Chapter 19 of 36

Questions Notes Flashcards Summary Formulas Quiz Concepts Syllabus Plan

Updated 11 June 2026

NCERT Solutions

समासा

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for समासा — CBSE Class 10 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying समासा? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 10 students started this chapter today

70 Questions Solved · 7 Sections

अव्ययीभाव-समास: — अभ्यास:

1निर्मलम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = निर्मलम्
विग्रह:: मलानाम् अभाव:

स्पष्टीकरणम्: 'निर्' उपसर्ग: 'मल' शब्देन सह योजित: अस्ति। 'निर्' = अभाव: इत्यर्थे। अत: विग्रह: = मलानाम् अभाव:

2'एकम् एकम् इति' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = एकम् एकम् इति
समस्तपदम्: प्रतिएकम् → प्रत्येकम्

स्पष्टीकरणम्: 'प्रति' उपसर्गस्य प्रयोगेण पुनरावृत्ति-अर्थे अव्ययीभावसमास: भवति। अत: समस्तपदम् = प्रत्येकम्

3'दोषाणाम् अभाव:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = दोषाणाम् अभाव:
समस्तपदम्: निर्दोषम्

स्पष्टीकरणम्: 'निर्' उपसर्ग: अभाव-अर्थे 'दोष' शब्देन सह योजित: → निर्दोषम्

4सत्यवधानम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = सत्यवधानम्
विग्रह:: अवधानम् अनतिक्रम्य / सत्यम् अनतिक्रम्य → सत्यम् अनतिक्रम्य

स्पष्टीकरणम्: 'सत्य' + 'अवधानम्' — यथासमयम् इत्यर्थे। विग्रह: = सत्यम् अनतिक्रम्य

5निर्थकम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = निर्थकम् (निरर्थकम्)
विग्रह:: अर्थस्य अभाव: / अर्थानाम् अभाव:

स्पष्टीकरणम्: 'निर्' = अभाव:, 'अर्थ' = प्रयोजनम्। अत: विग्रह: = अर्थानाम् अभाव:

6'चिन्ताया: अभाव:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = चिन्ताया: अभाव:
समस्तपदम्: निश्चिन्तम्

स्पष्टीकरणम्: 'निस्/निर्' उपसर्ग: अभाव-अर्थे 'चिन्ता' शब्देन सह → निश्चिन्तम्

7'स्नेहेन सहितम्' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = स्नेहेन सहितम्
समस्तपदम्: सस्नेहम्

स्पष्टीकरणम्: 'स' उपसर्ग: 'सह' अर्थे 'स्नेह' शब्देन सह → सस्नेहम्

8'समयम् अनतिक्रम्य' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = समयम् अनतिक्रम्य
समस्तपदम्: यथासमयम्

स्पष्टीकरणम्: 'यथा' उपसर्ग: 'अनतिक्रम्य' अर्थे 'समय' शब्देन सह → यथासमयम्

9'गङ्गाया: समीपम्' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = गङ्गाया: समीपम्
समस्तपदम्: उपगङ्गम्

स्पष्टीकरणम्: 'उप' उपसर्ग: 'समीप' अर्थे 'गङ्गा' शब्देन सह → उपगङ्गम्

10सहर्षम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = सहर्षम्
विग्रह:: हर्षेण सहितम्

स्पष्टीकरणम्: 'स' उपसर्ग: 'सह' अर्थे 'हर्ष' शब्देन सह → विग्रह: = हर्षेण सहितम्

तत्पुरुष-समास: — अभ्यास:

1'न्यायस्य अधीश:' — समास: लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = न्यायस्य अधीश:
समास:: न्यायाधीश:
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'न्यायस्य' इति षष्ठी-विभक्ति: + 'अधीश:' → न्यायाधीश:

2देहविनाश: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = देहविनाश:
विग्रह:: देहस्य विनाश:
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'देह' + 'विनाश:' — देहस्य विनाश: इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

3'न मन्त्र:' — समास: लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = न मन्त्र:
समास:: अमन्त्र:
उपभेद:: नञ्-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'न/अ' नञ् उपसर्ग: + 'मन्त्र:' → अमन्त्र:

4अयोग्य: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = अयोग्य:
विग्रह:: न योग्य:
उपभेद:: नञ्-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'अ' नञ् उपसर्ग: + 'योग्य:' → विग्रह: = न योग्य:

5वृक्षोपरि — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = वृक्षोपरि
विग्रह:: वृक्षस्य उपरि
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'वृक्ष' + 'उपरि' — वृक्षस्य उपरि इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

6'निद्राया: भग्नस्य दु:खम्' — समास: लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = निद्राया: भग्नस्य दु:खम्
समास:: निद्राभग्नदु:खम्
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'निद्राया: भग्नस्य' (षष्ठी) + 'दु:खम्' → निद्राभग्नदु:खम्

7वनराज: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = वनराज:
विग्रह:: वनस्य राजा
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'वन' + 'राज:' — वनस्य राजा इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

8'नराणां पति:' — समास: लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = नराणां पति:
समास:: नरपति:
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'नराणाम्' (षष्ठी) + 'पति:' → नरपति:

9पक्षिकुलम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = पक्षिकुलम्
विग्रह:: पक्षिणां कुलम्
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'पक्षि' + 'कुलम्' — पक्षिणां कुलम् इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

10'प्रीते: लक्षणम्' — समास: लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = प्रीते: लक्षणम्
समास:: प्रीतिलक्षणम्
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'प्रीते:' (षष्ठी) + 'लक्षणम्' → प्रीतिलक्षणम्

11निशान्धकारे — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = निशान्धकारे
विग्रह:: निशाया: अन्धकारे
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'निशा' + 'अन्धकार:' — निशाया: अन्धकारे इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

12'न पक्वम्' — समास: लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = न पक्वम्
समास:: अपक्वम्
उपभेद:: नञ्-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'अ' नञ् उपसर्ग: + 'पक्वम्' → अपक्वम्

13मूर्तिकाक्रीडनकम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = मूर्तिकाक्रीडनकम्
विग्रह:: मूर्तिकाया: क्रीडनकम्
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'मूर्तिका' + 'क्रीडनकम्' — मूर्तिकाया: क्रीडनकम् इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

14'वृद्धे: लाभा:' — समास: लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = वृद्धे: लाभा:
समास:: वृद्धिलाभा:
उपभेद:: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'वृद्धे:' (षष्ठी) + 'लाभा:' → वृद्धिलाभा:

15अधर्म: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समास: = अधर्म:
विग्रह:: न धर्म:
उपभेद:: नञ्-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'अ' नञ् उपसर्ग: + 'धर्म:' → विग्रह: = न धर्म:

कर्मधारय-समास: — अभ्यास:

1'महान् वृक्ष:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = महान् वृक्ष:
समस्तपदम्: महावृक्ष:

स्पष्टीकरणम्: 'महान्' विशेषणम् + 'वृक्ष:' विशेष्यम् → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → महावृक्ष:

2पुरुषव्याघ्र: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = पुरुषव्याघ्र:
विग्रह:: व्याघ्र: इव पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: उपमानोपमेय-कर्मधारय: — 'व्याघ्र:' उपमानम्, 'पुरुष:' उपमेयम्। विग्रहे 'इव' अव्ययस्य प्रयोग: → व्याघ्र: इव पुरुष:

3'महत् कम्पनम्' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = महत् कम्पनम्
समस्तपदम्: महाकम्पनम्

स्पष्टीकरणम्: 'महत्' विशेषणम् + 'कम्पनम्' विशेष्यम् → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → महाकम्पनम्

4महाविनाश: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = महाविनाश:
विग्रह:: महान् विनाश:

स्पष्टीकरणम्: 'महा' = महान् (विशेषणम्) + 'विनाश:' (विशेष्यम्) → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → महान् विनाश:

5'रक्तम् उत्पलम्' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = रक्तम् उत्पलम्
समस्तपदम्: रक्तोत्पलम्

स्पष्टीकरणम्: 'रक्तम्' विशेषणम् + 'उत्पलम्' विशेष्यम् → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → रक्तोत्पलम्

6पीतपुष्पाणि — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = पीतपुष्पाणि
विग्रह:: पीतानि पुष्पाणि

स्पष्टीकरणम्: 'पीत' विशेषणम् + 'पुष्पाणि' विशेष्यम् → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → पीतानि पुष्पाणि

7'घन इव श्याम:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = घन इव श्याम:
समस्तपदम्: घनश्याम:

स्पष्टीकरणम्: उपमानोपमेय-कर्मधारय: — 'घन:' उपमानम्, 'श्याम:' उपमेयम् → घनश्याम:

8महोत्सव: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = महोत्सव:
विग्रह:: महान् उत्सव:

स्पष्टीकरणम्: 'महा' = महान् (विशेषणम्) + 'उत्सव:' (विशेष्यम्) → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → महान् उत्सव:

9'विशाल: पर्वत:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = विशाल: पर्वत:
समस्तपदम्: विशालपर्वत:

स्पष्टीकरणम्: 'विशाल:' विशेषणम् + 'पर्वत:' विशेष्यम् → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → विशालपर्वत:

10महागौरी — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = महागौरी
विग्रह:: महती गौरी

स्पष्टीकरणम्: 'महा' = महती (विशेषणम्) + 'गौरी' (विशेष्यम्) → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → महती गौरी

द्विगु-समास: — अभ्यास:

1'सप्तानाम् अह्नां समाहार:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = सप्तानाम् अह्नां समाहार:
समस्तपदम्: सप्ताहम्

स्पष्टीकरणम्: 'सप्त' सङ्ख्यावाचकशब्द: + 'अह्न' (दिन) → समाहार-द्विगु: → सप्ताहम्

2'पञ्चानां पात्राणां समाहार:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = पञ्चानां पात्राणां समाहार:
समस्तपदम्: पञ्चपात्रम्

स्पष्टीकरणम्: 'पञ्च' सङ्ख्यावाचकशब्द: + 'पात्र' → समाहार-द्विगु: → पञ्चपात्रम्

3'त्र्याणां भुवनानां समाहार:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = त्र्याणां भुवनानां समाहार:
समस्तपदम्: त्रिभुवनम्

स्पष्टीकरणम्: 'त्रि' सङ्ख्यावाचकशब्द: + 'भुवन' → समाहार-द्विगु: → त्रिभुवनम्

4पञ्चरात्रम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = पञ्चरात्रम्
विग्रह:: पञ्चानां रात्रीणां समाहार:

स्पष्टीकरणम्: 'पञ्च' सङ्ख्यावाचकशब्द: + 'रात्रि' → समाहार-द्विगु: → पञ्चानां रात्रीणां समाहार:

5अष्टाध्यायी — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = अष्टाध्यायी
विग्रह:: अष्टानाम् अध्यायानां समाहार:

स्पष्टीकरणम्: 'अष्ट' सङ्ख्यावाचकशब्द: + 'अध्याय' → समाहार-द्विगु: → अष्टानाम् अध्यायानां समाहार:

द्वन्द्व-समास: — अभ्यास:

1अग्निसामौ — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = अग्निसामौ
विग्रह:: अग्नि: च सोम: च
उपभेद:: इतरेतरद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: द्विवचनस्य प्रयोग: → दोनों पदानि प्रधानानि → इतरेतरद्वन्द्व: → अग्नि: च सोम: च

2पाणिपादम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = पाणिपादम्
विग्रह:: पाणि: च पाद: च, तयो: समाहार:
उपभेद:: समाहारद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: नपुंसकलिङ्गे एकवचनम् → समाहारद्वन्द्व: → पाणि: च पाद: च, तयो: समाहार:

3'सीता च राम: च' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = सीता च राम: च
समस्तपदम्: सीतारामौ
उपभेद:: इतरेतरद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: द्वे पदे → द्विवचनम् → इतरेतरद्वन्द्व: → सीतारामौ

4'इन्द्र: च वरुण: च' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = इन्द्र: च वरुण: च
समस्तपदम्: इन्द्रवरुणौ
उपभेद:: इतरेतरद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: द्वे पदे → द्विवचनम् → इतरेतरद्वन्द्व: → इन्द्रवरुणौ

5'रमा च शारदा च' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = रमा च शारदा च
समस्तपदम्: रमाशारदे
उपभेद:: इतरेतरद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: द्वे स्त्रीलिङ्गपदे → द्विवचनम् → इतरेतरद्वन्द्व: → रमाशारदे

6'धर्म: च अर्थ: च काम: च मोक्ष: च' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = धर्म: च अर्थ: च काम: च मोक्ष: च
समस्तपदम्: धर्मार्थकाममोक्षा:
उपभेद:: इतरेतरद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: चत्वारि पदानि → बहुवचनम् → इतरेतरद्वन्द्व: → धर्मार्थकाममोक्षा:

7लतापुष्पम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = लतापुष्पम्
विग्रह:: लता च पुष्पं च, तयो: समाहार:
उपभेद:: समाहारद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: नपुंसकलिङ्गे एकवचनम् → समाहारद्वन्द्व: → लता च पुष्पं च, तयो: समाहार:

8'मूषक: च मार्जार: च' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = मूषक: च मार्जार: च
समस्तपदम्: मूषकमार्जारौ
उपभेद:: इतरेतरद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: द्वे पदे → द्विवचनम् → इतरेतरद्वन्द्व: → मूषकमार्जारौ

9अहोरात्रम् — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = अहोरात्रम्
विग्रह:: अह: च रात्रि: च, तयो: समाहार:
उपभेद:: समाहारद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: नपुंसकलिङ्गे एकवचनम् → समाहारद्वन्द्व: → अह: च रात्रि: च, तयो: समाहार:

10'सुखं च दु:खं च' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = सुखं च दु:खं च
समस्तपदम्: सुखदु:खम्
उपभेद:: समाहारद्वन्द्व: (अथवा इतरेतरद्वन्द्व: — सुखदु:खे)

स्पष्टीकरणम्: नपुंसकलिङ्गे एकवचने समाहारद्वन्द्व: → सुखदु:खम्

बहुव्रीहि-समास: — अभ्यास:

1'लम्बम् उदरं यस्य स:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = लम्बम् उदरं यस्य स:
समस्तपदम्: लम्बोदर:

स्पष्टीकरणम्: 'लम्ब' + 'उदर' — विग्रहे 'यस्य स:' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → लम्बोदर: (गणेशस्य नाम)

2पीताम्बर: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = पीताम्बर:
विग्रह:: पीतम् अम्बरं यस्य स:

स्पष्टीकरणम्: 'पीत' + 'अम्बर' — विग्रहे 'यस्य स:' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → पीतम् अम्बरं यस्य स: (श्रीकृष्णस्य विशेषणम्)

3'कृत: उपकार: येन स:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = कृत: उपकार: येन स:
समस्तपदम्: कृतोपकार:

स्पष्टीकरणम्: 'कृत' + 'उपकार' — विग्रहे 'येन स:' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → कृतोपकार:

4प्रत्युत्पन्नमति: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = प्रत्युत्पन्नमति:
विग्रह:: प्रत्युत्पन्ना मति: यस्य स:

स्पष्टीकरणम्: 'प्रत्युत्पन्न' + 'मति:' — विग्रहे 'यस्य स:' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → प्रत्युत्पन्ना मति: यस्य स:

5'गज इव आननं यस्य स:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = गज इव आननं यस्य स:
समस्तपदम्: गजानन:

स्पष्टीकरणम्: 'गज' + 'आनन' — विग्रहे 'यस्य स:' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → गजानन: (गणेशस्य नाम)

6चन्द्रमुखी — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = चन्द्रमुखी
विग्रह:: चन्द्र: इव मुखं यस्या: सा

स्पष्टीकरणम्: 'चन्द्र' + 'मुख' — विग्रहे 'यस्या: सा' (स्त्रीलिङ्गे) → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → चन्द्र: इव मुखं यस्या: सा

7'चक्रं पाणौ यस्य स:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = चक्रं पाणौ यस्य स:
समस्तपदम्: चक्रपाणि:

स्पष्टीकरणम्: 'चक्र' + 'पाणि' — विग्रहे 'यस्य स:' → व्यधिकरण-बहुव्रीहि: → चक्रपाणि: (विष्णो: नाम)

8चन्द्रमौलि: — विग्रह: लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = चन्द्रमौलि:
विग्रह:: चन्द्र: मौलौ यस्य स:

स्पष्टीकरणम्: 'चन्द्र' + 'मौलि' — विग्रहे 'यस्य स:' → व्यधिकरण-बहुव्रीहि: → चन्द्र: मौलौ यस्य स: (शिवस्य नाम)

9'बहूनि कमलानि यस्मिन् तत्' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = बहूनि कमलानि यस्मिन् तत्
समस्तपदम्: बहुकमलम् (अथवा पुष्करिणी/सरोवरम्)

स्पष्टीकरणम्: 'बहु' + 'कमल' — विग्रहे 'यस्मिन् तत्' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → बहुकमलम्

10'जितानि इन्द्रियाणि येन स:' — समस्तपदम् लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = जितानि इन्द्रियाणि येन स:
समस्तपदम्: जितेन्द्रिय:

स्पष्टीकरणम्: 'जित' + 'इन्द्रिय' — विग्रहे 'येन स:' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → जितेन्द्रिय:

मिश्रिताभ्यास:

1मेघश्याम: — विग्रह: समासनाम च लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = मेघश्याम:
विग्रह:: मेघ: इव श्याम:
समासनाम: कर्मधारय: (उपमानोपमेय-कर्मधारय:)

स्पष्टीकरणम्: 'मेघ:' उपमानम्, 'श्याम:' उपमेयम् → उपमानोपमेय-कर्मधारय: → मेघ: इव श्याम:

2'न युक्तम्' — समस्तपदम् समासनाम च लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = न युक्तम्
समस्तपदम्: अयुक्तम्
समासनाम: नञ्-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'अ' नञ् उपसर्ग: + 'युक्तम्' → नञ्-तत्पुरुष: → अयुक्तम्

3देहविनाशाय — विग्रह: समासनाम च लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = देहविनाशाय
विग्रह:: देहस्य विनाशाय
समासनाम: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'देह' + 'विनाश' — देहस्य विनाशाय इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

4'नीलं च तत् कमलम्' — समस्तपदम् समासनाम च लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = नीलं च तत् कमलम्
समस्तपदम्: नीलकमलम्
समासनाम: कर्मधारय: (विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय:)

स्पष्टीकरणम्: 'नीलम्' विशेषणम् + 'कमलम्' विशेष्यम् → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → नीलकमलम्

5'हर्षेण मिश्रितम्' — समस्तपदम् समासनाम च लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = हर्षेण मिश्रितम्
समस्तपदम्: सहर्षम्
समासनाम: अव्ययीभाव:

स्पष्टीकरणम्: 'स' उपसर्ग: 'सह' अर्थे + 'हर्ष' → अव्ययीभाव: → सहर्षम्

6'कर्कश: ध्वनि:' — समस्तपदम् समासनाम च लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = कर्कश: ध्वनि:
समस्तपदम्: कर्कशध्वनि:
समासनाम: कर्मधारय: (विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय:)

स्पष्टीकरणम्: 'कर्कश:' विशेषणम् + 'ध्वनि:' विशेष्यम् → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → कर्कशध्वनि:

7'पञ्चानां वटानां समाहार:' — समस्तपदम् समासनाम च लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = पञ्चानां वटानां समाहार:
समस्तपदम्: पञ्चवटी
समासनाम: द्विगु-समास:

स्पष्टीकरणम्: 'पञ्च' सङ्ख्यावाचकशब्द: + 'वट' → समाहार-द्विगु: → पञ्चवटी

8वनराज: — विग्रह: समासनाम च लिखत।Show solution

दत्तम्: समस्तपदम् = वनराज:
विग्रह:: वनस्य राजा
समासनाम: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'वन' + 'राज:' — वनस्य राजा इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

9'स्थिता प्रज्ञा यस्य स:' — समस्तपदम् समासनाम च लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = स्थिता प्रज्ञा यस्य स:
समस्तपदम्: स्थितप्रज्ञ:
समासनाम: बहुव्रीहि-समास:

स्पष्टीकरणम्: 'स्थित' + 'प्रज्ञा' — विग्रहे 'यस्य स:' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → स्थितप्रज्ञ:

10'माता च पिता च' — समस्तपदम् समासनाम च लिखत।Show solution

दत्तम्: विग्रह: = माता च पिता च
समस्तपदम्: मातापितरौ (अथवा पितरौ — एकशेषद्वन्द्वे)
समासनाम: इतरेतरद्वन्द्व: (अथवा एकशेषद्वन्द्व:)

स्पष्टीकरणम्: द्वे पदे → द्विवचनम् → इतरेतरद्वन्द्व: → मातापितरौ। एकशेषद्वन्द्वे केवलं पितरौ इत्यपि भवति।

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in समासा for CBSE Class 10 Sanskrit?

समासा covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.

How to score full marks in समासा — CBSE Class 10 Sanskrit?

Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.

Where can I get free NCERT Solutions for समासा Class 10 Sanskrit?

This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in समासा (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for समासा

All 36 chapters — CBSE Class 10 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full समासा chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.

Try Super Tutor Free

Try the full chapter — Free

समासा

Studying समासा? Get the full interactive chapter.

अव्ययीभाव-समास: — अभ्यास:

तत्पुरुष-समास: — अभ्यास:

कर्मधारय-समास: — अभ्यास:

द्विगु-समास: — अभ्यास:

द्वन्द्व-समास: — अभ्यास:

बहुव्रीहि-समास: — अभ्यास:

मिश्रिताभ्यास:

Frequently Asked Questions

Sources & Official References

More resources for समासा

Important Questions

Syllabus

Revision Notes

Study Plan

Flashcards

Formula Sheet

Chapter Summary

Practice Quiz

Concept Maps

Get the full समासा chapter — for free.