकस्य ______ पालयति। (सन्तति:/सन्ततिम्/सन्तत्या) — वाच्यानुसारं रिक्तस्थानं पूर्यत।Show solution

उत्तरम्: सन्ततिम्

स्पष्टीकरणम्: 'पालयति' इति कर्तृवाच्यक्रिया अस्ति। कर्मपदं द्वितीयाविभक्तौ भवति। अतः 'सन्ततिम्' इति समुचितम्।

पूर्णवाक्यम्: काकः पिकस्य सन्ततिम् पालयति।

8(iii)पित्रा पुत्राय विद्याधनं ______। (ददाति/दीयते/यच्छति) — वाच्यानुसारं रिक्तस्थानं पूर्यत।Show solution

उत्तरम्: दीयते

स्पष्टीकरणम्: वाक्ये 'पित्रा' इति तृतीयाविभक्तिः कर्मवाच्यस्य सूचकः। कर्मवाच्ये क्रिया 'दीयते' इति प्रयुज्यते।

पूर्णवाक्यम्: पित्रा पुत्राय विद्याधनं दीयते।

9(i)बालक: ...... वादने उत्तिष्ठति। (6:00) — संस्कृतेन लिखत।Show solution

उत्तरम्: बालकः षड्वादने उत्तिष्ठति।

स्पष्टीकरणम्: 6:00 = षट् वादनम् → षड्वादने (सप्तमी एकवचनम्)

9(ii)स: ...... विद्यालयं गच्छति। (7:15) — संस्कृतेन लिखत।Show solution

उत्तरम्: सः सपादसप्तवादने विद्यालयं गच्छति।

स्पष्टीकरणम्: 7:15 = सात बजकर पन्द्रह मिनट = सपाद (सहित पाद/चतुर्थांश) सप्तवादने।

9(iii)...... वादने विद्यालये अवकाश: भवति। (11:30) — संस्कृतेन लिखत।Show solution

उत्तरम्: साधैकादशवादने विद्यालये अवकाशः भवति।

स्पष्टीकरणम्: 11:30 = साध (अर्धसहित) एकादश = साधैकादशवादने।

9(iv)स: ...... वादने विद्यालयात् गृहं गच्छति। (1:45) — संस्कृतेन लिखत।Show solution

उत्तरम्: सः पादोनद्विवादने विद्यालयात् गृहं गच्छति।

स्पष्टीकरणम्: 1:45 = दो बजने में पन्द्रह मिनट = पादोन (एक पाद न्यून) द्विवादने।

10मञ्जूषाप्रदत्त-अव्ययपदै: रिक्तस्थानानि पूर्यत। (यत्र, अद्य, सदा, यदि, तत्र, तर्हि)