Chapter 26 of 36

Updated 6 August 2026

NCERT Solutions

भूकम्पविभीषिका (Part 2) — NCERT Solutions

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for भूकम्पविभीषिका (Part 2), CBSE Class 10 Sanskrit: 46 textbook questions solved step by step. Covers अभ्यास: — भूकम्पविभीषिका.

83 questions30 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying भूकम्पविभीषिका? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.

Try Super Tutor — Free

Free trial, no card needed.

46 Questions Solved · 1 Section

The first 23 solutions are open to read. The other 23 are free with a Super Tutor account.

अभ्यास: — भूकम्पविभीषिका

1(क)कस्य दारुण-विभीषिका गुर्जरक्षेत्रं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती?Show solution

उत्तरम्: भूकम्पस्य दारुण-विभीषिका गुर्जरक्षेत्रं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती।

1(ख)कीदृशानि भवनानि धाराशायीनि जातानि?Show solution

उत्तरम्: बहुभूमिकानि (बहुमञ्जिलानि) भवनानि धाराशायीनि जातानि।

1(ग)दुर्वार-जलधाराभिः किम् उपस्थितम्?Show solution

उत्तरम्: दुर्वार-जलधाराभिः महाप्लावनम् उपस्थितम्।

1(घ)कस्य उपशमनस्य स्थिरोपायः नास्ति?Show solution

उत्तरम्: भूकम्पस्य उपशमनस्य स्थिरोपायः नास्ति।

1(ङ)कीदृशाः प्राणिनः भूकम्पेन निहन्यन्ते?Show solution

उत्तरम्: विवशाः प्राणिनः भूकम्पेन निहन्यन्ते।

2(क)समस्तराष्ट्रं कीदृशे उल्लासे मग्नम् आसीत्?Show solution

उत्तरम्: समस्तराष्ट्रं गणतन्त्रदिवसस्य उल्लासे मग्नम् आसीत्। जनाः नृत्यगीतादिभिः उत्सवम् आचरन्तः आसन्।

2(ख)भूकम्पस्य केन्द्रबिन्दुः कः जनपदः आसीत्?Show solution

उत्तरम्: भूकम्पस्य केन्द्रबिन्दुः कच्छजनपदः आसीत्।

2(ग)पृथिव्याः स्खलनात् किं जायते?Show solution

उत्तरम्: पृथिव्याः स्खलनात् भूकम्पः जायते। पाषाणशिलानां संघर्षणेन भूगर्भे कम्पनं जायते येन पृथिवी स्खलति।

2(घ)समग्रं विश्वं कैः आतङ्कितं दृश्यते?Show solution

उत्तरम्: समग्रं विश्वं भूकम्पैः आतङ्कितं दृश्यते।

2(ङ)केषां विस्फोटैरपि भूकम्पो जायते?Show solution

उत्तरम्: ज्वालामुखिनां विस्फोटैरपि भूकम्पो जायते।

3(क)भूकम्पविभीषिका विशेषेण कच्छजनपदं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती। (स्थूलपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत)Show solution

प्रश्नः: भूकम्पविभीषिका विशेषेण कं जनपदं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती?

3(ख)वैज्ञानिकाः कथयन्ति यत् पृथिव्याः अन्तर्गर्भे, पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं जायते। (स्थूलपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत)Show solution

प्रश्नः: वैज्ञानिकाः कथयन्ति यत् पृथिव्याः अन्तर्गर्भे केन कम्पनं जायते?

3(ग)विवशाः प्राणिनः आकाशे पिपीलिकाः इव निहन्यन्ते। (स्थूलपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत)Show solution

प्रश्नः: विवशाः प्राणिनः आकाशे के इव निहन्यन्ते?

3(घ)एतादृशी भयावहघटना गढवालक्षेत्रे घटिता। (स्थूलपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत)Show solution

प्रश्नः: एतादृशी भयावहघटना कुत्र / कस्मिन् क्षेत्रे घटिता?

3(ङ)तद्द्वानीम् भूकम्पकारणं विचारणीयं तिष्ठति। (स्थूलपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत)Show solution

प्रश्नः: किम् भूकम्पकारणं विचारणीयं तिष्ठति?

4'भूकम्पविषये' पञ्चवाक्यमितम् अनुच्छेदं लिखत।Show solution

भूकम्पविषये अनुच्छेदः:

भूकम्पः एका भयङ्करी प्राकृतिकापदा अस्ति। पृथिव्याः अन्तर्गर्भे पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं जायते, तदेव भूकम्पः कथ्यते। भूकम्पेन भवनानि धाराशायीनि भवन्ति, मार्गाः विदीर्यन्ते च। विवशाः प्राणिनः क्षणेनैव गृहविहीनाः निर्धनाः च भवन्ति। भूकम्पस्य उपशमनाय कोऽपि स्थिरोपायः अद्यापि नास्ति, अतः सावधानतया एव जीवनं यापनीयम्।

5(क)समग्रं भारतम् उल्लासे मग्नम् ………… । (अस् + लट् लकारे)Show solution

पूरितम्: समग्रं भारतम् उल्लासे मग्नम् आसीत्।

स्पष्टीकरणम्: 'अस्' धातोः लट्लकारे प्रथमपुरुषे एकवचने रूपम् 'अस्ति' भवति। परन्तु सन्दर्भानुसारं (भूतकाले) लङ्लकारे 'आसीत्' उचितम् अस्ति। (पाठे भूतकालः विवक्षितः अतः 'आसीत्' इति रूपं ग्राह्यम्।)

5(ख)भूकम्पविभीषिका कच्छजनपदं विनष्टं ………… । (कृ + क्तवतु + ङीप्)Show solution

पूरितम्: भूकम्पविभीषिका कच्छजनपदं विनष्टं कृतवती।

स्पष्टीकरणम्: 'कृ' धातोः क्तवतु-प्रत्यये स्त्रीलिङ्गे ङीप् योजने 'कृतवती' रूपं भवति।

5(ग)क्षणेनैव प्राणिनः गृहविहीनाः ………… । (भू + लङ्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)Show solution

पूरितम्: क्षणेनैव प्राणिनः गृहविहीनाः अभवन्।

स्पष्टीकरणम्: 'भू' धातोः लङ्लकारे प्रथमपुरुषे बहुवचने रूपम् 'अभवन्' भवति।

5(घ)शान्तानि पञ्चतत्वानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां ………… । (भू + लट्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)Show solution

पूरितम्: शान्तानि पञ्चतत्वानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां भवन्ति।

स्पष्टीकरणम्: 'भू' धातोः लट्लकारे प्रथमपुरुषे बहुवचने रूपम् 'भवन्ति' भवति।

5(ङ)मानवाः ………… यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं करणीयम् न वा? (प्रच्छ् + लट्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)Show solution

पूरितम्: मानवाः पृच्छन्ति यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं करणीयम् न वा?

स्पष्टीकरणम्: 'प्रच्छ्' धातोः लट्लकारे प्रथमपुरुषे बहुवचने रूपम् 'पृच्छन्ति' भवति।

5(च)नदीवेगेन ग्रामाः तद्दरे ………… । (सम् + आ + विश् + विधिलिङ्, प्रथम पुरुषः बहुवचनम्)Show solution

पूरितम्: नदीवेगेन ग्रामाः तद्दरे समाविशेयुः।

स्पष्टीकरणम्: 'सम् + आ + विश्' धातोः विधिलिङ्लकारे प्रथमपुरुषे बहुवचने रूपम् 'समाविशेयुः' भवति।

6(अ)(क)किञ्च = ………… + च (परसवर्णसन्धि)Show solution

उत्तरम्: किञ्च = किम् + च

नियमः: 'म्' के बाद 'च' आने पर 'म्' का परसवर्ण 'ञ्' हो जाता है — किम् + च = किञ्च।

6(अ)(ख)………… = नगरम् + तु (परसवर्णसन्धि)