Skip to main content
Chapter 29 of 36
NCERT Solutions

अन्योक्तय

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for अन्योक्तय — CBSE Class 10 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying अन्योक्तय? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 10 students started this chapter today

41 Questions Solved · 1 Section

अभ्यास: — अन्योक्तय: (Chapter Exercises)

1(क)कस्य शोभा एकेन राजहंसेन भवति?Show solution
उत्तरम्: सरसः।

(सरोवर की शोभा एक राजहंस से होती है।)
1(ख)सरसः तीरे के वसन्ति?Show solution
उत्तरम्: बकाः।

(सरोवर के तीर पर बगुले रहते हैं।)
1(ग)कः पिपासितः प्रियते?Show solution
उत्तरम्: चातकः।

(चातक प्यासा मरता है।)
1(घ)के रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते?Show solution
उत्तरम्: भूज्ञाः (भ्रमराः)।

(भूमि पर रहने वाले भ्रमर आम की मंजरियों का आश्रय लेते हैं।)
1(ङ)अम्भोदा: कुत्र सन्ति?Show solution
उत्तरम्: गगने।

(बादल आकाश में हैं।)
2(क)सरसः शोभा केन भवति?Show solution
उत्तरम्: सरसः शोभा एकेन राजहंसेन भवति। बकसहस्रैः सरसः शोभा न भवति।

(सरोवर की शोभा एक राजहंस से होती है, हजारों बगुलों से नहीं।)
2(ख)चातकः किमर्थ मानी कथ्यते?Show solution
उत्तरम्: चातकः मानी कथ्यते यतः सः पिपासितः अपि केवलं पुरन्दरम् (इन्द्रम्) एव याचते, अन्यं न याचते। सः वा पिपासितः म्रियते वा पुरन्दरं याचते — एतत् तस्य स्वाभिमानस्य प्रतीकम् अस्ति।

(चातक को स्वाभिमानी इसलिए कहा जाता है क्योंकि वह प्यासा होने पर भी केवल इन्द्र से ही माँगता है, किसी अन्य से नहीं।)
2(ग)मीनः कदा दीनां गतिं प्राप्नोति?Show solution
उत्तरम्: यदा सरः (सरोवरः) सङ्कोचम् अञ्चति (सूखने लगता है), तदा मीनः दीनां गतिं प्राप्नोति। पक्षिणः आकाशमार्गे उड़ जाते हैं, भ्रमराः आम्रमञ्जरियों का आश्रय लेते हैं, किन्तु मीनः जल के बिना कहीं नहीं जा सकता।

(जब सरोवर सिकुड़ने लगता है तब मछली दीन गति को प्राप्त होती है।)
2(घ)कानि पूर्यित्वा जलदः रिक्तः भवति?Show solution
उत्तरम्: जलदः तपनोष्णतप्तं पर्वतकुलम् आश्वास्य, उद्दामदावविधुराणि काननानि च आश्वास्य, नानानदीनदशतानि पूर्यित्वा रिक्तः भवति।

(मेघ सूर्य की गर्मी से तपे पर्वतों को शीतल करके, दावाग्नि से पीड़ित वनों को शान्त करके तथा सैकड़ों नदी-नालों को भरकर रिक्त हो जाता है।)
2(ङ)वृष्टिभिः वसुधां के आर्द्र्यन्ति?Show solution
उत्तरम्: केचित् अम्भोदाः (मेघाः) वृष्टिभिः वसुधां (धरणीम्) आर्द्र्यन्ति।

(कुछ बादल वर्षा से पृथ्वी को भिगोते हैं।)
3(क)अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — मालाकार: तोयैः तरोः पुष्टिं करोति।Show solution
प्रश्नः: मालाकारः कैः तरोः पुष्टिं करोति?

(रेखाङ्कितपदम् 'तोयैः' — करणकारकस्य प्रश्नः 'कैः' इति भवति।)
3(ख)अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — भूज्ञाः रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते।Show solution
प्रश्नः: के रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते?

(रेखाङ्कितपदम् 'भूज्ञाः' — कर्तृकारकस्य प्रश्नः 'के' इति भवति।)
3(ग)अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — पतज्ञाः अम्बरपथम् आपेदिरे।Show solution
प्रश्नः: पतज्ञाः कम् आपेदिरे?

(रेखाङ्कितपदम् 'अम्बरपथम्' — कर्मकारकस्य प्रश्नः 'कम्' इति भवति।)
3(घ)अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — जलदः नानानदीनदशतानि पूर्यित्वा रिक्तोऽस्ति।Show solution
प्रश्नः: जलदः कानि पूर्यित्वा रिक्तोऽस्ति?

(रेखाङ्कितपदम् 'नानानदीनदशतानि' — कर्मकारकस्य प्रश्नः 'कानि' इति भवति।)
3(ङ)अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत — चातकः वने वसति।Show solution
प्रश्नः: चातकः कुत्र वसति?

(रेखाङ्कितपदम् 'वने' — अधिकरणकारकस्य प्रश्नः 'कुत्र' इति भवति।)
4(अ)अधोलिखितयोः श्लोकयोः भावार्थं स्वीकृतभाषया लिखत — तोयैरल्पैरपि ... वारिदेन।Show solution
श्लोकः:
तोयैरल्पैरपि करुणया भावितस्तर्पयित्वा\text{तोयैरल्पैरपि करुणया भावितस्तर्पयित्वा}
यत्त्वं पुष्टिं व्यरचि तरोः भीमभानौ निदाघे।\text{यत्त्वं पुष्टिं व्यरचि तरोः भीमभानौ निदाघे।}
सा कि शक्या जनयितुमिह प्रावृषेण्येन वारिदेन\text{सा कि शक्या जनयितुमिह प्रावृषेण्येन वारिदेन}
विश्वतो वारिधारासारान् विकिरता सर्वतः।।\text{विश्वतो वारिधारासारान् विकिरता सर्वतः।।}

भावार्थः (हिन्दी में):
इस श्लोक में कवि माली (मालाकार) के माध्यम से एक सच्चे हितैषी की प्रशंसा करता है। कवि कहता है — हे माली! भयंकर गर्मी (ग्रीष्म ऋतु) में जब सूर्य अत्यन्त तीव्र था, तब तुमने थोड़े से जल से भी करुणापूर्वक इस वृक्ष की जो पुष्टि (पोषण) की, वह पुष्टि वर्षा ऋतु के उस मेघ से भी सम्भव नहीं जो चारों ओर जलधाराओं की वर्षा करता है।

भाव यह है कि संकट के समय थोड़ी सी सहायता भी बहुत मूल्यवान होती है। सुख के समय की गई बड़ी सहायता भी उतनी महत्त्वपूर्ण नहीं होती जितनी कठिन समय में की गई छोटी सहायता।
4(आ)अधोलिखितयोः श्लोकयोः भावार्थं स्वीकृतभाषया लिखत — रे रे चातक ... दीनं वचः।Show solution
श्लोकः:
रे रे चातक! सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयताम्\text{रे रे चातक! सावधानमनसा मित्र क्षणं श्रूयताम्}
अम्भोदा बहवो हि सन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशाः।\text{अम्भोदा बहवो हि सन्ति गगने सर्वेऽपि नैतादृशाः।}
केचिद् वृष्टिभिरार्द्रयन्ति धरणीं केचिद् वृथा गर्जन्ति\text{केचिद् वृष्टिभिरार्द्रयन्ति धरणीं केचिद् वृथा गर्जन्ति}
यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः।।\text{यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः।।}

भावार्थः (हिन्दी में):
इस श्लोक में कवि चातक पक्षी के माध्यम से मनुष्य को सावधान करता है। कवि कहता है — हे मित्र चातक! सावधान मन से एक क्षण सुनो। आकाश में बहुत से बादल हैं, परन्तु सभी एक जैसे नहीं होते। कुछ बादल वर्षा से धरती को भिगोते हैं और कुछ केवल व्यर्थ गरजते हैं। इसलिए जो भी बादल दिखे, उसके सामने दीन (याचना भरे) वचन मत बोलो।

भाव यह है कि संसार में सभी लोग एक जैसे नहीं होते। कुछ लोग वास्तव में सहायता करते हैं और कुछ केवल दिखावा करते हैं। अतः हर किसी के सामने अपनी दीनता प्रकट नहीं करनी चाहिए। केवल सच्चे और परखे हुए व्यक्ति से ही सहायता माँगनी चाहिए।
5(अ)अधोलिखितयोः श्लोकयोः अन्वयं लिखत — आपेदिरे ... कतमां गतिमभ्युपैति।Show solution
मूलश्लोकः:
पतज्ञाः परितः अम्बरपथम् आपेदिरे,\text{पतज्ञाः परितः अम्बरपथम् आपेदिरे,}
भूज्ञाः रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते।\text{भूज्ञाः रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते।}
सरः त्वयि सङ्कोचम् अञ्चति, हन्त\text{सरः त्वयि सङ्कोचम् अञ्चति, हन्त}
दीनदीनः मीनः नु कतमां गतिम् अभ्युपैतु।।\text{दीनदीनः मीनः नु कतमां गतिम् अभ्युपैतु।।}

अन्वयः:
त्वयि (सरसि) सङ्कोचम् अञ्चति (सति), पतज्ञाः परितः अम्बरपथम् आपेदिरे, भूज्ञाः रसालमुकुलानि समाश्रयन्ते। हन्त! दीनदीनः मीनः नु कतमां गतिम् अभ्युपैतु?

भावार्थ-संकेत: जब तुम (सरोवर) सिकुड़ने लगते हो, तब पक्षी आकाश में उड़ जाते हैं, भ्रमर आम की मंजरियों का आश्रय लेते हैं, किन्तु बेचारी मछली कहाँ जाए?
5(आ)अधोलिखितयोः श्लोकयोः अन्वयं लिखत — आश्वास्य ... सैव तवोत्तमा श्रीः।Show solution
मूलश्लोकः:
तपनोष्णतप्तं पर्वतकुलम् आश्वास्य\text{तपनोष्णतप्तं पर्वतकुलम् आश्वास्य}
उद्दामदावविधुराणि काननानि च (आश्वास्य)\text{उद्दामदावविधुराणि काननानि च (आश्वास्य)}
नानानदीनदशतानि पूर्यित्वा च\text{नानानदीनदशतानि पूर्यित्वा च}
हे जलद! यत् रिक्तः असि तव सा एव उत्तमा श्रीः।।\text{हे जलद! यत् रिक्तः असि तव सा एव उत्तमा श्रीः।।}

अन्वयः:
हे जलद! तपनोष्णतप्तं पर्वतकुलम् आश्वास्य, उद्दामदावविधुराणि काननानि च आश्वास्य, नानानदीनदशतानि पूर्यित्वा च यत् (त्वम्) रिक्तः असि, तव सा एव उत्तमा श्रीः।

भावार्थ-संकेत: हे मेघ! सूर्य की गर्मी से तपे पर्वतों को, दावाग्नि से पीड़ित वनों को शान्त करके और सैकड़ों नदी-नालों को भरकर जो तुम रिक्त (खाली) हो गए हो — यही तुम्हारी सबसे बड़ी शोभा है। परोपकार में सर्वस्व न्योछावर कर देना ही सच्ची महानता है।
6(i)(क)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + ... = निपीतान्यम्बूनिShow solution
उत्तरम्: निपीतानि + अम्बूनि = निपीतान्यम्बूनि

नियमः: इ/ई + अ/आ/इ/ई/उ/ऊ आदि स्वर — यण् सन्धि। इ → य्
निपीतानि+अम्बूनि=निपीतान्यम्बूनि\text{निपीतानि} + \text{अम्बूनि} = \text{निपीतान्यम्बूनि}
(अन्तिम 'इ' + 'अ' → 'य' + 'अ' = 'या' → 'न्यम्')
6(i)(ख)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + उपकारः = कृतोपकारःShow solution
उत्तरम्: कृत + उपकारः = कृतोपकारः

नियमः: गुण सन्धि — अ + उ = ओ
कृत+उपकारः=कृतोपकारः\text{कृत} + \text{उपकारः} = \text{कृतोपकारः}
6(i)(ग)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — तपन + ... = तपनोष्णतप्तम्Show solution
उत्तरम्: तपन + उष्णतप्तम् = तपनोष्णतप्तम्

नियमः: गुण सन्धि — अ + उ = ओ
तपन+उष्णतप्तम्=तपनोष्णतप्तम्\text{तपन} + \text{उष्णतप्तम्} = \text{तपनोष्णतप्तम्}
6(i)(घ)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — तव + उत्तमा = ...Show solution
उत्तरम्: तव + उत्तमा = तवोत्तमा

नियमः: गुण सन्धि — अ + उ = ओ
तव+उत्तमा=तवोत्तमा\text{तव} + \text{उत्तमा} = \text{तवोत्तमा}
6(i)(ङ)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — न + एतादृशाः = ...Show solution
उत्तरम्: न + एतादृशाः = नैतादृशाः

नियमः: वृद्धि सन्धि — अ + ए = ऐ
+एतादृशाः=नैतादृशाः\text{न} + \text{एतादृशाः} = \text{नैतादृशाः}
6(ii)(क)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + ... = कोऽपिShow solution
उत्तरम्: कः + अपि = कोऽपि

नियमः: विसर्ग सन्धि (पूर्वरूप) — कः + अपि → को + ऽपि
कः+अपि=कोऽपि\text{कः} + \text{अपि} = \text{कोऽपि}
(विसर्ग के पूर्व अ हो और बाद में भी अ हो तो विसर्ग → ओ, और अ का लोप होकर ऽ)
6(ii)(ख)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + ... = रिक्तोऽसिShow solution
उत्तरम्: रिक्तः + असि = रिक्तोऽसि

नियमः: विसर्ग सन्धि — रिक्तः + असि → रिक्तो + ऽसि
रिक्तः+असि=रिक्तोऽसि\text{रिक्तः} + \text{असि} = \text{रिक्तोऽसि}
6(ii)(ग)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — मीनः + अयम् = ...Show solution
उत्तरम्: मीनः + अयम् = मीनोऽयम्

नियमः: विसर्ग सन्धि — मीनः + अयम् → मीनो + ऽयम्
मीनः+अयम्=मीनोऽयम्\text{मीनः} + \text{अयम्} = \text{मीनोऽयम्}
6(ii)(घ)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — सर्वे + अपि = ...Show solution
उत्तरम्: सर्वे + अपि = सर्वेऽपि

नियमः: पूर्वरूप सन्धि — ए + अ → ए + ऽ (अ का लोप)
सर्वे+अपि=सर्वेऽपि\text{सर्वे} + \text{अपि} = \text{सर्वेऽपि}
6(iii)(क)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — खगः + मानी = ...Show solution
उत्तरम्: खगः + मानी = खगो मानी

नियमः: विसर्ग सन्धि — खगः (अकारान्त) + म → खगो मानी
खगः+मानी=खगो मानी\text{खगः} + \text{मानी} = \text{खगो मानी}
(विसर्ग से पूर्व अ हो और बाद में अघोष व्यञ्जन न हो तो विसर्ग → ओ)
6(iii)(ख)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + नु = मीनो नुShow solution
उत्तरम्: मीनः + नु = मीनो नु

नियमः: विसर्ग सन्धि — मीनः + न → मीनो नु
मीनः+नु=मीनो नु\text{मीनः} + \text{नु} = \text{मीनो नु}
6(iii)(ग)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — पिपासितः + वा = ...Show solution
उत्तरम्: पिपासितः + वा = पिपासितो वा

नियमः: विसर्ग सन्धि — पिपासितः + व → पिपासितो वा
पिपासितः+वा=पिपासितो वा\text{पिपासितः} + \text{वा} = \text{पिपासितो वा}
6(iii)(घ)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + ... = पुरतो माShow solution
उत्तरम्: पुरतः + मा = पुरतो मा

नियमः: विसर्ग सन्धि — पुरतः + म → पुरतो मा
पुरतः+मा=पुरतो मा\text{पुरतः} + \text{मा} = \text{पुरतो मा}
6(iv)(क)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — तोयैः + अल्पैः = ...Show solution
उत्तरम्: तोयैः + अल्पैः = तोयैरल्पैः

नियमः: विसर्ग सन्धि (रुत्व) — विसर्ग से पूर्व इ/उ/ए/ओ/ऐ/औ हो और बाद में स्वर या घोष व्यञ्जन हो तो विसर्ग → र्
तोयैः+अल्पैः=तोयैरल्पैः\text{तोयैः} + \text{अल्पैः} = \text{तोयैरल्पैः}
6(iv)(ख)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + अपि = अल्पैरपिShow solution
उत्तरम्: अल्पैः + अपि = अल्पैरपि

नियमः: विसर्ग सन्धि (रुत्व) — ऐः + अ → ऐर् + अ
अल्पैः+अपि=अल्पैरपि\text{अल्पैः} + \text{अपि} = \text{अल्पैरपि}
6(iv)(ग)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — तरोः + अपि = ...Show solution
उत्तरम्: तरोः + अपि = तरोरपि

नियमः: विसर्ग सन्धि (रुत्व) — ओः + अ → ओर् + अ
तरोः+अपि=तरोरपि\text{तरोः} + \text{अपि} = \text{तरोरपि}
6(iv)(घ)सन्धि/सन्धिविच्छेदं कुरुत — ... + आर्द्रयन्ति = वृष्टिभिरार्द्यन्तिShow solution
उत्तरम्: वृष्टिभिः + आर्द्रयन्ति = वृष्टिभिरार्द्रयन्ति

नियमः: विसर्ग सन्धि (रुत्व) — इः + आ → इर् + आ
वृष्टिभिः+आर्द्रयन्ति=वृष्टिभिरार्द्रयन्ति\text{वृष्टिभिः} + \text{आर्द्रयन्ति} = \text{वृष्टिभिरार्द्रयन्ति}
7(क)विग्रहपदैः समस्तपदानि रचयत — राजा च असौ हंसः = ...Show solution
उत्तरम्: राजहंसः

समासः: कर्मधारय समासः (विशेषण-विशेष्य)
राजा च असौ हंसः=राजहंसः\text{राजा च असौ हंसः} = \text{राजहंसः}
7(ख)विग्रहपदैः समस्तपदानि रचयत — भीमः च असौ भानुः = ...Show solution
उत्तरम्: भीमभानुः

समासः: कर्मधारय समासः
भीमः च असौ भानुः=भीमभानुः\text{भीमः च असौ भानुः} = \text{भीमभानुः}
7(ग)विग्रहपदैः समस्तपदानि रचयत — अम्बरम् एव पन्थाः = ...Show solution
उत्तरम्: अम्बरपन्थाः / अम्बरपथः

समासः: कर्मधारय समासः (मध्यमपदलोपी)
अम्बरम् एव पन्थाः=अम्बरपन्थाः\text{अम्बरम् एव पन्थाः} = \text{अम्बरपन्थाः}
7(घ)विग्रहपदैः समस्तपदानि रचयत — उत्तमा च इयम् श्रीः = ...Show solution
उत्तरम्: उत्तमश्रीः

समासः: कर्मधारय समासः
उत्तमा च इयम् श्रीः=उत्तमश्रीः\text{उत्तमा च इयम् श्रीः} = \text{उत्तमश्रीः}
7(ङ)विग्रहपदैः समस्तपदानि रचयत — सावधानं च तत् मनः, तेन = ...Show solution
उत्तरम्: सावधानमनसा

समासः: कर्मधारय समासः (तृतीयान्त)
सावधानं च तत् मनः, तेन=सावधानमनसा\text{सावधानं च तत् मनः, तेन} = \text{सावधानमनसा}
(सावधान + मनस् → सावधानमनसा — तृतीया विभक्ति में)

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in अन्योक्तय for CBSE Class 10 Sanskrit?
अन्योक्तय covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in अन्योक्तय — CBSE Class 10 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for अन्योक्तय Class 10 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in अन्योक्तय (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full अन्योक्तय chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.