विचित्र साक्षी (Part 2) — NCERT Solutions

(क) पदातिरेव = पदातिः + एव
(विसर्गसन्धिः — विसर्गस्य 'र्' आदेशः)

(ख) निशान्धकारे = निशा + अन्धकारे
(दीर्घसन्धिः — आ + अ = आ)

(ग) अभि + आगतम् = अभ्यागतम्
(यण्सन्धिः — इ + आ = य्आ)

(घ) भोजन + अन्ते = भोजनान्ते
(दीर्घसन्धिः — अ + अ = आ)

(ङ) चौरोऽयम् = चौरः + अयम्
(विसर्गसन्धिः — विसर्गस्य 'ओ' आदेशः, पूर्वस्वरस्य गुणः, अकारलोपः)

(च) गृह + अभ्यन्तरे = गृहाभ्यन्तरे
(दीर्घसन्धिः — अ + अ = आ)

(छ) लीलयेव = लीलया + इव
(गुणसन्धिः — आ + इ = ए)

(ज) यदुक्तम् = यत् + उक्तम्
(व्यञ्जनसन्धिः — त् + उ = दु)

(झ) प्रबुद्धः + अतिथिः = प्रबुद्धोऽतिथिः
(विसर्गसन्धिः — विसर्गस्य 'ओ' आदेशः, अकारलोपः)

पदानां वर्गीकरणम्:

स्पष्टीकरणम्:

• ल्यप् प्रत्ययः — उपसर्गपूर्वकधातुभ्यः 'य' प्रत्ययः: परिश्रम्य, विहाय, आदाय, समागत्य।
• क्त प्रत्ययः — भूतकालिकविशेषणम्: प्रस्थितः, प्रविष्टः, नियुक्तः, मुदितः।
• क्तवतु प्रत्ययः — भूतकालिककर्तृवाचकम्: उपार्जितवान्, पृष्टवान्, नीतवान्, आदिष्टवान्।
• तुमुन् प्रत्ययः — क्रियार्थक (infinitive): दापयितुम्, द्रष्टुम्, क्रोशितुम्, निर्णेतुम्।

(क) एकवचनम्: सः बसयानं विहाय पदातिरेव गन्तुं निश्चयं कृतवान्।
बहुवचनम्: ते बसयानं विहाय पदातय एव गन्तुं निश्चयं कृतवन्तः।

(ख) एकवचनम्: चौरः ग्रामे नियुक्तः राजपुरुषः आसीत्।
बहुवचनम्: चौराः ग्रामे नियुक्ताः राजपुरुषाः आसन्।

(ग) एकवचनम्: कश्चन चौरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः।
बहुवचनम्: केचन चौराः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टाः।

(घ) एकवचनम्: अन्वेष्टुः तौ न्यायालये स्व-स्व-पक्षं स्थापितवन्तौ।
बहुवचनम्: अन्वेष्टुः ते न्यायालये स्व-स्व-पक्षं स्थापितवन्तः।

(क) सः गृहात् निष्क्रम्य बहिरगच्छत्।
(गृह + पञ्चमी एकवचनम् = गृहात्)

(ख) गृहस्थः अतिथये आश्रयं प्रायच्छत्।
(अतिथि + चतुर्थी एकवचनम् = अतिथये)

(ग) तौ न्यायाधिकारिणम् प्रति प्रस्थितौ।
(न्यायाधिकारिन् + द्वितीया एकवचनम् = न्यायाधिकारिणम्)

(घ) अस्मिन् चौर्याभियोगे त्वं वर्षत्रयस्य कारादण्डं लप्स्यसे।
(इदम् + सप्तमी एकवचनम् पुंलिङ्गे = अस्मिन्)

(ङ) चौरस्य पादध्वनिना प्रबुद्धः अतिथिः।
(पादध्वनि + तृतीया एकवचनम् = पादध्वनिना)