Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 29 of 36
QuestionsNotesFlashcardsSummaryFormulasQuizConceptsSyllabusPlan
NCERT Solutions

अन्योक्तय

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for अन्योक्तय — CBSE Class 10 Sanskrit.

83 questions30 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying अन्योक्तय? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 10 students started this chapter today

41 Questions Solved · 1 Section

21 worked solutions below. Unlock all 41 free in Super Tutor

अभ्यास: — अन्योक्तय: (Chapter Exercises)

1(क)कस्य शोभा एकेन राजहंसेन भवति?Show solution
उत्तरम्: सरसः।

(सरोवर की शोभा एक राजहंस से होती है।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ख)सरसः तीरे के वसन्ति?Show solution
उत्तरम्: बकाः।

(सरोवर के तीर पर बगुले रहते हैं।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ग)कः पिपासितः प्रियते?Show solution
उत्तरम्: चातकः।

(चातक प्यासा मरता है।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(घ)के रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते?Show solution
उत्तरम्: भूज्ञाः (भ्रमराः)।

(भूमि पर रहने वाले भ्रमर आम की मंजरियों का आश्रय लेते हैं।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ङ)अम्भोदा: कुत्र सन्ति?Show solution
उत्तरम्: गगने।

(बादल आकाश में हैं।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(क)सरसः शोभा केन भवति?Show solution
उत्तरम्: सरसः शोभा एकेन राजहंसेन भवति। बकसहस्रैः सरसः शोभा न भवति।

(सरोवर की शोभा एक राजहंस से होती है, हजारों बगुलों से नहीं।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ख)चातकः किमर्थ मानी कथ्यते?Show solution
उत्तरम्: चातकः मानी कथ्यते यतः सः पिपासितः अपि केवलं पुरन्दरम् (इन्द्रम्) एव याचते, अन्यं न याचते। सः वा पिपासितः म्रियते वा पुरन्दरं याचते — एतत् तस्य स्वाभिमानस्य प्रतीकम् अस्ति।

(चातक को स्वाभिमानी इसलिए कहा जाता है क्योंकि वह प्यासा होने पर भी केवल इन्द्र से ही माँगता है, किसी अन्य से नहीं।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ग)मीनः कदा दीनां गतिं प्राप्नोति?Show solution
उत्तरम्: यदा सरः (सरोवरः) सङ्कोचम् अञ्चति (सूखने लगता है), तदा मीनः दीनां गतिं प्राप्नोति। पक्षिणः आकाशमार्गे उड़ जाते हैं, भ्रमराः आम्रमञ्जरियों का आश्रय लेते हैं, किन्तु मीनः जल के बिना कहीं नहीं जा सकता।

(जब सरोवर सिकुड़ने लगता है तब मछली दीन गति को प्राप्त होती है।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(घ)कानि पूर्यित्वा जलदः रिक्तः भवति?Show solution
उत्तरम्: जलदः तपनोष्णतप्तं पर्वतकुलम् आश्वास्य, उद्दामदावविधुराणि काननानि च आश्वास्य, नानानदीनदशतानि पूर्यित्वा रिक्तः भवति।

(मेघ सूर्य की गर्मी से तपे पर्वतों को शीतल करके, दावाग्नि से पीड़ित वनों को शान्त करके तथा सैकड़ों नदी-नालों को भरकर रिक्त हो जाता है।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ङ)वृष्टिभिः वसुधां के आर्द्र्यन्ति?Show solution
उत्तरम्: केचित् अम्भोदाः (मेघाः) वृष्टिभिः वसुधां (धरणीम्) आर्द्र्यन्ति।

(कुछ बादल वर्षा से पृथ्वी को भिगोते हैं।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(क)अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — मालाकार: तोयैः तरोः पुष्टिं करोति।Show solution
प्रश्नः: मालाकारः कैः तरोः पुष्टिं करोति?

(रेखाङ्कितपदम् 'तोयैः' — करणकारकस्य प्रश्नः 'कैः' इति भवति।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ख)अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — भूज्ञाः रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते।Show solution
प्रश्नः: के रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते?

(रेखाङ्कितपदम् 'भूज्ञाः' — कर्तृकारकस्य प्रश्नः 'के' इति भवति।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ग)अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — पतज्ञाः अम्बरपथम् आपेदिरे।Show solution
प्रश्नः: पतज्ञाः कम् आपेदिरे?

(रेखाङ्कितपदम् 'अम्बरपथम्' — कर्मकारकस्य प्रश्नः 'कम्' इति भवति।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(घ)अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — जलदः नानानदीनदशतानि पूर्यित्वा रिक्तोऽस्ति।Show solution
प्रश्नः: जलदः कानि पूर्यित्वा रिक्तोऽस्ति?

(रेखाङ्कितपदम् 'नानानदीनदशतानि' — कर्मकारकस्य प्रश्नः 'कानि' इति भवति।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3(ङ)अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — चातकः वने वसति।Show solution
प्रश्नः: चातकः कुत्र वसति?

(रेखाङ्कितपदम् 'वने' — अधिकरणकारकस्य प्रश्नः 'कुत्र' इति भवति।)

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(अ)अधोलिखितयोः श्लोकयोः भावार्थं स्वीकृतभाषया लिखत — तोयैरल्पैरपि ... वारिदेन।Show solution
श्लोकः:
तोयैरल्पैरपि करुणया भावितस्तर्पयित्वा\text{तोयैरल्पैरपि करुणया भावितस्तर्पयित्वा}
यत्त्वं पुष्टिं व्यरचि तरोः भीमभानौ निदाघे।\text{यत्त्वं पुष्टिं व्यरचि तरोः भीमभानौ निदाघे।}
सा कि शक्या जनयितुमिह प्रावृषेण्येन वारिदेन\text{सा कि शक्या जनयितुमिह प्रावृषेण्येन वारिदेन}
विश्वतो वारिधारासारान् विकिरता सर्वतः।।\text{विश्वतो वारिधारासारान् विकिरता सर्वतः।।}

भावार्थः (हिन्दी में):
इस श्लोक में कवि माली (मालाकार) के माध्यम से एक सच्चे हितैषी की प्रशंसा करता है। कवि कहता है — हे माली! भयंकर गर्मी (ग्रीष्म ऋतु) में जब सूर्य अत्यन्त तीव्र था, तब तुमने थोड़े से जल से भी करुणापूर्वक इस वृक्ष की जो पुष्टि (पोषण) की, वह पुष्टि वर्षा ऋतु के उस मेघ से भी सम्भव नहीं जो चारों ओर जलधाराओं की वर्षा करता है।

भाव यह है कि संकट के समय थोड़ी सी सहायता भी बहुत मूल्यवान होती है। सुख के समय की गई बड़ी सहायता भी उतनी महत्त्वपूर्ण नहीं होती जितनी कठिन समय में की गई छोटी सहायता।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(आ)अधोलिखितयोः श्लोकयोः भावार्थं स्वीकृतभाषया लिखत — रे रे चातक ... दीनं वचः।Show solution
श्लोकः:
रे रे चातक! सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयताम्\text{रे रे चातक! सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयताम्}
अम्भोदा बहवो हि सन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशाः।\text{अम्भोदा बहवो हि सन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशाः।}
केचिद् वृष्टिभिरार्द्रयन्ति धरणीं केचिद् वृथा गर्जन्ति\text{केचिद् वृष्टिभिरार्द्रयन्ति धरणीं केचिद् वृथा गर्जन्ति}
यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः।।\text{यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः।।}

भावार्थः (हिन्दी में):
इस श्लोक में कवि चातक पक्षी के माध्यम से मनुष्य को सावधान करता है। कवि कहता है — हे मित्र चातक! सावधान मन से एक क्षण सुनो। आकाश में बहुत से बादल हैं, परन्तु सभी एक जैसे नहीं होते। कुछ बादल वर्षा से धरती को भिगोते हैं और कुछ केवल व्यर्थ गरजते हैं। इसलिए जो भी बादल दिखे, उसके सामने दीन (याचना भरे) वचन मत बोलो।

भाव यह है कि संसार में सभी लोग एक जैसे नहीं होते। कुछ लोग वास्तव में सहायता करते हैं और कुछ केवल दिखावा करते हैं। अतः हर किसी के सामने अपनी दीनता प्रकट नहीं करनी चाहिए। केवल सच्चे और परखे हुए व्यक्ति से ही सहायता माँगनी चाहिए।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

5(अ)अधोलिखितयोः श्लोकयोः अन्वयं लिखत — आपेदिरे ... कतमां गतिमभ्युपैति।Show solution
मूलश्लोकः:
पतज्ञाः परितः अम्बरपथम् आपेदिरे,\text{पतज्ञाः परितः अम्बरपथम् आपेदिरे,}
भूज्ञाः रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते।\text{भूज्ञाः रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते।}
सरः त्वयि सङ्कोचम् अञ्चति, हन्त\text{सरः त्वयि सङ्कोचम् अञ्चति, हन्त}
दीनदीनः मीनः नु कतमां गतिम् अभ्युपैतु।।\text{दीनदीनः मीनः नु कतमां गतिम् अभ्युपैतु।।}

अन्वयः:
त्वयि (सरसि) सङ्कोचम् अञ्चति (सति), पतज्ञाः परितः अम्बरपथम् आपेदिरे, भूज्ञाः रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते। हन्त! दीनदीनः मीनः नु कतमां गतिम् अभ्युपैतु?

भावार्थ-संकेत: जब तुम (सरोवर) सिकुड़ने लगते हो, तब पक्षी आकाश में उड़ जाते हैं, भ्रमर आम की मंजरियों का आश्रय लेते हैं, किन्तु बेचारी मछली कहाँ जाए?

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

5(आ)अधोलिखितयोः श्लोकयोः अन्वयं लिखत — आश्वास्य ... सैव तवोत्तमा श्रीः।Show solution
मूलश्लोकः:
तपनोष्णतप्तं पर्वतकुलम् आश्वास्य\text{तपनोष्णतप्तं पर्वतकुलम् आश्वास्य}
उद्दामदावविधुराणि काननानि च (आश्वास्य)\text{उद्दामदावविधुराणि काननानि च (आश्वास्य)}
नानानदीनदशतानि पूर्यित्वा च\text{नानानदीनदशतानि पूर्यित्वा च}
हे जलद! यत् रिक्तः असि तव सा एव उत्तमा श्रीः।।\text{हे जलद! यत् रिक्तः असि तव सा एव उत्तमा श्रीः।।}

अन्वयः:
हे जलद! तपनोष्णतप्तं पर्वतकुलम् आश्वास्य, उद्दामदावविधुराणि काननानि च आश्वास्य, नानानदीनदशतानि पूर्यित्वा च यत् (त्वम्) रिक्तः असि, तव सा एव उत्तमा श्रीः।

भावार्थ-संकेत: हे मेघ! सूर्य की गर्मी से तपे पर्वतों को, दावाग्नि से पीड़ित वनों को शान्त करके और सैकड़ों नदी-नालों को भरकर जो तुम रिक्त (खाली) हो गए हो — यही तुम्हारी सबसे बड़ी शोभा है। परोपकार में सर्वस्व न्योछावर कर देना ही सच्ची महानता है।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

6(i)(क)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + ... = निपीतान्यम्बूनिShow solution
उत्तरम्: निपीतानि + अम्बूनि = निपीतान्यम्बूनि

नियमः: इ/ई + अ/आ/इ/ई/उ/ऊ आदि स्वर — यण् सन्धि। इ → य्
निपीतानि+अम्बूनि=निपीतान्यम्बूनि\text{निपीतानि} + \text{अम्बूनि} = \text{निपीतान्यम्बूनि}
(अन्तिम 'इ' + 'अ' → 'य' + 'अ' = 'या' → 'न्यम्')

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

6(i)(ख)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + उपकारः = कृतोपकारःShow solution
उत्तरम्: कृत + उपकारः = कृतोपकारः

नियमः: गुण सन्धि — अ + उ = ओ
कृत+उपकारः=कृतोपकारः\text{कृत} + \text{उपकारः} = \text{कृतोपकारः}

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

6(i)(ग)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — तपन + ... = तपनोष्णतप्तम्
6(i)(घ)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — तव + उत्तमा = ...
6(i)(ङ)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — न + एतादृशाः = ...
6(ii)(क)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + ... = कोऽपि
6(ii)(ख)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + ... = रिक्तोऽसि
6(ii)(ग)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — मीनः + अयम् = ...
6(ii)(घ)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — सर्वे + अपि = ...
6(iii)(क)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — खगः + मानी = ...
6(iii)(ख)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + नु = मीनो नु
6(iii)(ग)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — पिपासितः + वा = ...
6(iii)(घ)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + ... = पुरतो मा
6(iv)(क)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — तोयैः + अल्पैः = ...
6(iv)(ख)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + अपि = अल्पैरपि
6(iv)(ग)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — तरोः + अपि = ...
6(iv)(घ)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + आर्द्रयन्ति = वृष्टिभिरार्द्यन्ति
7(क)विग्रहपदैः समस्तपदानि रचयत — राजा च असौ हंसः = ...
7(ख)विग्रहपदैः समस्तपदानि रचयत — भीमः च असौ भानुः = ...
7(ग)विग्रहपदैः समस्तपदानि रचयत — अम्बरम् एव पन्थाः = ...
7(घ)विग्रहपदैः समस्तपदानि रचयत — उत्तमा च इयम् श्रीः = ...
7(ङ)विग्रहपदैः समस्तपदानि रचयत — सावधानं च तत् मनः, तेन = ...

20 more solved questions in अन्योक्तय

Every remaining exercise is solved step by step in Super Tutor, plus practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start.

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in अन्योक्तय for CBSE Class 10 Sanskrit?
अन्योक्तय covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in अन्योक्तय — CBSE Class 10 Sanskrit?
Understand the core concepts first, then work through the 83 practice questions available for this chapter. Revise formulas and definitions regularly, and use flashcards for quick recall before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for अन्योक्तय Class 10 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in अन्योक्तय (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for अन्योक्तय

All 36 chapters — CBSE Class 10 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full अन्योक्तय chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.

Try Super Tutor Free
Try the full chapter — Free