समासा — NCERT Solutions

दत्तम्: विग्रह: = सप्तानाम् अह्नां समाहार:
समस्तपदम्: सप्ताहम्

स्पष्टीकरणम्: 'सप्त' सङ्ख्यावाचकशब्द: + 'अह्न' (दिन) → समाहार-द्विगु: → सप्ताहम्

दत्तम्: विग्रह: = पञ्चानां पात्राणां समाहार:
समस्तपदम्: पञ्चपात्रम्

स्पष्टीकरणम्: 'पञ्च' सङ्ख्यावाचकशब्द: + 'पात्र' → समाहार-द्विगु: → पञ्चपात्रम्

दत्तम्: विग्रह: = त्र्याणां भुवनानां समाहार:
समस्तपदम्: त्रिभुवनम्

स्पष्टीकरणम्: 'त्रि' सङ्ख्यावाचकशब्द: + 'भुवन' → समाहार-द्विगु: → त्रिभुवनम्

दत्तम्: समस्तपदम् = पञ्चरात्रम्
विग्रह:: पञ्चानां रात्रीणां समाहार:

स्पष्टीकरणम्: 'पञ्च' सङ्ख्यावाचकशब्द: + 'रात्रि' → समाहार-द्विगु: → पञ्चानां रात्रीणां समाहार:

दत्तम्: समस्तपदम् = अष्टाध्यायी
विग्रह:: अष्टानाम् अध्यायानां समाहार:

स्पष्टीकरणम्: 'अष्ट' सङ्ख्यावाचकशब्द: + 'अध्याय' → समाहार-द्विगु: → अष्टानाम् अध्यायानां समाहार:

दत्तम्: समस्तपदम् = अग्निसामौ
विग्रह:: अग्नि: च सोम: च
उपभेद:: इतरेतरद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: द्विवचनस्य प्रयोग: → दोनों पदानि प्रधानानि → इतरेतरद्वन्द्व: → अग्नि: च सोम: च

दत्तम्: समस्तपदम् = पाणिपादम्
विग्रह:: पाणि: च पाद: च, तयो: समाहार:
उपभेद:: समाहारद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: नपुंसकलिङ्गे एकवचनम् → समाहारद्वन्द्व: → पाणि: च पाद: च, तयो: समाहार:

दत्तम्: विग्रह: = सीता च राम: च
समस्तपदम्: सीतारामौ
उपभेद:: इतरेतरद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: द्वे पदे → द्विवचनम् → इतरेतरद्वन्द्व: → सीतारामौ

दत्तम्: विग्रह: = इन्द्र: च वरुण: च
समस्तपदम्: इन्द्रवरुणौ
उपभेद:: इतरेतरद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: द्वे पदे → द्विवचनम् → इतरेतरद्वन्द्व: → इन्द्रवरुणौ

दत्तम्: विग्रह: = रमा च शारदा च
समस्तपदम्: रमाशारदे
उपभेद:: इतरेतरद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: द्वे स्त्रीलिङ्गपदे → द्विवचनम् → इतरेतरद्वन्द्व: → रमाशारदे

दत्तम्: विग्रह: = धर्म: च अर्थ: च काम: च मोक्ष: च
समस्तपदम्: धर्मार्थकाममोक्षा:
उपभेद:: इतरेतरद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: चत्वारि पदानि → बहुवचनम् → इतरेतरद्वन्द्व: → धर्मार्थकाममोक्षा:

दत्तम्: समस्तपदम् = लतापुष्पम्
विग्रह:: लता च पुष्पं च, तयो: समाहार:
उपभेद:: समाहारद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: नपुंसकलिङ्गे एकवचनम् → समाहारद्वन्द्व: → लता च पुष्पं च, तयो: समाहार:

दत्तम्: विग्रह: = मूषक: च मार्जार: च
समस्तपदम्: मूषकमार्जारौ
उपभेद:: इतरेतरद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: द्वे पदे → द्विवचनम् → इतरेतरद्वन्द्व: → मूषकमार्जारौ

दत्तम्: समस्तपदम् = अहोरात्रम्
विग्रह:: अह: च रात्रि: च, तयो: समाहार:
उपभेद:: समाहारद्वन्द्व:

स्पष्टीकरणम्: नपुंसकलिङ्गे एकवचनम् → समाहारद्वन्द्व: → अह: च रात्रि: च, तयो: समाहार:

दत्तम्: विग्रह: = सुखं च दु:खं च
समस्तपदम्: सुखदु:खम्
उपभेद:: समाहारद्वन्द्व: (अथवा इतरेतरद्वन्द्व: — सुखदु:खे)

स्पष्टीकरणम्: नपुंसकलिङ्गे एकवचने समाहारद्वन्द्व: → सुखदु:खम्

दत्तम्: विग्रह: = लम्बम् उदरं यस्य स:
समस्तपदम्: लम्बोदर:

स्पष्टीकरणम्: 'लम्ब' + 'उदर' — विग्रहे 'यस्य स:' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → लम्बोदर: (गणेशस्य नाम)

दत्तम्: समस्तपदम् = पीताम्बर:
विग्रह:: पीतम् अम्बरं यस्य स:

स्पष्टीकरणम्: 'पीत' + 'अम्बर' — विग्रहे 'यस्य स:' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → पीतम् अम्बरं यस्य स: (श्रीकृष्णस्य विशेषणम्)

दत्तम्: विग्रह: = कृत: उपकार: येन स:
समस्तपदम्: कृतोपकार:

स्पष्टीकरणम्: 'कृत' + 'उपकार' — विग्रहे 'येन स:' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → कृतोपकार:

दत्तम्: समस्तपदम् = प्रत्युत्पन्नमति:
विग्रह:: प्रत्युत्पन्ना मति: यस्य स:

स्पष्टीकरणम्: 'प्रत्युत्पन्न' + 'मति:' — विग्रहे 'यस्य स:' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → प्रत्युत्पन्ना मति: यस्य स:

दत्तम्: विग्रह: = गज इव आननं यस्य स:
समस्तपदम्: गजानन:

स्पष्टीकरणम्: 'गज' + 'आनन' — विग्रहे 'यस्य स:' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → गजानन: (गणेशस्य नाम)

दत्तम्: समस्तपदम् = चन्द्रमुखी
विग्रह:: चन्द्र: इव मुखं यस्या: सा

स्पष्टीकरणम्: 'चन्द्र' + 'मुख' — विग्रहे 'यस्या: सा' (स्त्रीलिङ्गे) → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → चन्द्र: इव मुखं यस्या: सा

दत्तम्: विग्रह: = चक्रं पाणौ यस्य स:
समस्तपदम्: चक्रपाणि:

स्पष्टीकरणम्: 'चक्र' + 'पाणि' — विग्रहे 'यस्य स:' → व्यधिकरण-बहुव्रीहि: → चक्रपाणि: (विष्णो: नाम)

दत्तम्: समस्तपदम् = चन्द्रमौलि:
विग्रह:: चन्द्र: मौलौ यस्य स:

स्पष्टीकरणम्: 'चन्द्र' + 'मौलि' — विग्रहे 'यस्य स:' → व्यधिकरण-बहुव्रीहि: → चन्द्र: मौलौ यस्य स: (शिवस्य नाम)

दत्तम्: विग्रह: = बहूनि कमलानि यस्मिन् तत्
समस्तपदम्: बहुकमलम् (अथवा पुष्करिणी/सरोवरम्)

स्पष्टीकरणम्: 'बहु' + 'कमल' — विग्रहे 'यस्मिन् तत्' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → बहुकमलम्

दत्तम्: विग्रह: = जितानि इन्द्रियाणि येन स:
समस्तपदम्: जितेन्द्रिय:

स्पष्टीकरणम्: 'जित' + 'इन्द्रिय' — विग्रहे 'येन स:' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → जितेन्द्रिय:

दत्तम्: समस्तपदम् = मेघश्याम:
विग्रह:: मेघ: इव श्याम:
समासनाम: कर्मधारय: (उपमानोपमेय-कर्मधारय:)

स्पष्टीकरणम्: 'मेघ:' उपमानम्, 'श्याम:' उपमेयम् → उपमानोपमेय-कर्मधारय: → मेघ: इव श्याम:

दत्तम्: विग्रह: = न युक्तम्
समस्तपदम्: अयुक्तम्
समासनाम: नञ्-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'अ' नञ् उपसर्ग: + 'युक्तम्' → नञ्-तत्पुरुष: → अयुक्तम्

दत्तम्: समस्तपदम् = देहविनाशाय
विग्रह:: देहस्य विनाशाय
समासनाम: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'देह' + 'विनाश' — देहस्य विनाशाय इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

दत्तम्: विग्रह: = नीलं च तत् कमलम्
समस्तपदम्: नीलकमलम्
समासनाम: कर्मधारय: (विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय:)

स्पष्टीकरणम्: 'नीलम्' विशेषणम् + 'कमलम्' विशेष्यम् → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → नीलकमलम्

दत्तम्: विग्रह: = हर्षेण मिश्रितम्
समस्तपदम्: सहर्षम्
समासनाम: अव्ययीभाव:

स्पष्टीकरणम्: 'स' उपसर्ग: 'सह' अर्थे + 'हर्ष' → अव्ययीभाव: → सहर्षम्

दत्तम्: विग्रह: = कर्कश: ध्वनि:
समस्तपदम्: कर्कशध्वनि:
समासनाम: कर्मधारय: (विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय:)

स्पष्टीकरणम्: 'कर्कश:' विशेषणम् + 'ध्वनि:' विशेष्यम् → विशेषण-विशेष्य-कर्मधारय: → कर्कशध्वनि:

दत्तम्: विग्रह: = पञ्चानां वटानां समाहार:
समस्तपदम्: पञ्चवटी
समासनाम: द्विगु-समास:

स्पष्टीकरणम्: 'पञ्च' सङ्ख्यावाचकशब्द: + 'वट' → समाहार-द्विगु: → पञ्चवटी

दत्तम्: समस्तपदम् = वनराज:
विग्रह:: वनस्य राजा
समासनाम: षष्ठी-तत्पुरुष:

स्पष्टीकरणम्: 'वन' + 'राज:' — वनस्य राजा इति षष्ठी-तत्पुरुष:।

दत्तम्: विग्रह: = स्थिता प्रज्ञा यस्य स:
समस्तपदम्: स्थितप्रज्ञ:
समासनाम: बहुव्रीहि-समास:

स्पष्टीकरणम्: 'स्थित' + 'प्रज्ञा' — विग्रहे 'यस्य स:' → अन्यपदप्रधान: बहुव्रीहि: → स्थितप्रज्ञ:

दत्तम्: विग्रह: = माता च पिता च
समस्तपदम्: मातापितरौ (अथवा पितरौ — एकशेषद्वन्द्वे)
समासनाम: इतरेतरद्वन्द्व: (अथवा एकशेषद्वन्द्व:)

स्पष्टीकरणम्: द्वे पदे → द्विवचनम् → इतरेतरद्वन्द्व: → मातापितरौ। एकशेषद्वन्द्वे केवलं पितरौ इत्यपि भवति।