Skip to main content
Chapter 19 of 36
NCERT Solutions

समासा — NCERT Solutions

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for समासा, CBSE Class 10 Sanskrit: 70 textbook questions solved step by step. Part of the CBSE Class 10 Sanskrit syllabus.

127 questions36 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying समासा? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Free trial, no card needed.

70 Questions Solved · 7 Sections

The first 35 solutions are open to read. The other 35 are free with a Super Tutor account. Unlock all 70 free in Super Tutor

अव्ययीभाव-समास: — अभ्यास:

1निर्मलम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = निर्मलम्
विग्रह:: मलानाम् अभाव:

स्पष्टीकरणम्: 'निर्' उपसर्ग: 'मल' शब्देन सह योजित: अस्ति। 'निर्' = अभाव: इत्यर्थे। अत: विग्रह: = मलानाम् अभाव:

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2'एकम् एकम् इति' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = एकम् एकम् इति
समस्तपदम्: प्रतिएकम् → प्रत्येकम्

स्पष्टीकरणम्: 'प्रति' उपसर्गस्य प्रयोगेण पुनरावृत्ति-अर्थे अव्ययीभावसमास: भवति। अत: समस्तपदम् = प्रत्येकम्

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3'दोषाणाम् अभाव:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = दोषाणाम् अभाव:
समस्तपदम्: निर्दोषम्

स्पष्टीकरणम्: 'निर्' उपसर्ग: अभाव-अर्थे 'दोष' शब्देन सह योजित: → निर्दोषम्

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4सत्यवधानम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = सत्यवधानम्
विग्रह:: अवधानम् अनतिक्रम्य / सत्यम् अनतिक्रम्य → सत्यम् अनतिक्रम्य

स्पष्टीकरणम्: 'सत्य' + 'अवधानम्' — यथासमयम् इत्यर्थे। विग्रह: = सत्यम् अनतिक्रम्य

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

5निर्थकम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = निर्थकम् (निरर्थकम्)
विग्रह:: अर्थस्य अभाव: / अर्थानाम् अभाव:

स्पष्टीकरणम्: 'निर्' = अभाव:, 'अर्थ' = प्रयोजनम्। अत: विग्रह: = अर्थानाम् अभाव:

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

6'चिन्ताया: अभाव:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = चिन्ताया: अभाव:
समस्तपदम्: निश्चिन्तम्

स्पष्टीकरणम्: 'निस्/निर्' उपसर्ग: अभाव-अर्थे 'चिन्ता' शब्देन सह → निश्चिन्तम्

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

7'स्नेहेन सहितम्' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = स्नेहेन सहितम्
समस्तपदम्: सस्नेहम्

स्पष्टीकरणम्: 'स' उपसर्ग: 'सह' अर्थे 'स्नेह' शब्देन सह → सस्नेहम्

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

8'समयम् अनतिक्रम्य' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = समयम् अनतिक्रम्य
समस्तपदम्: यथासमयम्

स्पष्टीकरणम्: 'यथा' उपसर्ग: 'अनतिक्रम्य' अर्थे 'समय' शब्देन सह → यथासमयम्

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

9'गङ्गाया: समीपम्' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = गङ्गाया: समीपम्
समस्तपदम्: उपगङ्गम्

स्पष्टीकरणम्: 'उप' उपसर्ग: 'समीप' अर्थे 'गङ्गा' शब्देन सह → उपगङ्गम्

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

10सहर्षम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = सहर्षम्
विग्रह:: हर्षेण सहितम्

स्पष्टीकरणम्: 'स' उपसर्ग: 'सह' अर्थे 'हर्ष' शब्देन सह → विग्रह: = हर्षेण सहितम्

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

तत्पुरुष-समास: — अभ्यास:

1'न्यायस्य अधीश:' — समास: लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = न्यायस्य अधीश:
समास:: न्यायाधीश:
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'न्यायस्य' इति षष्ठी-विभक्ति: + 'अधीश:' → न्यायाधीश:

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2देहविनाश: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = देहविनाश:
विग्रह:: देहस्य विनाश:
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'देह' + 'विनाश:' — देहस्य विनाश: इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3'न मन्त्र:' — समास: लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = न मन्त्र:
समास:: अमन्त्र:
उपभेद:: नञ्-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'न/अ' नञ् उपसर्ग: + 'मन्त्र:' → अमन्त्र:

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4अयोग्य: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = अयोग्य:
विग्रह:: न योग्य:
उपभेद:: नञ्-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'अ' नञ् उपसर्ग: + 'योग्य:' → विग्रह: = न योग्य:

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

5वृक्षोपरि — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = वृक्षोपरि
विग्रह:: वृक्षस्य उपरि
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'वृक्ष' + 'उपरि' — वृक्षस्य उपरि इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

6'निद्राया: भग्नस्य दु:खम्' — समास: लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = निद्राया: भग्नस्य दु:खम्
समास:: निद्राभग्नदु:खम्
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'निद्राया: भग्नस्य' (षष्ठी) + 'दु:खम्' → निद्राभग्नदु:खम्

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

7वनराज: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = वनराज:
विग्रह:: वनस्य राजा
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'वन' + 'राज:' — वनस्य राजा इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

8'नराणां पति:' — समास: लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = नराणां पति:
समास:: नरपति:
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'नराणाम्' (षष्ठी) + 'पति:' → नरपति:

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

9पक्षिकुलम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = पक्षिकुलम्
विग्रह:: पक्षिणां कुलम्
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'पक्षि' + 'कुलम्' — पक्षिणां कुलम् इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

10'प्रीते: लक्षणम्' — समास: लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = प्रीते: लक्षणम्
समास:: प्रीतिलक्षणम्
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'प्रीते:' (षष्ठी) + 'लक्षणम्' → प्रीतिलक्षणम्

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

11निशान्धकारे — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = निशान्धकारे
विग्रह:: निशाया: अन्धकारे
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'निशा' + 'अन्धकार:' — निशाया: अन्धकारे इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

12'न पक्वम्' — समास: लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = न पक्वम्
समास:: अपक्वम्
उपभेद:: नञ्-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'अ' नञ् उपसर्ग: + 'पक्वम्' → अपक्वम्

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

13मूर्तिकाक्रीडनकम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = मूर्तिकाक्रीडनकम्
विग्रह:: मूर्तिकाया: क्रीडनकम्
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'मूर्तिका' + 'क्रीडनकम्' — मूर्तिकाया: क्रीडनकम् इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

14'वृद्धे: लाभा:' — समास: लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = वृद्धे: लाभा:
समास:: वृद्धिलाभा:
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'वृद्धे:' (षष्ठी) + 'लाभा:' → वृद्धिलाभा:

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

15अधर्म: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = अधर्म:
विग्रह:: न धर्म:
उपभेद:: नञ्-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'अ' नञ् उपसर्ग: + 'धर्म:' → विग्रह: = न धर्म:

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

कर्मधारय-समास: — अभ्यास:

1'महान् वृक्ष:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = महान् वृक्ष:
समस्तपदम्: महावृक्ष:

स्पष्टीकरणम्: 'महान्' विशेषणम् + 'वृक्ष:' विशेष्यम् → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → महावृक्ष:

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2पुरुषव्याघ्र: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = पुरुषव्याघ्र:
विग्रह:: व्याघ्र: इव पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: उपमानोपमेय-कर्मधारय: — 'व्याघ्र:' उपमानम्, 'पुरुष:' उपमेयम्। विग्रहे 'इव' अव्ययस्य प्रयोग: → व्याघ्र: इव पुरुष:

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3'महत् कम्पनम्' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = महत् कम्पनम्
समस्तपदम्: महाकम्पनम्

स्पष्टीकरणम्: 'महत्' विशेषणम् + 'कम्पनम्' विशेष्यम् → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → महाकम्पनम्

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4महाविनाश: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = महाविनाश:
विग्रह:: महान् विनाश:

स्पष्टीकरणम्: 'महा' = महान् (विशेषणम्) + 'विनाश:' (विशेष्यम्) → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → महान् विनाश:

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

5'रक्तम् उत्पलम्' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = रक्तम् उत्पलम्
समस्तपदम्: रक्तोत्पलम्

स्पष्टीकरणम्: 'रक्तम्' विशेषणम् + 'उत्पलम्' विशेष्यम् → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → रक्तोत्पलम्

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

6पीतपुष्पाणि — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = पीतपुष्पाणि
विग्रह:: पीतानि पुष्पाणि

स्पष्टीकरणम्: 'पीत' विशेषणम् + 'पुष्पाणि' विशेष्यम् → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → पीतानि पुष्पाणि

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

7'घन इव श्याम:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = घन इव श्याम:
समस्तपदम्: घनश्याम:

स्पष्टीकरणम्: उपमानोपमेय-कर्मधारय: — 'घन:' उपमानम्, 'श्याम:' उपमेयम् → घनश्याम:

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

8महोत्सव: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = महोत्सव:
विग्रह:: महान् उत्सव:

स्पष्टीकरणम्: 'महा' = महान् (विशेषणम्) + 'उत्सव:' (विशेष्यम्) → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → महान् उत्सव:

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

9'विशाल: पर्वत:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = विशाल: पर्वत:
समस्तपदम्: विशालपर्वत:

स्पष्टीकरणम्: 'विशाल:' विशेषणम् + 'पर्वत:' विशेष्यम् → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → विशालपर्वत:

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

10महागौरी — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = महागौरी
विग्रह:: महती गौरी

स्पष्टीकरणम्: 'महा' = महती (विशेषणम्) + 'गौरी' (विशेष्यम्) → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → महती गौरी

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

द्विगु-समास: — अभ्यास:

1'सप्तानाम् अह्नां समाहार:' — समस्तपदम् लिखत।

Free with a Super Tutor account

2'पञ्चानां पात्राणां समाहार:' — समस्तपदम् लिखत।

Free with a Super Tutor account

3'त्र्याणां भुवनानां समाहार:' — समस्तपदम् लिखत।

Free with a Super Tutor account

4पञ्चरात्रम् — विग्रह: लिखत।

Free with a Super Tutor account

5अष्टाध्यायी — विग्रह: लिखत।

Free with a Super Tutor account

द्वन्द्व-समास: — अभ्यास:

1अग्निसामौ — विग्रह: लिखत।

Free with a Super Tutor account

2पाणिपादम् — विग्रह: लिखत।

Free with a Super Tutor account

3'सीता च राम: च' — समस्तपदम् लिखत।

Free with a Super Tutor account

4'इन्द्र: च वरुण: च' — समस्तपदम् लिखत।

Free with a Super Tutor account

5'रमा च शारदा च' — समस्तपदम् लिखत।

Free with a Super Tutor account

6'धर्म: च अर्थ: च काम: च मोक्ष: च' — समस्तपदम् लिखत।

Free with a Super Tutor account

7लतापुष्पम् — विग्रह: लिखत।

Free with a Super Tutor account

8'मूषक: च मार्जार: च' — समस्तपदम् लिखत।

Free with a Super Tutor account

9अहोरात्रम् — विग्रह: लिखत।

Free with a Super Tutor account

10'सुखं च दु:खं च' — समस्तपदम् लिखत।

Free with a Super Tutor account

बहुव्रीहि-समास: — अभ्यास:

1'लम्बम् उदरं यस्य स:' — समस्तपदम् लिखत।

Free with a Super Tutor account

2पीताम्बर: — विग्रह: लिखत।

Free with a Super Tutor account

3'कृत: उपकार: येन स:' — समस्तपदम् लिखत।

Free with a Super Tutor account

4प्रत्युत्पन्नमति: — विग्रह: लिखत।

Free with a Super Tutor account

5'गज इव आननं यस्य स:' — समस्तपदम् लिखत।

Free with a Super Tutor account

6चन्द्रमुखी — विग्रह: लिखत।

Free with a Super Tutor account

7'चक्रं पाणौ यस्य स:' — समस्तपदम् लिखत।

Free with a Super Tutor account

8चन्द्रमौलि: — विग्रह: लिखत।

Free with a Super Tutor account

9'बहूनि कमलानि यस्मिन् तत्' — समस्तपदम् लिखत।

Free with a Super Tutor account

10'जितानि इन्द्रियाणि येन स:' — समस्तपदम् लिखत।

Free with a Super Tutor account

मिश्रिताभ्यास:

1मेघश्याम: — विग्रह: समासनाम च लिखत।

Free with a Super Tutor account

2'न युक्तम्' — समस्तपदम् समासनाम च लिखत।

Free with a Super Tutor account

3देहविनाशाय — विग्रह: समासनाम च लिखत।

Free with a Super Tutor account

4'नीलं च तत् कमलम्' — समस्तपदम् समासनाम च लिखत।

Free with a Super Tutor account

5'हर्षेण मिश्रितम्' — समस्तपदम् समासनाम च लिखत।

Free with a Super Tutor account

6'कर्कश: ध्वनि:' — समस्तपदम् समासनाम च लिखत।

Free with a Super Tutor account

7'पञ्चानां वटानां समाहार:' — समस्तपदम् समासनाम च लिखत।

Free with a Super Tutor account

8वनराज: — विग्रह: समासनाम च लिखत।

Free with a Super Tutor account

9'स्थिता प्रज्ञा यस्य स:' — समस्तपदम् समासनाम च लिखत।

Free with a Super Tutor account

10'माता च पिता च' — समस्तपदम् समासनाम च लिखत।

Free with a Super Tutor account

35 more solved questions in समासा

They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.

Frequently Asked Questions

What are the important topics in समासा for CBSE Class 10 Sanskrit?
Key topics in समासा include समासस्य सामान्यपरिचयः, अव्ययीभावसमासः, तत्पुरुषसमासः, द्विगुसमासः. Study these first, then practise questions on each for the CBSE Class 10 board exam.
Are these NCERT Solutions for समासा free?
The first 35 of the 70 solutions on this page are open to read. The other 35 are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.
How should I revise समासा for the CBSE Class 10 board exam?
Learn the core ideas first, then work through the 127 practice questions on समासा. Revise definitions regularly and use flashcards for quick recall before the exam.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full समासा chapter — start free.

Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 10 Sanskrit. Free to start, no card needed.