विचित्र साक्षी

(क) प्रश्न: कीदृशे प्रदेशे पदयात्रा न सुखावहा?
उत्तरम्: दुर्गमे (प्रदेशे)।

(ख) प्रश्न: अतिथिः केन प्रबुद्धः?
उत्तरम्: पादध्वनिना।

(ग) प्रश्न: कृशकायः कः आसीत्?
उत्तरम्: जनः (निर्धनः पथिकः)।

(घ) प्रश्न: न्यायाधीशः कस्मै कारागारदण्डम् आदिष्टवान्?
उत्तरम्: आरक्षिणे।

(ङ) प्रश्न: कं निकषा मृतशरीरम् आसीत्?
उत्तरम्: जनं (पथिकं) निकषा।

(क) उत्तरम्: निर्धनः जनः परिश्रमेण, स्वेदं मुञ्चन् दीर्घकालं यावत् कार्यं कृत्वा वित्तम् उपार्जितवान्।

(ख) उत्तरम्: जनः स्वपुत्रं द्रष्टुं पदातिः गच्छति। (बसयानस्य शुल्कं दातुम् असमर्थः आसीत् अतः सः पदातिरेव गन्तुं निश्चयं कृतवान्।)

(ग) उत्तरम्: प्रसूते निशान्धकारे सः अचिन्तयत् यत् — 'अहं तु निर्धनः अस्मि, मम समीपे धनं नास्ति, चौरः मां किमर्थं हनिष्यति?' इति।

(घ) उत्तरम्: वस्तुतः चौरः आरक्षी (राजपुरुषः) एव आसीत्, यः ग्रामे नियुक्तः आसीत्।

(ङ) उत्तरम्: जनस्य क्रन्दनं निशम्य आरक्षी उक्तवान् — 'अरे! त्वमेव चौरः असि, एनं जनं त्वमेव हतवान्' इति।

(च) उत्तरम्: मतिवैभवशालिनः स्वबुद्धिचातुर्यबलेन, युक्त्या च दुष्कराण्यपि कार्याणि लीलयैव साधयन्ति।

(क) रेखाङ्कितपदम् — पुत्रम्
प्रश्नः: कं द्रष्टुं सः प्रस्थितः?

(ख) रेखाङ्कितपदम् — करुणापरः
प्रश्नः: कीदृशः गृही तस्मै आश्रयं प्रायच्छत्?

(ग) रेखाङ्कितपदम् — पादध्वनिना
प्रश्नः: कस्य केन अतिथिः प्रबुद्धः?

(घ) रेखाङ्कितपदम् — बंकिमचन्द्रः
प्रश्नः: न्यायाधीशः कः आसीत्?

(ङ) रेखाङ्कितपदम् — भारवेदनया
प्रश्नः: सः कया क्रन्दति स्म?

(च) रेखाङ्कितपदम् — चत्वरे
प्रश्नः: उभौ शवं कुत्र स्थापितवन्तौ?

(क) उत्तरम्: 'उभौ' इति कर्तृपदम्।

(ख) उत्तरम्: 'अध्वनि' इति पदं 'मार्गे' इत्यर्थे प्रयुक्तम्।

(ग) उत्तरम्: 'तस्मै' इति सर्वनामपदं निर्धनाय पथिकाय (जनाय/अतिथये) प्रयुक्तम्।

(घ) उत्तरम्: 'आदिष्टवान्' इति क्रियापदम्।

(ङ) उत्तरम्: 'कर्माणि' इति विशेष्यपदम्।

(क) पदातिरेव = पदातिः + एव
*(विसर्गसन्धिः — विसर्गस्य 'र्' आदेशः)*

(ख) निशान्धकारे = निशा + अन्धकारे
*(दीर्घसन्धिः — आ + अ = आ)*

(ग) अभि + आगतम् = अभ्यागतम्
*(यण्सन्धिः — इ + आ = य्आ)*

(घ) भोजन + अन्ते = भोजनान्ते
*(दीर्घसन्धिः — अ + अ = आ)*

(ङ) चौरोऽयम् = चौरः + अयम्
*(विसर्गसन्धिः — विसर्गस्य 'ओ' आदेशः, पूर्वस्वरस्य गुणः, अकारलोपः)*

(च) गृह + अभ्यन्तरे = गृहाभ्यन्तरे
*(दीर्घसन्धिः — अ + अ = आ)*

(छ) लीलयेव = लीलया + इव
*(गुणसन्धिः — आ + इ = ए)*

(ज) यदुक्तम् = यत् + उक्तम्
*(व्यञ्जनसन्धिः — त् + उ = दु)*

(झ) प्रबुद्धः + अतिथिः = प्रबुद्धोऽतिथिः
*(विसर्गसन्धिः — विसर्गस्य 'ओ' आदेशः, अकारलोपः)*

पदानां वर्गीकरणम्:

| ल्यप् | क्त | क्तवतु | तुमुन् |
|---|---|---|---|
| परिश्रम्य | प्रस्थितः | उपार्जितवान् | दापयितुम् |
| विहाय | प्रविष्टः | पृष्टवान् | द्रष्टुम् |
| आदाय | नियुक्तः | नीतवान् | क्रोशितुम् |
| समागत्य | मुदितः | आदिष्टवान् | निर्णेतुम् |

स्पष्टीकरणम्:
- ल्यप् प्रत्ययः — उपसर्गपूर्वकधातुभ्यः 'य' प्रत्ययः: परिश्रम्य, विहाय, आदाय, समागत्य।
- क्त प्रत्ययः — भूतकालिकविशेषणम्: प्रस्थितः, प्रविष्टः, नियुक्तः, मुदितः।
- क्तवतु प्रत्ययः — भूतकालिककर्तृवाचकम्: उपार्जितवान्, पृष्टवान्, नीतवान्, आदिष्टवान्।
- तुमुन् प्रत्ययः — क्रियार्थक (infinitive): दापयितुम्, द्रष्टुम्, क्रोशितुम्, निर्णेतुम्।

(क) एकवचनम्: सः बसयानं विहाय पदातिरेव गन्तुं निश्चयं कृतवान्।
बहुवचनम्: ते बसयानं विहाय पदातय एव गन्तुं निश्चयं कृतवन्तः।

(ख) एकवचनम्: चौरः ग्रामे नियुक्तः राजपुरुषः आसीत्।
बहुवचनम्: चौराः ग्रामे नियुक्ताः राजपुरुषाः आसन्।

(ग) एकवचनम्: कश्चन चौरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः।
बहुवचनम्: केचन चौराः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टाः।

(घ) एकवचनम्: अन्वेष्टुः तौ न्यायालये स्व-स्व-पक्षं स्थापितवन्तौ।
बहुवचनम्: अन्वेष्टुः ते न्यायालये स्व-स्व-पक्षं स्थापितवन्तः।

(क) सः गृहात् निष्क्रम्य बहिरगच्छत्।
*(गृह + पञ्चमी एकवचनम् = गृहात्)*

(ख) गृहस्थः अतिथये आश्रयं प्रायच्छत्।
*(अतिथि + चतुर्थी एकवचनम् = अतिथये)*

(ग) तौ न्यायाधिकारिणम् प्रति प्रस्थितौ।
*(न्यायाधिकारिन् + द्वितीया एकवचनम् = न्यायाधिकारिणम्)*

(घ) अस्मिन् चौर्याभियोगे त्वं वर्षत्रयस्य कारादण्डं लप्स्यसे।
*(इदम् + सप्तमी एकवचनम् पुंलिङ्गे = अस्मिन्)*

(ङ) चौरस्य पादध्वनिना प्रबुद्धः अतिथिः।
*(पादध्वनि + तृतीया एकवचनम् = पादध्वनिना)*