Skip to main content
·36 chapters

CBSE Class 10 Sanskrit — NCERT Solutions

CBSE Class 10 Sanskrit NCERT solutions, chapter by chapter — 888 textbook questions solved across 36 chapters. Follows the CBSE syllabus.

About these solutions

888 NCERT textbook questions for CBSE Class 10 Sanskrit, solved step by step across 36 chapters. Each chapter page has every exercise: half the solutions are open to read and the rest are free with a Super Tutor account.

  • अपठितावबोधनम् · 86 questions
Q1(i)(क).धात्रीफलं कदा लाभदायकं भवति?

धात्रीफलं सर्वेषु ऋतुषु लाभदायकं भवति।

Q1(i)(ख).धात्रीफलस्य अपरं नाम किम्?

धात्रीफलस्य अपरं नाम आमलकम् अस्ति।

  • अभ्यास: — शुचिपर्यावरणम् · 8 questions
Q1.एकपदेन उत्तरं लिखत –
(क) अत्र जीवितं कीदृशं जातम्?
(ख) अनिशं महानगरमध्ये किं प्रचलति?
(ग) कुत्सितवस्तुमिश्रितं किमस्ति?
(घ) अहं कस्मै जीवनं कामये?
(ङ) केषां माला रमणीया?

(क) दुर्वहम्

अत्र (महानगरे) जीवितं दुर्वहं जातम्।

(ख) कोलाहलः

अनिशं महानगरमध्ये कोलाहलः प्रचलति।

(ग) जलम्

कुत्सितवस्तुमिश्रितं जलम् अस्ति।

(घ) प्रकृत्यै

अहं प्रकृत्यै जीवनं कामये।

(ङ) कुसुमानाम्

कुसुमानां माला रमणीया।

Q2.अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत –
(क) कवि: किमर्थ प्रकृते: शरणम् इच्छति?
(ख) कस्मात् कारणात् महानगरेषु संसरणं कठिनं वर्तते?
(ग) अस्माकं पर्यावरणे किं दूषितम् अस्ति?
(घ) कवि: कुत्र सञ्चरणं कर्तुम् इच्छति?
(ङ) स्वस्थजीवनाय कीदृशे वातावरणे भ्रमणीयम्?
(च) अन्तिमे पद्यांशे कवे: का कामना अस्ति?

(क) कविः महानगरस्य कोलाहलात्, प्रदूषणात् च मुक्तिं प्राप्तुं शुद्धवायुसेवनाय च प्रकृतेः शरणम् इच्छति।

(ख) महानगरेषु वाहनानाम् अनन्ताः पङ्क्तयः धावन्ति, कञ्जलमलिनं धूमं मुञ्चन्ति, येन वायुमण्डलं दूषितं भवति। अतः महानगरेषु संसरणं कठिनं वर्तते।

(ग) अस्माकं पर्यावरणे वायुः, जलं च दूषितम् अस्ति। शकटीयानानि कञ्जलमलिनं धूमं मुञ्चन्ति येन वायुः दूषितः, तथा च कुत्सितवस्तुमिश्रितं जलम् अपि दूषितम् अस्ति।

(घ) कविः नद्याः तीरे, वने, उद्याने च सञ्चरणं कर्तुम् इच्छति यत्र हरिततरवः, ललितलताः, पुष्पमालाः च सन्ति।

(ङ) स्वस्थजीवनाय प्राकृतिके शुद्धे वातावरणे — यत्र हरिततरवः, पुष्पाणि, नद्यः, खगकुलकलरवः च विद्यन्ते — तादृशे वातावरणे भ्रमणीयम्।

(च) अन्तिमे पद्यांशे कवेः एषा कामना अस्ति यत् सः प्रकृत्यै जीवनं समर्पयेत्, प्रकृतेः सन्निधौ वसेत्, तथा च शुचिपर्यावरणे सुखेन जीवनं यापयेत्।

3
  • अभ्यासकार्यम् — वर्ण विचार · 5 questions
Q1.अधोलिखितेषु प्रत्याहारेषु परिगणितान् वर्णान् लिखत— i) इक् ii) जश् iii) ऐच् iv) हश् v) अट् vi) झश्

प्रत्याहार में उस वर्ण से लेकर अन्तिम इत् वर्ण तक के सभी वर्ण आते हैं। माहेश्वर सूत्रों के आधार पर:

i) इक् — इ, उ, ऋ, ऌ
(सूत्र: इ उ ण् | ऋ ऌ क् — यहाँ 'इ' से 'क्' इत् तक)

ii) जश् — ज्, ब्, ग्, ड्, द्
(प्रत्येक वर्ग का तृतीय वर्ण — ज्, ब्, ग्, ड्, द्)

iii) ऐच् — ए, ओ, ऐ, औ
(सूत्र: ए ओ ङ् | ऐ औ च् — 'ए' से 'च्' इत् तक)

iv) हश् — ह्, य्, व्, र्, ल्, ञ्, म्, ङ्, ण्, न्, झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्
(अर्थात् सभी अघोष-रहित व्यञ्जन — 'ह्' से 'श्' इत् तक के वर्ण)

v) अट् — अ, आ, इ, उ, ऋ, ऌ, ए, ओ, ऐ, औ, ह्, य्, व्, र्
('अ' से 'ट्' इत् तक — सभी स्वर तथा ह्, य्, व्, र्)

vi) झश् — झ्, भ्, घ्, ढ्, ध्, ज्, ब्, ग्, ड्, द्
(प्रत्येक वर्ग का तृतीय एवं चतुर्थ वर्ण — 'झ्' से 'श्' इत् तक)

Q2.अधोलिखितानां वर्णानाम् उच्चारणस्थानं लिखत— i) कवर्ग ii) टवर्ग iii) पवर्ग iv) इ, च्, य्, श्

उच्चारण-स्थान वह स्थान है जहाँ से वायु का स्पर्श होकर वर्ण का उच्चारण होता है।

i) कवर्ग (क्, ख्, ग्, घ्, ङ्) — उच्चारण-स्थान : कण्ठ (कण्ठ्य वर्ण)

ii) टवर्ग (ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्) — उच्चारण-स्थान : मूर्धा (मूर्धन्य वर्ण)

iii) पवर्ग (प्, फ्, ब्, भ्, म्) — उच्चारण-स्थान : ओष्ठ (ओष्ठ्य वर्ण)

iv) इ, च्, य्, श् — उच्चारण-स्थान : तालु (तालव्य वर्ण)

4
  • (क) अनौपचारिकम् पत्रम् · 2 questions
  • (ख) औपचारिकम् पत्रम् · 9 questions
Q1.चोरितस्य स्यूतस्य प्राथमिक-सूचनार्थम् आरक्ष्यधिकारिणं प्रति पत्रं लिखत।

दिनाङ्क: __.__.____

सेवायाम्
आरक्ष्यधिकारि-महोदय!
लाजपतनगर-क्षेत्रम्
नवदेहली

विषय: चोरितस्य स्यूतस्य प्राथमिक-सूचना।

श्रीमन्,

अनेन पत्रेण अहं भवते एतत् सूचयामि यत् ह्यः प्रातः एकादश-वादने रेलमैट्रोयानेन विश्वविद्यालयात् अहं लाजपतनगरम् अगच्छम्। मार्गे मम स्यूतं चोरितम् अभवत्। यस्मिन् द्विसहस्रं रूप्यकाणि, कार्यालयस्य परिचय-पत्रं, मैट्रोचिटिकापत्रं, मम आधार-परिचयपत्रं च आसन्। स्यूतस्य वर्णः कृष्णः आसीत्।

अहं प्रार्थये यत् यथाशीघ्रं मम स्यूतम् अन्वेष्य मां कृतार्थं करोतु भवान्।

सधन्यवादम्

निवेदकः
अजयः
निवासस्थानम् — ...
दूरभाष-संख्या — ...

  • अभ्यास: — बुद्धिर्बलवती सदा · 37 questions
Q1(क).बुद्धिमती कुत्र व्याघ्रं ददर्श?

उत्तरम्: बुद्धिमती मार्गे (वने/काननमार्गे) व्याघ्रं ददर्श।

  • अभ्यासकार्यम् — संज्ञा एवं परिभाषा प्रकरण · 3 questions
Q1.अधोलिखितपदेभ्य: आगमवर्णान्, आदेशवर्णान् वा स्पष्टीकृत्य पृथक् कुरुत—
(i) इति + आदि = इत्यादि
(ii) तरु + छाया = तरुच्छाया
(iii) अनु + छेद: = अनुच्छेद:
(iv) अनु + इच्छति = अन्विच्छति

दत्त उदाहरण का स्मरण:

  • आगम: — जब सन्धि में कोई नया वर्ण जोड़ा जाता है।
  • आदेश: — जब सन्धि में मूल वर्ण के स्थान पर कोई अन्य वर्ण आता है।

(i) इति + आदि = इत्यादि

यहाँ 'इति' के अन्तिम वर्ण इइ के स्थान पर य्य् आदेश हुआ है।

इति+आदि=इत्यादि—य् (आदेश:)इति + आदि = इत्यादि \quad — \quad य् \text{ (आदेश:)}

(ii) तरु + छाया = तरुच्छाया

यहाँ छछ से पूर्व च्च् का आगम हुआ है (छत्व-सन्धि)।

तरु+छाया=तरुच्छाया—च् (आगम:)तरु + छाया = तरुच्छाया \quad — \quad च् \text{ (आगम:)}

(iii) अनु + छेद: = अनुच्छेद:

यहाँ भी छछ से पूर्व च्च् का आगम हुआ है।

अनु+छेद:=अनुच्छेद:—च् (आगम:)अनु + छेद: = अनुच्छेद: \quad — \quad च् \text{ (आगम:)}

(iv) अनु + इच्छति = अन्विच्छति

यहाँ 'अनु' के अन्तिम वर्ण उउ के स्थान पर व्व् आदेश हुआ है (यण्-सन्धि)।

अनु+इच्छति=अन्विच्छति—व् (आदेश:)अनु + इच्छति = अन्विच्छति \quad — \quad व् \text{ (आदेश:)}

  • उदाहरणानुच्छेदाः) · 10 questions
Q1(i).भूकम्पविभीषिका — अधोलिखितविषयमधिकृत्य पञ्चवाक्यात्मकमनुच्छेदं लिखत।

भूकम्पविभीषिका

भूकम्प: प्रकृते: एक: भयङ्कर: प्रकोप: अस्ति। यदा भूगर्भे शिलाखण्डाः स्खलन्ति तदा भूमि: कम्पते, एतदेव भूकम्प: इति कथ्यते। भूकम्पेन भवनानि पतन्ति, सेतव: भग्नाः भवन्ति, जनाश्च मृत्युमुखे पतन्ति। भूकम्पस्य पूर्वसूचना प्राप्तुं वैज्ञानिकाः सततं प्रयतन्ते परन्तु इदं कार्यम् अद्यापि पूर्णतया सफलं न जातम्। अतः भूकम्परोधकभवननिर्माणेन तथा जनजागरणेन वयं भूकम्पविभीषिकायाः प्रभावं न्यूनीकर्तुं शक्नुमः।

  • अभ्यास · 9 questions
Q1.एकपदेन उत्तरं लिखत—
(क) कुशलवौ कम् उपसृत्य प्रणमतः?
(ख) तपोवनवासिनः कुशस्य मातरं केन नाम्ना आह्वयन्ति?
(ग) वयोऽनुरोधात् कः लालनीयः भवति?
(घ) केन सम्बन्धेन वाल्मीकिः लवकुशयोः गुरुः?
(ङ) कुत्र लवकुशयोः पितुः नाम न व्यवहियते?

(क) कुशलवौ रामम् उपसृत्य प्रणमतः।

(ख) तपोवनवासिनः कुशस्य मातरं देवी इति नाम्ना आह्वयन्ति।

(ग) वयोऽनुरोधात् शिशुजनः लालनीयः भवति।

(घ) विद्यासम्बन्धेन वाल्मीकिः लवकुशयोः गुरुः।

(ङ) तपोवने लवकुशयोः पितुः नाम न व्यवहियते।

9

सन्धि

15 questions solved

  • अभ्यासकार्यम् — स्वर सन्धि (पृष्ठ 20) · 4 questions
  • अभ्यासकार्यम् — व्यञ्जन सन्धि (पृष्ठ 27) · 3 questions
  • अभ्यासकार्यम् — विसर्ग सन्धि (पृष्ठ 31-32) · 3 questions
  • अभ्यासकार्यम् — मिश्रित सन्धि अभ्यास (पृष्ठ 33-34) · 5 questions
Qप्र. 1.अधोलिखितेषु समुचितं सन्धिपदं चित्वा लिखत—
i) मातृ + ऋणम्
ii) यदि + अपि
iii) मत + ऐक्यम्
iv) भानु + उदय:
v) भौ + उक:
vi) विष्णो + इह
vii) सर्वे + अत्र
viii) गड्गा + इव

दिया गया है: विभिन्न पदों के संयोग से उचित सन्धिपद चुनना है।

i) मातृ + ऋणम्
नियम: ऋ/ॠ के बाद ऋ/ॠ आए तो दोनों मिलकर दीर्घ ऋ (ॠ) हो जाते हैं — दीर्घ सन्धि।
मातृ+ऋणम्=मातॄणम्\text{मातृ} + \text{ऋणम्} = \text{मातॄणम्}
उत्तरम्— मातॄणम्

ii) यदि + अपि
नियम: इ/ई के बाद असमान स्वर आए तो इ/ई → य् — यण् सन्धि।
यदि+अपि=यद्यपि\text{यदि} + \text{अपि} = \text{यद्यपि}
उत्तरम्— यद्यपि

iii) मत + ऐक्यम्
नियम: अ/आ के बाद ए/ऐ आए तो दोनों मिलकर ऐ हो जाते हैं — वृद्धि सन्धि।
मत+ऐक्यम्=मतैक्यम्\text{मत} + \text{ऐक्यम्} = \text{मतैक्यम्}
उत्तरम्— मतैक्यम्

iv) भानु + उदय:
नियम: उ/ऊ के बाद उ/ऊ आए तो दीर्घ ऊ हो जाता है — दीर्घ सन्धि।
भानु+उदय:=भानूदय:\text{भानु} + \text{उदय:} = \text{भानूदय:}
उत्तरम्— भानूदय:

v) भौ + उक:
नियम: औ के बाद कोई स्वर आए तो औ → आव् — अयादि सन्धि।
भौ+उक:=भावुक:\text{भौ} + \text{उक:} = \text{भावुक:}
उत्तरम्— भावुक:

vi) विष्णो + इह
नियम: ओ के बाद इ आए तो ओ → अव् — अयादि सन्धि।
विष्णो+इह=विष्णविह\text{विष्णो} + \text{इह} = \text{विष्णविह}
(OCR में विकल्प स्पष्ट नहीं हैं; अयादि सन्धि से विष्णविह बनता है।)
उत्तरम्— विष्णविह

vii) सर्वे + अत्र
नियम: ए के बाद अ आए तो ए यथावत् रहे और अ का लोप होकर अवग्रह (ऽ) लगता है — पूर्वरूप सन्धि।
सर्वे+अत्र=सर्वेऽत्र\text{सर्वे} + \text{अत्र} = \text{सर्वेऽत्र}
उत्तरम्— सर्वेऽत्र

viii) गड्गा + इव
नियम: आ के बाद इ आए तो दोनों मिलकर ए हो जाते हैं — गुण सन्धि।
गड्गा+इव=गड्गेव\text{गड्गा} + \text{इव} = \text{गड्गेव}
उत्तरम्— गड्गेव

  • अभ्यासप्रश्नाः · 10 questions
Q1.अधोलिखित चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तपदानां सहायतया पञ्चवाक्यानि लिख्यन्ताम् — (रक्षाबन्धन-सम्बन्धित चित्रम्) मञ्जूषा: अग्रजस्य, अनुजस्य, भगिनी, स्वक्रमस्य, रक्षाबन्धनम्, रक्षासूत्रम्, करोति, करिष्यति, मणिबन्धे, मिष्टान्नम्, अन्यम्, पश्चात्, पश्यति, प्रसन्न:, मातापितरौ, दृष्ट्वा, प्रसन्नौ, पर्वण:, बध्नाति

चित्र-वर्णनम् (रक्षाबन्धनम्)

दत्त उदाहरणवाक्यानि:
(i) अत्र रक्षाबन्धनपर्वण: आयोजनं भवति।
(ii) भगिनी अग्रजस्य मणिबन्धे रक्षासूत्रस्य बन्धनं करोति।
(iii) तस्या: अनुज: अपि स्वक्रमस्य प्रतीक्षां करोति।
(iv) अग्रजस्य रक्षाबन्धनं कृत्वा भगिनी अनुजस्य मणिबन्धे अपि रक्षाबन्धनं करिष्यति।
(v) मातापितरौ रक्षाबन्धनं दृष्ट्वा मोदेते।

छात्रैः लेखनीयानि पञ्चवाक्यानि (नमूना):
(i) अत्र रक्षाबन्धनपर्वण: मनोहरम् आयोजनं भवति।
(ii) भगिनी प्रसन्ना सती अग्रजस्य मणिबन्धे रक्षासूत्रं बध्नाति।
(iii) अनुज: स्वक्रमस्य प्रतीक्षां कुर्वन् पश्यति।
(iv) भगिनी अग्रजाय मिष्टान्नम् अपि ददाति।
(v) मातापितरौ पुत्रपुत्रीयो: स्नेहं दृष्ट्वा प्रसन्नौ भवतः।

भावार्थ: इस चित्र में रक्षाबन्धन पर्व का आयोजन है। बहन अपने बड़े भाई की कलाई पर राखी बाँध रही है। छोटा भाई अपनी बारी की प्रतीक्षा कर रहा है। माता-पिता यह दृश्य देखकर प्रसन्न हैं।

  • अभ्यास: — जननी तुल्यवत्सला · 32 questions
Q1(क).वृषभ: दीन: इति जानन्नपि क: तं नुदन् आसीत्?

उत्तरम्: कृषक: (कृषीवल:) वृषभं दीनम् इति जानन्नपि तं नुदन् आसीत्।

  • अभ्यासकार्यम् · 2 questions
Q1.कोष्ठके प्रदत्तपदानां समुचितविभक्तिप्रयोगेण वाक्यानि पूर्यत—

प्र. 1 — विभक्ति-प्रयोग द्वारा वाक्यपूर्ति

i) गङ्गा, षष्ठी, एकवचन → गङ्गायाः
गङ्गायाः जलं पवित्रं वर्तते।\text{गङ्गायाः जलं पवित्रं वर्तते।}
(गङ्गा — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी एकवचन = गङ्गायाः)

ii) बालिका, तृतीया, बहुवचन → बालिकाभिः
बालिकाभिः इदं कार्यं कृतम्।\text{बालिकाभिः इदं कार्यं कृतम्।}
(बालिका — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग, तृतीया बहुवचन = बालिकाभिः)

iii) गगन, सप्तमी, एकवचन → गगने
गगने प्रातः भानुः उदेति।\text{गगने प्रातः भानुः उदेति।}
(गगन — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी एकवचन = गगने)

iv) धेनु, षष्ठी, एकवचन → धेनोः
धेनोः दुग्धं मधुरं भवति।\text{धेनोः दुग्धं मधुरं भवति।}
(धेनु — उकारान्त स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी एकवचन = धेनोः)

v) नदी, द्वितीया, एकवचन → नदीम्
नदीम् नौकया तरति।\text{नदीम् नौकया तरति।}
(नदी — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया एकवचन = नदीम्)

vi) विद्वस्, षष्ठी, बहुवचन → विदुषाम्
विदुषाम् वचांसि सम्माननीयानि।\text{विदुषाम् वचांसि सम्माननीयानि।}
(विद्वस् — सकारान्त पुँल्लिङ्ग, षष्ठी बहुवचन = विदुषाम्)

vii) भवत्, पुँल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन → भवन्तम्
सः भवन्तम् उपगम्य किं करोति?\text{सः भवन्तम् उपगम्य किं करोति?}
(भवत् — तकारान्त पुँल्लिङ्ग, द्वितीया एकवचन = भवन्तम्)

viii) गच्छत्, तृतीया, एकवचन → गच्छता
गच्छता बालकेन पुष्पं त्रोटितम्।\text{गच्छता बालकेन पुष्पं त्रोटितम्।}
(गच्छत् — शतृ-प्रत्ययान्त पुँल्लिङ्ग, तृतीया एकवचन = गच्छता)

ix) एतत्, पुँल्लिङ्ग, चतुर्थी, बहुवचन → एतेभ्यः
एतेभ्यः बालकेभ्यः आचार्यः पुस्तकानि आनयत्।\text{एतेभ्यः बालकेभ्यः आचार्यः पुस्तकानि आनयत्।}
(एतत् — पुँल्लिङ्ग, चतुर्थी बहुवचन = एतेभ्यः)

x) तत्, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन → ताः
ताः बालिकाः उद्याने क्रीडन्ति।\text{ताः बालिकाः उद्याने क्रीडन्ति।}
(तत् — स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा बहुवचन = ताः)

13

रचनानुवाद

30 questions solved

  • अभ्यास: 1 · 20 questions
  • अभ्यास: 3 · 10 questions
Q1(i).छात्रों को ध्यान से कार्य करना चाहिए।

दिया गया: हिन्दी वाक्य — छात्रों को ध्यान से कार्य करना चाहिए।

प्रयुक्त नियम: 'करना चाहिए' के लिए तव्यत्/अनीयर् प्रत्यय अथवा विधिलिङ् लकार का प्रयोग होता है। 'ध्यान से' = सावधानतया (तृतीया विभक्ति)।

संस्कृत अनुवाद:
छात्रै: सावधानतया कार्यं करणीयम्।\text{छात्रै: सावधानतया कार्यं करणीयम्।}

अथवा: छात्रा: सावधानतया कार्यं कुर्युः।

  • अभ्यास — सुभाषितानि (Chapter: सुभाषितान्ति, Class 10 Sanskrit) · 9 questions
Q1.एकपदेन उत्तरं लिखत—
(क) मनुष्याणां महान् रिपुः कः?
(ख) गुणी किं वेत्ति?
(ग) केषां सम्पत्तौ च विपत्तौ च महताम् एकरूपता?
(घ) पशुना अपि कौद्दशः गृह्यते?
(ङ) उदयसमये अस्तसमये च कः रक्तः भवति?

(क) मनुष्याणां महान् रिपुः — आलस्यम्

(ख) गुणी — गुणम् वेत्ति।

(ग) महताम् सम्पत्तौ च विपत्तौ च एकरूपता भवति।

(घ) पशुना अपि उदीरितम् अर्थम् गृह्यते।

(ङ) उदयसमये अस्तसमये च सविता (सूर्यः) रक्तः भवति।

  • अभ्यासकार्यम् · 2 questions
Q1.कोष्ठके प्रदत्तधातो: निर्दिष्टलकारे समुचितप्रयोगेण वाक्यानि पूर्यत—
(i) बालका: पुस्तकानि ... । (पठ्-लट्)
(ii) पुस्तकानि पठित्वा ते विद्वांस: ... । (भू-लूट्)
(iii) यूयम् उद्याने कदा ... । (क्रीड्-लङ्)
(iv) किम् आवाम् अद्य ... । (भ्रम्-लोट्)
(v) त्वम् ध्यानेन पाठं ... । (पठ्-विधिलिङ्)
(vi) साधव: तप: ... । (तप्-लट्)
(vii) वयम् उत्तमान् अङ्कान् ... । (लभ्-लूट्)
(viii) नाटकं दृष्ट्वा सर्वे ... । (मुद्-लङ्)
(ix) पितरं वार्धक्ये पुत्र: अवश्यं ... । (सेव्-लोट्)
(x) हे प्रभो ! संसारे कोऽपि भिक्षां न ... । (याच्-विधिलिङ्)

प्रयुक्त अवधारणा: प्रत्येक वाक्य में कर्ता के पुरुष एवं वचन के अनुसार निर्दिष्ट लकार में धातु का उचित रूप भरना है।

(i) बालका: पुस्तकानि पठन्ति । (पठ्-लट्)

विश्लेषण: 'बालका:' — प्रथमपुरुष, बहुवचन। पठ्-धातु, लट्लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन → पठन्ति।

(ii) पुस्तकानि पठित्वा ते विद्वांस: भविष्यन्ति । (भू-लूट्)

विश्लेषण: 'ते' — प्रथमपुरुष, बहुवचन। भू-धातु, लूट्लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन → भविष्यन्ति।

(iii) यूयम् उद्याने कदा अक्रीडत । (क्रीड्-लङ्)

विश्लेषण: 'यूयम्' — मध्यमपुरुष, बहुवचन। क्रीड्-धातु, लङ्लकार, मध्यमपुरुष, बहुवचन → अक्रीडत।

(iv) किम् आवाम् अद्य भ्रमाव । (भ्रम्-लोट्)

विश्लेषण: 'आवाम्' — उत्तमपुरुष, द्विवचन। भ्रम्-धातु, लोट्लकार, उत्तमपुरुष, द्विवचन → भ्रमाव।

(v) त्वम् ध्यानेन पाठं पठेः । (पठ्-विधिलिङ्)

विश्लेषण: 'त्वम्' — मध्यमपुरुष, एकवचन। पठ्-धातु, विधिलिङ्लकार, मध्यमपुरुष, एकवचन → पठेः।

(vi) साधव: तप: तपन्ति । (तप्-लट्)

विश्लेषण: 'साधव:' — प्रथमपुरुष, बहुवचन। तप्-धातु, लट्लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन → तपन्ति।

(vii) वयम् उत्तमान् अङ्कान् लप्स्यामहे । (लभ्-लूट्)

विश्लेषण: 'वयम्' — उत्तमपुरुष, बहुवचन। लभ्-धातु (आत्मनेपदी), लूट्लकार, उत्तमपुरुष, बहुवचन → लप्स्यामहे।

(viii) नाटकं दृष्ट्वा सर्वे अमोदन्त । (मुद्-लङ्)

विश्लेषण: 'सर्वे' — प्रथमपुरुष, बहुवचन। मुद्-धातु (आत्मनेपदी), लङ्लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन → अमोदन्त।

(ix) पितरं वार्धक्ये पुत्र: अवश्यं सेवेत । (सेव्-लोट्)

विश्लेषण: 'पुत्र:' — प्रथमपुरुष, एकवचन। सेव्-धातु (आत्मनेपदी), लोट्लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन → सेवेत।

(x) हे प्रभो ! संसारे कोऽपि भिक्षां न याचेत । (याच्-विधिलिङ्)

विश्लेषण: 'कोऽपि' — प्रथमपुरुष, एकवचन। याच्-धातु (आत्मनेपदी), विधिलिङ्लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन → याचेत।


पूर्ण वाक्यानि:
(i) बालका: पुस्तकानि पठन्ति ।\text{(i) बालका: पुस्तकानि } \textbf{पठन्ति} \text{ ।}
(ii) पुस्तकानि पठित्वा ते विद्वांस: भविष्यन्ति ।\text{(ii) पुस्तकानि पठित्वा ते विद्वांस: } \textbf{भविष्यन्ति} \text{ ।}
(iii) यूयम् उद्याने कदा अक्रीडत ।\text{(iii) यूयम् उद्याने कदा } \textbf{अक्रीडत} \text{ ।}
(iv) किम् आवाम् अद्य भ्रमाव ।\text{(iv) किम् आवाम् अद्य } \textbf{भ्रमाव} \text{ ।}
(v) त्वम् ध्यानेन पाठं पठेः ।\text{(v) त्वम् ध्यानेन पाठं } \textbf{पठेः} \text{ ।}
(vi) साधव: तप: तपन्ति ।\text{(vi) साधव: तप: } \textbf{तपन्ति} \text{ ।}
(vii) वयम् उत्तमान् अङ्कान् लप्स्यामहे ।\text{(vii) वयम् उत्तमान् अङ्कान् } \textbf{लप्स्यामहे} \text{ ।}
(viii) नाटकं दृष्ट्वा सर्वे अमोदन्त ।\text{(viii) नाटकं दृष्ट्वा सर्वे } \textbf{अमोदन्त} \text{ ।}
(ix) पितरं वार्धक्ये पुत्र: अवश्यं सेवेत ।\text{(ix) पितरं वार्धक्ये पुत्र: अवश्यं } \textbf{सेवेत} \text{ ।}
(x) हे प्रभो ! संसारे कोऽपि भिक्षां न याचेत ।\text{(x) हे प्रभो ! संसारे कोऽपि भिक्षां न } \textbf{याचेत} \text{ ।}

16

सन्धि

93 questions solved

  • एचोऽयवायाव: — उदाहरण-अभ्यास · 11 questions
  • अभ्यास · 5 questions
  • अभ्यास: 1 — स्वरसन्धि (सन्धि/सन्धिविच्छेद) · 10 questions
  • अभ्यास 1 (क) — वर्गप्रथम → वर्गतृतीय · 4 questions
  • अभ्यास 1 (ख) — वर्गप्रथम + न → अनुनासिक · 5 questions
  • अभ्यास 1 (ग) — स्/तवर्ग + श्/चवर्ग → श्/चवर्ग · 4 questions
  • अभ्यास 1 (घ) — स्/तवर्ग + ष्/टवर्ग → ष्/टवर्ग · 4 questions
  • अभ्यास 1 (ड) — वर्गद्वितीय/तृतीय/चतुर्थ + वर्गप्रथम/द्वितीय → वर्गतृतीय · 2 questions
  • अभ्यास 1 (च) — पदान्त म् + व्यञ्जन → अनुस्वार · 4 questions
  • अभ्यास 1 (छ) — म्/अनुस्वार + वर्गीयव्यञ्जन → परवर्तिवर्गपञ्चम · 4 questions
  • अभ्यास 1 (क) — विसर्ग + श्/च्/स्/त्/ष्/ट् → श्/स्/ष् · 5 questions
  • अभ्यास 1 (ख) — विसर्ग + अ → उ (गुण ओ) + ऽ · 6 questions
  • अभ्यास 1 (ग) — अ/आ भिन्नस्वर + विसर्ग + स्वर/घोषवर्ण → र् · 5 questions
  • अभ्यास 1 (घ) — अ + विसर्ग + अ → ओ (विसर्गलोप) · 5 questions
  • अभ्यास 1 · 9 questions
  • अभ्यास 3 · 10 questions
Qi.द्वौ+एते ———— पठत: ।

दिया गया: द्वौ + एते

नियम: औ + ए → आव् + ए (एचोऽयवायाव: — औ के स्थान पर आव्)

हल:
द्वौ+एते=द्वावेते\text{द्वौ} + \text{एते} = \text{द्वावेते}

वाक्य: द्वावेते पठत: ।

  • अभ्यास: — सौहार्द प्रकृते: शोभा · 21 questions
Q1(क).वनराज: कै: दुरवस्थां प्राप्त:?

उत्तरम्: वनराज: वानराभ्याम् दुरवस्थां प्राप्त:।

18

उपसर्ग

3 questions solved

  • अभ्यासकार्यम् — उपसर्ग (Chapter: उपसर्ग, Sanskrit Class 10) · 3 questions
Q1.अधोलिखितेषु पदेषु उपसर्गान् धातून् च पृथक् कृत्वा लिखत—

नीचे प्रत्येक क्रियापद का उपसर्ग एवं धातु पृथक् करके लिखा गया है:

क्रमक्रियापदउपसर्गधातु
i)उत्तिष्ठतुउत्स्था
ii)निरगच्छन्निर् (नि:)गम्
iii)निस्सरतुनिस् (नि:)सृ
iv)संवदन्तिसम्वद्
v)प्रत्यवदत्प्रतिवद्
vi)सुशोभतेसुशुभ्
vii)विशिष्यतेविशिष् (शिष्)
viii)अन्वकरोत्अनुकृ
ix)प्रसीदामिप्रसद्
x)अवागच्छत्अव + आगम्
xi)उपविशामःउपविश्
xii)उत्थास्यामःउत्स्था
xiii)उन्नयनम्उत् (उन्)नी
xiv)अपाकुर्वन्अप + आकृ
xv)विजयतेविजि
xvi)परितुष्यतिपरितुष्

स्पष्टीकरण:

  • उपसर्ग वे अव्यय-शब्द हैं जो धातु के पूर्व लगकर उसके अर्थ में परिवर्तन या विशेषता लाते हैं।
  • संस्कृत में कुल 22 उपसर्ग माने जाते हैं: प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, आ, नि/नि:, दुर्/दुस्, वि, सु, उत्/उद्, अभि, प्रति, परि, उप, अधि, अपि, अति, आदि।
19

समासा

70 questions solved

  • अव्ययीभाव-समास: — अभ्यास: · 10 questions
  • तत्पुरुष-समास: — अभ्यास: · 15 questions
  • कर्मधारय-समास: — अभ्यास: · 10 questions
  • द्विगु-समास: — अभ्यास: · 5 questions
  • द्वन्द्व-समास: — अभ्यास: · 10 questions
  • बहुव्रीहि-समास: — अभ्यास: · 10 questions
  • मिश्रिताभ्यास: · 10 questions
Q1.निर्मलम् — विग्रह: लिखत।

दत्तम्: समस्तपदम् = निर्मलम्
विग्रह:: मलानाम् अभाव:

स्पष्टीकरणम्: 'निर्' उपसर्ग: 'मल' शब्देन सह योजित: अस्ति। 'निर्' = अभाव: इत्यर्थे। अत: विग्रह: = मलानाम् अभाव:

  • अभ्यास — विचित्रः साक्षी · 8 questions
Q1.एकपदेन उत्तरं लिखत—
(क) कीदृशे प्रदेशे पदयात्रा न सुखावहा?
(ख) अतिथिः केन प्रबुद्धः?
(ग) कृशकायः कः आसीत्?
(घ) न्यायाधीशः कस्मै कारागारदण्डम् आदिष्टवान्?
(ङ) कं निकषा मृतशरीरम् आसीत्?

(क) प्रश्न: कीदृशे प्रदेशे पदयात्रा न सुखावहा?
उत्तरम्: दुर्गमे (प्रदेशे)।

(ख) प्रश्न: अतिथिः केन प्रबुद्धः?
उत्तरम्: पादध्वनिना।

(ग) प्रश्न: कृशकायः कः आसीत्?
उत्तरम्: जनः (निर्धनः पथिकः)।

(घ) प्रश्न: न्यायाधीशः कस्मै कारागारदण्डम् आदिष्टवान्?
उत्तरम्: आरक्षिणे।

(ङ) प्रश्न: कं निकषा मृतशरीरम् आसीत्?
उत्तरम्: जनं (पथिकं) निकषा।

21

अव्यय

3 questions solved

  • अभ्यासकार्यम् — अव्यय (Chapter: अव्यय, Class 10 Sanskrit) · 1 question
  • प्र. 2 — अव्ययपद-चयन · 1 question
  • प्र. 3 — शुद्ध अव्ययपद-चयन (कोष्ठक से) · 1 question
Qप्र. 1.समुचितै: अव्ययै: (मंजूषात: गृहीत्वा) रिक्तस्थानानि पूर्यत—
i) स: ... वनं गतवान्।
ii) स: ... गच्छति ?
iii) गज: ... चलति।
iv) स: ... स्वपिति।
v) सिंह: ... गर्जति।
vi) स: ... विजेष्यते।
vii) परिश्रमं कुरु, ... अनुत्तीर्ण: भविष्यसि।
viii) गृहात् ... मा गच्छ।
ix) स: ... माम् उद्भेजयति।
x) कोलाहलं ... कुरु।

मञ्जूषा: मा, बहिः, मुहुर्मुहुः, अन्यथा, एकदा, शनैः शनैः, चिरम्, नूनम्, उच्चैः, कुत्र

दिया गया है: मञ्जूषा में अव्यय-पद: मा, बहिः, मुहुर्मुहुः, अन्यथा, एकदा, शनैः शनैः, चिरम्, नूनम्, उच्चैः, कुत्र

प्रयुक्त नियम: अव्यय वे शब्द होते हैं जिनमें लिंग, वचन, विभक्ति के कारण कोई परिवर्तन नहीं होता। वाक्य के अर्थ के अनुसार उचित अव्यय का चयन किया जाता है।

उत्तर:

i) स: एकदा वनं गतवान्। (एकदा = एक बार)

ii) स: कुत्र गच्छति ? (कुत्र = कहाँ)

iii) गज: शनैः शनैः चलति। (शनैः शनैः = धीरे-धीरे)

iv) स: चिरम् स्वपिति। (चिरम् = बहुत देर तक)

v) सिंह: उच्चैः गर्जति। (उच्चैः = जोर से)

vi) स: नूनम् विजेष्यते। (नूनम् = निश्चय ही)

vii) परिश्रमं कुरु, अन्यथा अनुत्तीर्ण: भविष्यसि। (अन्यथा = नहीं तो)

viii) गृहात् बहिः मा गच्छ। (बहिः = बाहर)

ix) स: मुहुर्मुहुः माम् उद्भेजयति। (मुहुर्मुहुः = बार-बार)

x) कोलाहलं मा कुरु। (मा = मत/निषेध)

22

प्रत्यया

19 questions solved

  • अभ्यास (शतृ-प्रत्यय:) · 3 questions
  • तव्यत्-प्रत्यय: — अभ्यास · 3 questions
  • अनीयर्-प्रत्यय: — अभ्यास · 4 questions
  • मतुप्/वतुप् अभ्यास · 2 questions
  • त्व-तल्-प्रत्ययौ — अभ्यास · 2 questions
  • ठक्-प्रत्यय: — अभ्यास · 2 questions
  • अभ्यास · 3 questions
Qअभ्यास 1.शतृ-प्रत्ययं योजयित्वा वाक्यपूर्ति कुरूत —
(i) ________ धावका: यश: प्राप्नुवन्ति। (धाव्+शतृ)
(ii) ________ वस्त्राणि रजक: श्रान्त: भवति। (नी+शतृ)
(iii) ________ जलं तृषातौ सन्तुष्टौ स्त:। (पिब्+शतृ)
(iv) ________ कथां महिला शिशुं शाययति। (श्रु+णिच्+शतृ)
(v) ________ कार्यं स्त्रिय: गीतं गायन्ति। (कृ+शतृ)

दत्त सूचना: शतृ-प्रत्यय वर्तमानकालिक क्रिया से विशेषण बनाता है। धातु + शतृ = विशेषण पद।

नियम: शतृ-प्रत्यय के रूप — पुल्लिंग में 'अत्/अन्त्', स्त्रीलिंग में 'अन्ती', नपुंसकलिंग में 'अत्' होता है।

(i) धाव् + शतृ = धावत्
वाक्य में 'धावका:' बहुवचन पुल्लिंग है, अत: धावन्त: रूप होगा।
धाव्+शतृ=धावत्→धावन्त: धावका: यश: प्राप्नुवन्ति।\text{धाव्} + \text{शतृ} = \text{धावत्} \rightarrow \text{धावन्त: धावका: यश: प्राप्नुवन्ति।}

(ii) नी + शतृ = नयत्
वाक्य में 'वस्त्राणि' नपुंसकलिंग बहुवचन है, अत: नयन् (नयत् का प्रथमा एकवचन) — परन्तु यहाँ 'रजक:' कर्ता है और 'वस्त्राणि' कर्म, अत: विशेषण 'रजक:' का है — नयन् रजक: ।
नी+शतृ=नयत्→वस्त्राणि नयन् रजक: श्रान्त: भवति।\text{नी} + \text{शतृ} = \text{नयत्} \rightarrow \text{वस्त्राणि नयन् रजक: श्रान्त: भवति।}

(iii) पिब् + शतृ = पिबत्
वाक्य में 'तृषातौ' द्विवचन है, अत: पिबन्तौ रूप होगा।
पिब्+शतृ=पिबत्→जलं पिबन्तौ तृषातौ सन्तुष्टौ स्त:।\text{पिब्} + \text{शतृ} = \text{पिबत्} \rightarrow \text{जलं पिबन्तौ तृषातौ सन्तुष्टौ स्त:।}

(iv) श्रु + णिच् + शतृ = श्रावयत्
वाक्य में 'महिला' स्त्रीलिंग एकवचन है, अत: श्रावयन्ती रूप होगा।
श्रु+णिच्+शतृ=श्रावयत्→कथां श्रावयन्ती महिला शिशुं शाययति।\text{श्रु+णिच्+शतृ} = \text{श्रावयत्} \rightarrow \text{कथां श्रावयन्ती महिला शिशुं शाययति।}

(v) कृ + शतृ = कुर्वत्
वाक्य में 'स्त्रिय:' बहुवचन स्त्रीलिंग है, अत: कुर्वत्य: रूप होगा।
कृ+शतृ=कुर्वत्→कार्यं कुर्वत्य: स्त्रिय: गीतं गायन्ति।\text{कृ} + \text{शतृ} = \text{कुर्वत्} \rightarrow \text{कार्यं कुर्वत्य: स्त्रिय: गीतं गायन्ति।}

23

सूक्तय

38 questions solved

  • अभ्यासः — सूक्तयः (Chapter: सूक्तयः, Sanskrit Class 10) · 38 questions
Q1(क).पिता पुत्राय बाल्ये किं यच्छति?

दिया गया: पाठ 'सूक्तयः' के श्लोकों पर आधारित प्रश्न।

उत्तर: पिता पुत्राय बाल्ये विद्याधनम् यच्छति।

(पिता पुत्र को बाल्यकाल में विद्यारूपी धन देता है।)

24

प्रत्यय

32 questions solved

  • अभ्यासकार्यम् — क्त्वा / ल्यप् / तुमुन् प्रत्यय · 5 questions
  • अभ्यासकार्यम् — शत् / शानच् प्रत्यय · 5 questions
  • अभ्यासकार्यम् — क्त / क्तवतु प्रत्यय · 5 questions
  • अभ्यासकार्यम् — तव्यत् / अनीयर् / यत् / ण्यत् प्रत्यय (विधि-अर्थक) · 5 questions
  • अभ्यासकार्यम् — तृच् / त्किन् / ण्वुल् / ल्युट् / यत् प्रत्यय · 4 questions
  • अभ्यासकार्यम् — मतुप् / वतुप् / तल् / मयट् / तमप् / तरप् / तसिल् / अण् / ठक् / त्व प्रत्यय · 7 questions
  • अभ्यासकार्यम् — स्त्रीप्रत्यय (डीप् / डीष् / ति) · 1 question
Qप्र. 1.प्रत्ययं संयुज्ज्य वियुज्ज्य वा लिखत—
i) दृश् + क्त्वा = ...
ii) प्रणम्य = ...
iii) उपविश्य = ...
iv) सोडुम् = ...
v) सह् + क्त्वा = ...
vi) आ + नी + ल्यप् = ...

दिया गया: धातु + प्रत्यय के संयोजन/वियोजन करने हैं।

नियम:

  • क्त्वा प्रत्यय सरल धातु (उपसर्गरहित) के साथ लगता है।
  • ल्यप् प्रत्यय उपसर्गयुक्त धातु के साथ लगता है।
  • तुमुन् प्रत्यय 'के लिए' अर्थ में लगता है।

उत्तर:

i) दृश् + क्त्वा\text{दृश् + क्त्वा} = दृष्ट्वा

ii) प्रणम्य\text{प्रणम्य} = प्र + नम् + ल्यप्

iii) उपविश्य\text{उपविश्य} = उप + विश् + ल्यप्

iv) सोढुम्\text{सोढुम्} = सह् + तुमुन्

v) सह् + क्त्वा\text{सह् + क्त्वा} = सोढ्वा

vi) आ + नी + ल्यप्\text{आ + नी + ल्यप्} = आनीय

25

अव्ययानि

7 questions solved

  • अभ्यास: — अव्ययानि (दशमकक्षा) · 7 questions
Q1.अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा अव्ययपदानि चित्वा लिखत —
(i) एकदा तस्य भार्या पितृगृहं प्रति चलिता।
(ii) भवान् कुत: भयात् पलायित:।
(iii) तत्र गम्यताम्।
(iv) त्वं सत्वरं चल।
(v) तेन सदृशं न अस्ति।
(vi) गीता सुगीता च वदत:।
(vii) यदा स: पठित तदा एव शोभते।
(viii) तापसौ लवकुशौ तत: प्रविशत:।
(ix) अलम् अतिदाक्षिण्येन।
(x) अहम् अपि श्रावयामि।

दिया गया: दस वाक्य जिनमें से अव्ययपद चुनने हैं।

अव्यय की परिभाषा: जो शब्द लिङ्ग, वचन, विभक्ति आदि से अपरिवर्तित रहते हैं, वे अव्यय कहलाते हैं।

उत्तर:

वाक्यअव्ययपद
(i) एकदा तस्य भार्या पितृगृहं प्रति चलिता।एकदा, प्रति
(ii) भवान् कुत: भयात् पलायित:।कुत:
(iii) तत्र गम्यताम्।तत्र
(iv) त्वं सत्वरं चल।सत्वरम्
(v) तेन सदृशं न अस्ति।न
(vi) गीता सुगीता च वदत:।च
(vii) यदा स: पठित तदा एव शोभते।यदा, तदा, एव
(viii) तापसौ लवकुशौ तत: प्रविशत:।तत:
(ix) अलम् अतिदाक्षिण्येन।अलम्
(x) अहम् अपि श्रावयामि।अपि
  • अभ्यास: — भूकम्पविभीषिका · 46 questions
Q1(क).कस्य दारुण-विभीषिका गुर्जरक्षेत्रं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती?

उत्तरम्: भूकम्पस्य दारुण-विभीषिका गुर्जरक्षेत्रं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती।

27
  • अभ्यासकार्यम् — समास परिचय · 4 questions
Q1.उदाहरणमनुसृत्य रिक्तस्थानानां पूर्तिः कोष्ठकात् समुचितैः समस्तपदैः कुरुत—

उदाहरण— तौ लवकुशौ वाल्मीके: आश्रमे पठत: । (लवकुशे/ लवकुशौ)

i) ... जन: नित्यकर्म कृत्वा प्रातराशं करोति। (विशालवृक्ष:/ सुप्तोत्थित:)
ii) त्रयाणां लोकानां समाहार: ... इति कथ्यते। (त्रिलोकी/ त्रिलोकम्)
iii) कृषे: आश्रम: ... अस्ति। (प्रतिगृहम्/ उपगड्गम्)
iv) तव ... मलिनम् अस्ति। (पाणिपादा:/ पाणिपादम्)
v) ... सैनिक: ब्रणयुक्त: जात:। (स्वर्गपतित:/ अश्वपतित:)
vi) ... जीवनस्य उद्देश्या: सन्ति। (धर्मार्थकाममोक्षं/ धर्मार्थकाममोक्षाः:)

दिया गया है: कोष्ठक में दो विकल्प हैं। वाक्य के अर्थ एवं व्याकरण (लिंग, वचन, विभक्ति) के अनुसार उचित समस्तपद चुनना है।

हल:

i) सुप्तोत्थित: जन: नित्यकर्म कृत्वा प्रातराशं करोति।
(सुप्तात् उत्थित: = सुप्तोत्थित: — जो सोकर उठा हो, वह व्यक्ति नित्यकर्म करके नाश्ता करता है। यहाँ एकवचन पुल्लिंग प्रथमा विभक्ति चाहिए।)

ii) त्रयाणां लोकानां समाहार: त्रिलोकम् इति कथ्यते।
(समाहार द्वन्द्व में नपुंसकलिंग एकवचन होता है, अतः 'त्रिलोकम्' उचित है।)

iii) कृषे: आश्रम: उपगड्गम् अस्ति।
(गङ्गायाः समीपम् = उपगड्गम् — अव्ययीभाव समास। 'प्रतिगृहम्' का अर्थ 'प्रत्येक घर' होगा जो यहाँ उचित नहीं।)

iv) तव पाणिपादम् मलिनम् अस्ति।
(पाणी च पादौ च तेषां समाहार: = पाणिपादम् — समाहार द्वन्द्व, नपुंसकलिंग एकवचन। 'मलिनम्' नपुंसकलिंग है, अतः 'पाणिपादम्' उचित है।)

v) अश्वपतित: सैनिक: व्रणयुक्त: जात:।
(अश्वात् पतित: = अश्वपतित: — जो घोड़े से गिरा हो। यहाँ सन्दर्भ युद्ध का है।)

vi) धर्मार्थकाममोक्षाः जीवनस्य उद्देश्या: सन्ति।
(धर्म: च अर्थ: च काम: च मोक्ष: च = धर्मार्थकाममोक्षाः — इतरेतर द्वन्द्व, बहुवचन। 'उद्देश्या:' बहुवचन है, अतः बहुवचन रूप उचित है।)

28

समय

4 questions solved

  • अभ्यास: — समय (दशमकक्षा) · 4 questions
Q1.अधोलिखितवाक्येषु उदाहरणानुसारं समयबोधकेषु पदेषु रिक्तस्थानानि पूर्यत—
उदाहरणम्: द्वितलीयरेलवाहनं ———— (10:15) वादने जयपुरं प्राप्नोति।
उत्तरम्: द्वितलीयरेलवाहनं सपादशवादने जयपुरं प्राप्नोति।
(i) पुरुषोत्तम-एक्सप्रेस इति रेलयानं ———— (9:30) वादने पुरीत: प्रस्थानं करोति।
(ii) चेतक-एक्सप्रेस इति रेलयानं ———— (4:45) वादने दिल्लीम् आगच्छति।
(iii) हावड़ा-एक्सप्रेस ———— (11:00) वादने हावड़ास्थानकं प्राप्नोति।
(iv) रेलयानमेकं ———— (8:15) उत्तराञ्चलं प्रति गच्छति।

समयबोधक पदों के निर्माण के नियम:

  • पूर्ण घण्टा = संख्या + वादने (जैसे पञ्चवादने = 5:00)
  • X बजकर 15 मिनट = सपाद + संख्या + वादने (जैसे सपादषड्वादने = 6:15)
  • X बजकर 30 मिनट = साध + संख्या + वादने (जैसे साधनववादने = 9:30)
  • X बजकर 45 मिनट = पादोन + अगली संख्या + वादने (जैसे पादोनपञ्चवादने = 4:45)

(i) 9:30 → साध (अर्धघण्टा) + नव = साधनववादने
पुरुषोत्तम-एक्सप्रेस इति रेलयानं साधनववादने पुरीत: प्रस्थानं करोति।

(ii) 4:45 → पादोन (15 मिनट कम) + पञ्च = पादोनपञ्चवादने
चेतक-एक्सप्रेस इति रेलयानं पादोनपञ्चवादने दिल्लीम् आगच्छति।

(iii) 11:00 → पूर्ण घण्टा = एकादशवादने
हावड़ा-एक्सप्रेस एकादशवादने हावड़ास्थानकं प्राप्नोति।

(iv) 8:15 → सपाद + अष्ट = सपादाष्टवादने
रेलयानमेकं सपादाष्टवादने उत्तराञ्चलं प्रति गच्छति।

29

अन्योक्तय

41 questions solved

  • अभ्यास: — अन्योक्तय: (Chapter Exercises) · 41 questions
Q1(क).कस्य शोभा एकेन राजहंसेन भवति?

उत्तरम्: सरसः।

(सरोवर की शोभा एक राजहंस से होती है।)

  • अभ्यासकार्यम् · 5 questions
Q1.कोष्ठकेषु मूलशब्दाः प्रदत्ताः। तेषु उचितविभक्तीः योजयित्वा रिक्तस्थानानि पूर्यत—

प्रत्येक रिक्तस्थान में उचित विभक्ति का प्रयोग इस प्रकार होगा—

i) बालकाः अम्बाम् पृच्छन्ति।
(पृच्छ् धातु के योग में कर्म कारक → द्वितीया विभक्ति; अम्बा → अम्बाम्)

ii) नास्ति क्रोधात् समः शत्रुः।
(तुलना/समान के योग में पञ्चमी विभक्ति; क्रोध → क्रोधात्)

iii) चौरात् भीतः बालकः क्रन्दति।
(भी धातु के योग में पञ्चमी विभक्ति; चौर → चौरात्)

iv) शिष्याः गुरोः विद्यां गृह्णन्ति।
(आदान/ग्रहण के योग में पञ्चमी विभक्ति; गुरु → गुरोः)

v) अहम् अध्यापकात् प्राक् आगमिष्यामि।
(प्राक् = पहले; अपादान कारक → पञ्चमी विभक्ति; अध्यापक → अध्यापकात्)

vi) अस्माकम् बालिकाः गायने कुशलाः सन्ति।
(कुशल के योग में सप्तमी विभक्ति; गायन → गायने)

vii) माता शिशौ स्निहाति।
(स्निह् धातु के योग में सप्तमी विभक्ति; शिशु → शिशौ)

viii) कामात् क्रोधः जायते।
(उत्पत्ति/कारण में अपादान → पञ्चमी विभक्ति; काम → कामात्)

ix) सरस्वत्यै नमः।
(नमः के योग में चतुर्थी विभक्ति; सरस्वती → सरस्वत्यै)

x) अलम् विवादेन।
(अलम् के योग में तृतीया विभक्ति; विवाद → विवादेन)

xi) भिक्षुकः भिक्षां याचते।
(याच् धातु के योग में कर्म → द्वितीया विभक्ति; भिक्षा → भिक्षाम्)

xii) धिक् देशस्य शत्रुम्।
(धिक् के योग में द्वितीया विभक्ति; शत्रु → शत्रुम्)

xiii) वीरः धर्मयुद्धात् न विरमति।
(विरम् धातु के योग में अपादान → पञ्चमी विभक्ति; धर्मयुद्ध → धर्मयुद्धात्)

xiv) दुर्योधनः पाण्डवेभ्यः जुगुप्सति स्म।
(जुगुप्सा के योग में पञ्चमी विभक्ति; पाण्डव → पाण्डवेभ्यः)

xv) भ्रातृषु अर्जुनः श्रेष्ठः धनुर्धरः।
(श्रेष्ठ/तुलना के योग में सप्तमी विभक्ति; भ्रातृ → भ्रातृषु)

xvi) पितरौ अस्मभ्यम् सर्वस्वं यच्छतः।
(दा धातु के योग में सम्प्रदान → चतुर्थी विभक्ति; अस्मद् → अस्मभ्यम्)

xvii) किम् तुभ्यम् एतत् गीतं रोचते?
(रुच् धातु के योग में चतुर्थी विभक्ति; युष्मद् → तुभ्यम्)

xviii) पृथ्वीम् परितः वायुमण्डलम् अस्ति।
(परितः के योग में द्वितीया विभक्ति; पृथ्वी → पृथ्वीम्)

xix) कक्षायाः बहिः छात्राः कोलाहलं कुर्वन्ति?
(बहिः के योग में पञ्चमी विभक्ति; कक्षा → कक्षायाः)

xx) अहम् शयनात् पूर्वम् ईश्वरम् वन्दे।
(पूर्व के योग में पञ्चमी → शयनात्; वन्द् धातु के योग में द्वितीया → ईश्वरम्)

xxi) परिश्रमिणः सफलतायाम् स्पृहयन्ति।
(स्पृह् धातु के योग में चतुर्थी/सप्तमी; सफलता → सफलतायाम्)

xxii) वाल्मीकिः रामायणस्य रचयिता?
(सम्बन्ध → षष्ठी विभक्ति; रामायणम् → रामायणस्य)

xxiii) पंकजैः विभाति सरः।
(करण कारक → तृतीया विभक्ति; पंकज → पंकजैः)

31

वाच्यम्

3 questions solved

  • अभ्यास: — वाच्यम् (Chapter: वाच्यम्, Class 10 Sanskrit) · 3 questions
Q1.अधोलिखितवाक्येषु कर्तृपदं परिवर्त्य वाक्यानि लिखत —
(i) बालक: पायसं खादति। …… पायस: खाद्यते।
(ii) अहं फलं खादामि। …… फलं खाद्यते।
(iii) त्वं किं शृणोषि? …… किं श्रूयते?
(iv) आवां चित्राणि पश्याव:। …… चित्राणि दृश्यते।
(v) वयं पाठं स्मराम:। …… पाठ: स्मर्यते।
(vi) बालकौ धावत:। …… धाव्यते।
(vii) कुक्कुरा: इतस्तत: भ्रमन्ति। …… इतस्तत: भ्रम्यते।
(viii) गज: शनै: शनै: चलति। …… शनै: शनै: चल्यते।
(ix) वानर: कूर्दति। …… कूर्द्यते।
(x) अहं शाटिकां क्रीणामि। …… शाटिका क्रीयते।

अवधारणा: कर्तृवाच्य से कर्मवाच्य/भाववाच्य बनाते समय कर्ता को तृतीया विभक्ति में रखा जाता है और क्रिया कर्मवाच्यीय (कर्मणि प्रयोग) हो जाती है।

(i) कर्तृवाच्य: बालक: पायसं खादति।
कर्मवाच्य: बालकेन पायस: खाद्यते।
(बालक: → बालकेन [तृतीया]; खादति → खाद्यते)

(ii) कर्तृवाच्य: अहं फलं खादामि।
कर्मवाच्य: मया फलं खाद्यते।
(अहम् → मया [तृतीया]; खादामि → खाद्यते)

(iii) कर्तृवाच्य: त्वं किं शृणोषि?
कर्मवाच्य: त्वया किं श्रूयते?
(त्वम् → त्वया [तृतीया]; शृणोषि → श्रूयते)

(iv) कर्तृवाच्य: आवां चित्राणि पश्याव:।
कर्मवाच्य: आवाभ्यां चित्राणि दृश्यन्ते।
(आवाम् → आवाभ्यां [तृतीया]; पश्याव: → दृश्यन्ते)

(v) कर्तृवाच्य: वयं पाठं स्मराम:।
कर्मवाच्य: अस्माभि: पाठ: स्मर्यते।
(वयम् → अस्माभि: [तृतीया]; स्मराम: → स्मर्यते)

(vi) कर्तृवाच्य: बालकौ धावत:।
भाववाच्य: बालकाभ्यां धाव्यते।
(बालकौ → बालकाभ्यां [तृतीया]; धावत: → धाव्यते [भाववाच्य, प्रथमपुरुष एकवचन])

(vii) कर्तृवाच्य: कुक्कुरा: इतस्तत: भ्रमन्ति।
भाववाच्य: कुक्कुरै: इतस्तत: भ्रम्यते।
(कुक्कुरा: → कुक्कुरै: [तृतीया]; भ्रमन्ति → भ्रम्यते)

(viii) कर्तृवाच्य: गज: शनै: शनै: चलति।
भाववाच्य: गजेन शनै: शनै: चल्यते।
(गज: → गजेन [तृतीया]; चलति → चल्यते)

(ix) कर्तृवाच्य: वानर: कूर्दति।
भाववाच्य: वानरेण कूर्द्यते।
(वानर: → वानरेण [तृतीया]; कूर्दति → कूर्द्यते)

(x) कर्तृवाच्य: अहं शाटिकां क्रीणामि।
कर्मवाच्य: मया शाटिका क्रीयते।
(अहम् → मया [तृतीया]; क्रीणामि → क्रीयते)

  • अभ्यासकार्यम् · 5 questions
Qप्र. 1.उदाहरणमनुसृत्य यथानिर्दिष्टं वाच्यपरिवर्तनं कुरुत—
i) अहं कार्यं कृतवान्। (कर्मवाच्य)
ii) त्वम् पुस्तकम् पठितवान्। (कर्मवाच्य)
iii) स: गायति। (भाववाच्य)
iv) युवाभ्यां सुलेख: लिखित:। (कर्तृवाच्य)
v) ता: रदन्ति। (भाववाच्य)
vi) मोहन: कन्दुकम् क्रीडति। (कर्तृवाच्य)
vii) छात्रै: दुग्धं पीतम्। (कर्तृवाच्य)
viii) छात्र: हसति। (भाववाच्य)
ix) मम भ्राता उद्धाने भ्रमति। (भाववाच्य)
x) सैनिक: युद्धक्षेत्रं गच्छति। (कर्मवाच्य)

नियम/अवधारणा:

  • कर्तृवाच्य → कर्मवाच्य: कर्ता में तृतीया विभक्ति, कर्म में प्रथमा विभक्ति, क्रिया कर्म के अनुसार।
  • कर्तृवाच्य → भाववाच्य: कर्ता में तृतीया विभक्ति, क्रिया सदा प्रथम पुरुष एकवचन (अकर्मक)।
  • कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य: तृतीया का कर्ता प्रथमा में, प्रथमा का कर्म द्वितीया में, क्रिया कर्ता के अनुसार।

i) अहं कार्यं कृतवान्। (कर्मवाच्य)

दिया है: कर्तृवाच्य — अहम्\text{अहम्} (कर्ता, प्रथमा) + कार्यम्\text{कार्यम्} (कर्म, द्वितीया) + कृतवान्\text{कृतवान्} (क्रिया)

कर्मवाच्य में:

  • कर्ता अहम्\text{अहम्} → मया\text{मया} (तृतीया)
  • कर्म कार्यम्\text{कार्यम्} → कार्यम्\text{कार्यम्} (प्रथमा, नपुंसकलिंग)
  • क्रिया → कृतम्\text{कृतम्} (कर्म के अनुसार, नपुंसकलिंग)

मया कार्यं कृतम्।\boxed{\text{मया कार्यं कृतम्।}}


ii) त्वम् पुस्तकम् पठितवान्। (कर्मवाच्य)

दिया है: त्वम्\text{त्वम्} (कर्ता) + पुस्तकम्\text{पुस्तकम्} (कर्म) + पठितवान्\text{पठितवान्} (क्रिया)

कर्मवाच्य में:

  • त्वम्\text{त्वम्} → त्वया\text{त्वया} (तृतीया)
  • पुस्तकम्\text{पुस्तकम्} → पुस्तकम्\text{पुस्तकम्} (प्रथमा, नपुंसकलिंग)
  • क्रिया → पठितम्\text{पठितम्}

त्वया पुस्तकं पठितम्।\boxed{\text{त्वया पुस्तकं पठितम्।}}


iii) स: गायति। (भाववाच्य)

दिया है: स:\text{स:} (कर्ता) + गायति\text{गायति} (क्रिया, अकर्मक)

भाववाच्य में:

  • स:\text{स:} → तेन\text{तेन} (तृतीया)
  • क्रिया → गीयते\text{गीयते} (प्रथम पुरुष एकवचन, कर्मणि प्रयोग)

तेन गीयते।\boxed{\text{तेन गीयते।}}


iv) युवाभ्यां सुलेख: लिखित:। (कर्तृवाच्य)

दिया है: कर्मवाच्य — युवाभ्याम्\text{युवाभ्याम्} (तृतीया) + सुलेख:\text{सुलेख:} (प्रथमा) + लिखित:\text{लिखित:}

कर्तृवाच्य में:

  • युवाभ्याम्\text{युवाभ्याम्} → युवाम्\text{युवाम्} (प्रथमा, द्विवचन)
  • सुलेख:\text{सुलेख:} → सुलेखम्\text{सुलेखम्} (द्वितीया)
  • क्रिया → लिखितवन्तौ\text{लिखितवन्तौ} (कर्ता के अनुसार, द्विवचन)

युवां सुलेखं लिखितवन्तौ।\boxed{\text{युवां सुलेखं लिखितवन्तौ।}}


v) ता: रदन्ति। (भाववाच्य)

दिया है: ता:\text{ता:} (कर्ता, स्त्रीलिंग बहुवचन) + रदन्ति\text{रदन्ति} (क्रिया)

भाववाच्य में:

  • ता:\text{ता:} → ताभि:\text{ताभि:} (तृतीया)
  • क्रिया → रुद्यते\text{रुद्यते} (प्रथम पुरुष एकवचन)

ताभि: रुद्यते।\boxed{\text{ताभि: रुद्यते।}}


vi) मोहन: कन्दुकम् क्रीडति। (कर्तृवाच्य)

दिया है: कर्मवाच्य — मोहन:\text{मोहन:} (कर्ता) + कन्दुकम्\text{कन्दुकम्} (कर्म) + क्रीडति\text{क्रीडति}

(यहाँ वाक्य पहले से कर्तृवाच्य में है; प्रश्न में कर्तृवाच्य लिखा है अतः यह उत्तर यथावत् है।)

यदि कर्मवाच्य से कर्तृवाच्य बनाना हो:
मोहन: कन्दुकम् क्रीडति।\boxed{\text{मोहन: कन्दुकम् क्रीडति।}}
(वाक्य पहले से कर्तृवाच्य में है।)


vii) छात्रै: दुग्धं पीतम्। (कर्तृवाच्य)

दिया है: कर्मवाच्य — छात्रै:\text{छात्रै:} (तृतीया) + दुग्धम्\text{दुग्धम्} (प्रथमा) + पीतम्\text{पीतम्}

कर्तृवाच्य में:

  • छात्रै:\text{छात्रै:} → छात्रा:\text{छात्रा:} (प्रथमा, बहुवचन)
  • दुग्धम्\text{दुग्धम्} → दुग्धम्\text{दुग्धम्} (द्वितीया)
  • क्रिया → पीतवन्त:\text{पीतवन्त:}

छात्रा: दुग्धं पीतवन्त:।\boxed{\text{छात्रा: दुग्धं पीतवन्त:।}}


viii) छात्र: हसति। (भाववाच्य)

दिया है: छात्र:\text{छात्र:} (कर्ता) + हसति\text{हसति} (क्रिया)

भाववाच्य में:

  • छात्र:\text{छात्र:} → छात्रेण\text{छात्रेण} (तृतीया)
  • क्रिया → हस्यते\text{हस्यते}

छात्रेण हस्यते।\boxed{\text{छात्रेण हस्यते।}}


ix) मम भ्राता उद्याने भ्रमति। (भाववाच्य)

दिया है: मम भ्राता\text{मम भ्राता} (कर्ता) + उद्याने\text{उद्याने} (अधिकरण) + भ्रमति\text{भ्रमति} (क्रिया)

भाववाच्य में:

  • मम भ्राता\text{मम भ्राता} → मम भ्रात्रा\text{मम भ्रात्रा} (तृतीया)
  • क्रिया → भ्राम्यते\text{भ्राम्यते}

मम भ्रात्रा उद्याने भ्राम्यते।\boxed{\text{मम भ्रात्रा उद्याने भ्राम्यते।}}


x) सैनिक: युद्धक्षेत्रं गच्छति। (कर्मवाच्य)

दिया है: सैनिक:\text{सैनिक:} (कर्ता) + युद्धक्षेत्रम्\text{युद्धक्षेत्रम्} (कर्म) + गच्छति\text{गच्छति}

कर्मवाच्य में:

  • सैनिक:\text{सैनिक:} → सैनिकेन\text{सैनिकेन} (तृतीया)
  • युद्धक्षेत्रम्\text{युद्धक्षेत्रम्} → युद्धक्षेत्रम्\text{युद्धक्षेत्रम्} (प्रथमा)
  • क्रिया → गम्यते\text{गम्यते}

सैनिकेन युद्धक्षेत्रं गम्यते।\boxed{\text{सैनिकेन युद्धक्षेत्रं गम्यते।}}

  • अभ्यास: · 20 questions
Q1(i).वयं चित्रं पश्यन्ति ।

अशुद्धि की पहचान: 'वयं' उत्तमपुरुष बहुवचन है, अतः क्रिया भी उत्तमपुरुष बहुवचन होनी चाहिए। 'पश्यन्ति' प्रथमपुरुष बहुवचन है।

नियम: कर्ता और क्रिया में पुरुष तथा वचन की एकता होनी चाहिए।

शुद्ध वाक्य:
वयं चित्रं पश्यामः ।\text{वयं चित्रं पश्यामः ।}

34
  • 1. पत्रम् (Letters) · 4 questions
  • अनुच्छेद 2 — नदी, संन्यासी और नौका-दुर्घटना · 5 questions
  • अनुच्छेद 3 — आत्मावलोकन और दृढ़संकल्प · 4 questions
  • अनुच्छेद 4 — अनुताप और आत्मानुशीलन · 5 questions
  • अनुच्छेद 5 — सिंह, शृंगाल और उष्ट्र की कथा · 11 questions
  • अनुच्छेद 6 — अमर्त्यसेन · 8 questions
  • अनुच्छेद 7 — देवेन्द्र और विग्रह-विक्रेता · 7 questions
  • अनुच्छेद 8 — संस्कृत परिवार और अभिमन्यु · 7 questions
  • अनुच्छेद 9 — सुकरात और उनकी पत्नी · 7 questions
Qi.रुग्णताया: कारणात् अवकाशप्राप्तये प्रधानाचार्यं प्रति पत्रम् लिखत।

सेवायाम्

प्रधानाचार्य-महोदया:
केन्द्रीय-विद्यालय:
आर. के. पुरम्, सैक्टर:- द्वितीय:
नवदेहली - 110022

विषय:— अवकाशप्राप्तये निवेदनम्

मान्यवरा: / महोदया:,

सविनयं निवेदनमस्ति यत् अहं शिरोवेदनया पीडित: अस्मि। एतस्मात्कारणात् अद्य विद्यालयम् आगन्तुमसमर्थ: अस्मि। अत: प्रार्थये यत् दिनद्वयस्य अवकाशं प्रदाय अनुग्रहं कुर्वन्तु भवन्त:।

धन्यवाद:

भवतां विनीत: शिष्य:
नरेन्द्र:
कक्षा 10
वर्ग: 'ब'

दिनाङ्क: ...

व्याख्या: यह पत्र रुग्णता (बीमारी) के कारण अवकाश (छुट्टी) प्राप्त करने हेतु प्रधानाचार्य को लिखा गया औपचारिक पत्र है। पत्र में — सेवायाम् (प्रेषिती का पता), विषय, विनम्र निवेदन, कारण, प्रार्थना और प्रेषक का परिचय — ये सभी अंग होने चाहिए।

  • अभ्यास: I · 36 questions
  • अभ्यास: II · 36 questions
Q1(i)(क).क: हतोत्साह: अभवत्?

उत्तरम्: सुवीर: हतोत्साह: अभवत्।

  • खण्ड – 'क' (अपठित: अनुच्छेद: – 10 अङ्का:) · 8 questions
  • खण्ड – 'ख' (रचनात्मक-कार्यम् – 15 अङ्का:) · 7 questions
  • खण्ड – 'ग' (अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् – 25 अङ्का:) · 23 questions
  • खण्ड – 'घ' (पठित-अवबोधनम् – 30 अङ्का:) · 29 questions
Q1(i)(क).बाल्यकाले अवधानपूर्वकं कस्य प्रयास: कर्तव्य:?

उत्तरम्: गुणाधानस्य (प्रयास: कर्तव्य:)।

Get chapter-wise help for CBSE Class 10 Sanskrit

Super Tutor gives you chapter summaries, revision notes, practice quizzes and flashcards, organised around the CBSE syllabus. Free to start.

Try Super Tutor free

Frequently Asked Questions

Where can I find CBSE Class 10 Sanskrit NCERT Solutions?

This page has NCERT solutions for 36 chapters of CBSE Class 10 Sanskrit for the board exams 2027. Each chapter links to its own page with the full set.

Go through the syllabus first, then work chapter by chapter: learn the ideas, practise questions, and revise with notes and flashcards. Leave time at the end to revise every chapter once more under timed conditions.

Half of the solutions on each chapter page are open to read. The rest are free with a Super Tutor account — signing up is free and needs no card.

Browse NCERT Solutions by Chapter

36 chapters

More Sanskrit Resources

CBSE Class 10

Other CBSE Class 10 Subjects