Chapter 26 of 36
NCERT Solutions
भूकम्पविभीषिका
CBSE · Class 10 · Sanskrit
NCERT Solutions for भूकम्पविभीषिका — CBSE Class 10 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying भूकम्पविभीषिका? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 10 students started this chapter today
46 Questions Solved · 1 Section
अभ्यास: — भूकम्पविभीषिका
1(क)कस्य दारुण-विभीषिका गुर्जरक्षेत्रं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती?Show solution
उत्तरम्: भूकम्पस्य दारुण-विभीषिका गुर्जरक्षेत्रं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती।
1(ख)कीदृशानि भवनानि धाराशायीनि जातानि?Show solution
उत्तरम्: बहुभूमिकानि (बहुमञ्जिलानि) भवनानि धाराशायीनि जातानि।
1(ग)दुर्वार-जलधाराभिः किम् उपस्थितम्?Show solution
उत्तरम्: दुर्वार-जलधाराभिः महाप्लावनम् उपस्थितम्।
1(घ)कस्य उपशमनस्य स्थिरोपायः नास्ति?Show solution
उत्तरम्: भूकम्पस्य उपशमनस्य स्थिरोपायः नास्ति।
1(ङ)कीदृशाः प्राणिनः भूकम्पेन निहन्यन्ते?Show solution
उत्तरम्: विवशाः प्राणिनः भूकम्पेन निहन्यन्ते।
2(क)समस्तराष्ट्रं कीदृशे उल्लासे मग्नम् आसीत्?Show solution
उत्तरम्: समस्तराष्ट्रं गणतन्त्रदिवसस्य उल्लासे मग्नम् आसीत्। जनाः नृत्यगीतादिभिः उत्सवम् आचरन्तः आसन्।
2(ख)भूकम्पस्य केन्द्रबिन्दुः कः जनपदः आसीत्?Show solution
उत्तरम्: भूकम्पस्य केन्द्रबिन्दुः कच्छजनपदः आसीत्।
2(ग)पृथिव्याः स्खलनात् किं जायते?Show solution
उत्तरम्: पृथिव्याः स्खलनात् भूकम्पः जायते। पाषाणशिलानां संघर्षणेन भूगर्भे कम्पनं जायते येन पृथिवी स्खलति।
2(घ)समग्रं विश्वं कैः आतङ्कितं दृश्यते?Show solution
उत्तरम्: समग्रं विश्वं भूकम्पैः आतङ्कितं दृश्यते।
2(ङ)केषां विस्फोटैरपि भूकम्पो जायते?Show solution
उत्तरम्: ज्वालामुखिनां विस्फोटैरपि भूकम्पो जायते।
3(क)भूकम्पविभीषिका विशेषेण कच्छजनपदं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती। (स्थूलपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत)Show solution
प्रश्नः: भूकम्पविभीषिका विशेषेण कं जनपदं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती?
3(ख)वैज्ञानिकाः कथयन्ति यत् पृथिव्याः अन्तर्गर्भे, पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं जायते। (स्थूलपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत)Show solution
प्रश्नः: वैज्ञानिकाः कथयन्ति यत् पृथिव्याः अन्तर्गर्भे केन कम्पनं जायते?
3(ग)विवशाः प्राणिनः आकाशे पिपीलिकाः इव निहन्यन्ते। (स्थूलपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत)Show solution
प्रश्नः: विवशाः प्राणिनः आकाशे के इव निहन्यन्ते?
3(घ)एतादृशी भयावहघटना गढवालक्षेत्रे घटिता। (स्थूलपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत)Show solution
प्रश्नः: एतादृशी भयावहघटना कुत्र / कस्मिन् क्षेत्रे घटिता?
3(ङ)तद्द्वानीम् भूकम्पकारणं विचारणीयं तिष्ठति। (स्थूलपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत)Show solution
प्रश्नः: किम् भूकम्पकारणं विचारणीयं तिष्ठति?
4'भूकम्पविषये' पञ्चवाक्यमितम् अनुच्छेदं लिखत।Show solution
भूकम्पविषये अनुच्छेदः:
भूकम्पः एका भयङ्करी प्राकृतिकापदा अस्ति। पृथिव्याः अन्तर्गर्भे पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं जायते, तदेव भूकम्पः कथ्यते। भूकम्पेन भवनानि धाराशायीनि भवन्ति, मार्गाः विदीर्यन्ते च। विवशाः प्राणिनः क्षणेनैव गृहविहीनाः निर्धनाः च भवन्ति। भूकम्पस्य उपशमनाय कोऽपि स्थिरोपायः अद्यापि नास्ति, अतः सावधानतया एव जीवनं यापनीयम्।
भूकम्पः एका भयङ्करी प्राकृतिकापदा अस्ति। पृथिव्याः अन्तर्गर्भे पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं जायते, तदेव भूकम्पः कथ्यते। भूकम्पेन भवनानि धाराशायीनि भवन्ति, मार्गाः विदीर्यन्ते च। विवशाः प्राणिनः क्षणेनैव गृहविहीनाः निर्धनाः च भवन्ति। भूकम्पस्य उपशमनाय कोऽपि स्थिरोपायः अद्यापि नास्ति, अतः सावधानतया एव जीवनं यापनीयम्।
5(क)समग्रं भारतम् उल्लासे मग्नम् ………… । (अस् + लट् लकारे)Show solution
पूरितम्: समग्रं भारतम् उल्लासे मग्नम् आसीत्।
स्पष्टीकरणम्: 'अस्' धातोः लट्लकारे प्रथमपुरुषे एकवचने रूपम् 'अस्ति' भवति। परन्तु सन्दर्भानुसारं (भूतकाले) लङ्लकारे 'आसीत्' उचितम् अस्ति। (पाठे भूतकालः विवक्षितः अतः 'आसीत्' इति रूपं ग्राह्यम्।)
स्पष्टीकरणम्: 'अस्' धातोः लट्लकारे प्रथमपुरुषे एकवचने रूपम् 'अस्ति' भवति। परन्तु सन्दर्भानुसारं (भूतकाले) लङ्लकारे 'आसीत्' उचितम् अस्ति। (पाठे भूतकालः विवक्षितः अतः 'आसीत्' इति रूपं ग्राह्यम्।)
5(ख)भूकम्पविभीषिका कच्छजनपदं विनष्टं ………… । (कृ + क्तवतु + ङीप्)Show solution
पूरितम्: भूकम्पविभीषिका कच्छजनपदं विनष्टं कृतवती।
स्पष्टीकरणम्: 'कृ' धातोः क्तवतु-प्रत्यये स्त्रीलिङ्गे ङीप् योजने 'कृतवती' रूपं भवति।
स्पष्टीकरणम्: 'कृ' धातोः क्तवतु-प्रत्यये स्त्रीलिङ्गे ङीप् योजने 'कृतवती' रूपं भवति।
5(ग)क्षणेनैव प्राणिनः गृहविहीनाः ………… । (भू + लङ्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)Show solution
पूरितम्: क्षणेनैव प्राणिनः गृहविहीनाः अभवन्।
स्पष्टीकरणम्: 'भू' धातोः लङ्लकारे प्रथमपुरुषे बहुवचने रूपम् 'अभवन्' भवति।
स्पष्टीकरणम्: 'भू' धातोः लङ्लकारे प्रथमपुरुषे बहुवचने रूपम् 'अभवन्' भवति।
5(घ)शान्तानि पञ्चतत्वानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां ………… । (भू + लट्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)Show solution
पूरितम्: शान्तानि पञ्चतत्वानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां भवन्ति।
स्पष्टीकरणम्: 'भू' धातोः लट्लकारे प्रथमपुरुषे बहुवचने रूपम् 'भवन्ति' भवति।
स्पष्टीकरणम्: 'भू' धातोः लट्लकारे प्रथमपुरुषे बहुवचने रूपम् 'भवन्ति' भवति।
5(ङ)मानवाः ………… यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं करणीयम् न वा? (प्रच्छ् + लट्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)Show solution
पूरितम्: मानवाः पृच्छन्ति यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं करणीयम् न वा?
स्पष्टीकरणम्: 'प्रच्छ्' धातोः लट्लकारे प्रथमपुरुषे बहुवचने रूपम् 'पृच्छन्ति' भवति।
स्पष्टीकरणम्: 'प्रच्छ्' धातोः लट्लकारे प्रथमपुरुषे बहुवचने रूपम् 'पृच्छन्ति' भवति।
5(च)नदीवेगेन ग्रामाः तद्दरे ………… । (सम् + आ + विश् + विधिलिङ्, प्रथम पुरुषः बहुवचनम्)Show solution
पूरितम्: नदीवेगेन ग्रामाः तद्दरे समाविशेयुः।
स्पष्टीकरणम्: 'सम् + आ + विश्' धातोः विधिलिङ्लकारे प्रथमपुरुषे बहुवचने रूपम् 'समाविशेयुः' भवति।
स्पष्टीकरणम्: 'सम् + आ + विश्' धातोः विधिलिङ्लकारे प्रथमपुरुषे बहुवचने रूपम् 'समाविशेयुः' भवति।
6(अ)(क)किञ्च = ………… + च (परसवर्णसन्धि)Show solution
उत्तरम्: किञ्च = किम् + च
नियमः: 'म्' के बाद 'च' आने पर 'म्' का परसवर्ण 'ञ्' हो जाता है — किम् + च = किञ्च।
नियमः: 'म्' के बाद 'च' आने पर 'म्' का परसवर्ण 'ञ्' हो जाता है — किम् + च = किञ्च।
6(अ)(ख)………… = नगरम् + तु (परसवर्णसन्धि)Show solution
उत्तरम्: नगरन्तु = नगरम् + तु
नियमः: 'म्' के बाद 'त्' आने पर 'म्' का परसवर्ण 'न्' हो जाता है — नगरम् + तु = नगरन्तु।
नियमः: 'म्' के बाद 'त्' आने पर 'म्' का परसवर्ण 'न्' हो जाता है — नगरम् + तु = नगरन्तु।
6(अ)(ग)विपन्नञ्च = ………… + ………… (परसवर्णसन्धि)Show solution
उत्तरम्: विपन्नञ्च = विपन्नम् + च
नियमः: 'म्' के बाद 'च' आने पर 'म्' का परसवर्ण 'ञ्' होता है — विपन्नम् + च = विपन्नञ्च।
नियमः: 'म्' के बाद 'च' आने पर 'म्' का परसवर्ण 'ञ्' होता है — विपन्नम् + च = विपन्नञ्च।
6(अ)(घ)………… = किम् + नु (परसवर्णसन्धि)Show solution
उत्तरम्: किन्नु = किम् + नु
नियमः: 'म्' के बाद 'न्' आने पर 'म्' का परसवर्ण 'न्' होता है — किम् + नु = किन्नु।
नियमः: 'म्' के बाद 'न्' आने पर 'म्' का परसवर्ण 'न्' होता है — किम् + नु = किन्नु।
6(अ)(ङ)भुजनगरन्तु = ………… + ………… (परसवर्णसन्धि)Show solution
उत्तरम्: भुजनगरन्तु = भुजनगरम् + तु
नियमः: 'म्' के बाद 'त्' आने पर 'म्' का परसवर्ण 'न्' होता है — भुजनगरम् + तु = भुजनगरन्तु।
नियमः: 'म्' के बाद 'त्' आने पर 'म्' का परसवर्ण 'न्' होता है — भुजनगरम् + तु = भुजनगरन्तु।
6(अ)(च)………… = सम् + चयः (परसवर्णसन्धि)Show solution
उत्तरम्: सञ्चयः = सम् + चयः
नियमः: 'म्' के बाद 'च्' आने पर 'म्' का परसवर्ण 'ञ्' होता है — सम् + चयः = सञ्चयः।
नियमः: 'म्' के बाद 'च्' आने पर 'म्' का परसवर्ण 'ञ्' होता है — सम् + चयः = सञ्चयः।
6(आ)(क)शिशवस्तु = ………… + ………… (विसर्गसन्धि)Show solution
उत्तरम्: शिशवस्तु = शिशवः + तु
नियमः: विसर्ग के बाद 'त्' आने पर विसर्ग 'स्' हो जाता है — शिशवः + तु = शिशवस्तु।
नियमः: विसर्ग के बाद 'त्' आने पर विसर्ग 'स्' हो जाता है — शिशवः + तु = शिशवस्तु।
6(आ)(ख)………… = विस्फोटैः + अपि (विसर्गसन्धि)Show solution
उत्तरम्: विस्फोटैरपि = विस्फोटैः + अपि
नियमः: विसर्ग के बाद स्वर आने पर विसर्ग 'र्' हो जाता है — विस्फोटैः + अपि = विस्फोटैरपि।
नियमः: विसर्ग के बाद स्वर आने पर विसर्ग 'र्' हो जाता है — विस्फोटैः + अपि = विस्फोटैरपि।
6(आ)(ग)सहस्रशोऽन्ये = ………… + अन्ये (विसर्गसन्धि)Show solution
उत्तरम्: सहस्रशोऽन्ये = सहस्रशः + अन्ये
नियमः: विसर्ग से पूर्व 'अ' हो और बाद में भी 'अ' हो तो विसर्ग 'ओ' हो जाता है और बाद का 'अ' लुप्त होकर अवग्रह (ऽ) लगता है — सहस्रशः + अन्ये = सहस्रशोऽन्ये।
नियमः: विसर्ग से पूर्व 'अ' हो और बाद में भी 'अ' हो तो विसर्ग 'ओ' हो जाता है और बाद का 'अ' लुप्त होकर अवग्रह (ऽ) लगता है — सहस्रशः + अन्ये = सहस्रशोऽन्ये।
6(आ)(घ)विचित्रोऽयम् = विचित्रः + ………… (विसर्गसन्धि)Show solution
उत्तरम्: विचित्रोऽयम् = विचित्रः + अयम्
नियमः: 'अः' के बाद 'अ' आने पर विसर्ग 'ओ' हो जाता है और बाद का 'अ' अवग्रह (ऽ) हो जाता है — विचित्रः + अयम् = विचित्रोऽयम्।
नियमः: 'अः' के बाद 'अ' आने पर विसर्ग 'ओ' हो जाता है और बाद का 'अ' अवग्रह (ऽ) हो जाता है — विचित्रः + अयम् = विचित्रोऽयम्।
6(आ)(ङ)………… = भूकम्पः + जायते (विसर्गसन्धि)Show solution
उत्तरम्: भूकम्पो जायते = भूकम्पः + जायते
नियमः: 'अः' के बाद 'ज्' (अघोष नहीं, घोष व्यञ्जन) आने पर विसर्ग 'ओ' हो जाता है — भूकम्पः + जायते = भूकम्पो जायते।
नियमः: 'अः' के बाद 'ज्' (अघोष नहीं, घोष व्यञ्जन) आने पर विसर्ग 'ओ' हो जाता है — भूकम्पः + जायते = भूकम्पो जायते।
6(आ)(च)वामनकल्प एव = ………… + ………… (विसर्गसन्धि)Show solution
उत्तरम्: वामनकल्प एव = वामनकल्पः + एव
नियमः: 'अः' के बाद 'ए' (स्वर) आने पर विसर्ग लुप्त हो जाता है — वामनकल्पः + एव = वामनकल्प एव।
नियमः: 'अः' के बाद 'ए' (स्वर) आने पर विसर्ग लुप्त हो जाता है — वामनकल्पः + एव = वामनकल्प एव।
7(अ)'क' स्तम्भे पदानि दत्तानि 'ख' स्तम्भे विलोमपदानि, तयोः संयोगं कुरुत।Show solution
उत्तरम्:
| क (पदम्) | ख (विलोमपदम्) |
|---|---|
| सम्पन्नम् | विपन्नम् |
| ध्वस्तभवनेषु | नवनिर्मितभवनेषु |
| निस्सरन्तीभिः | प्रविशन्तीभिः |
| निर्माय | विनाश्य |
| क्षणेनैव | सुचिरेणैव |
| क (पदम्) | ख (विलोमपदम्) |
|---|---|
| सम्पन्नम् | विपन्नम् |
| ध्वस्तभवनेषु | नवनिर्मितभवनेषु |
| निस्सरन्तीभिः | प्रविशन्तीभिः |
| निर्माय | विनाश्य |
| क्षणेनैव | सुचिरेणैव |
7(आ)'क' स्तम्भे पदानि दत्तानि 'ख' स्तम्भे समानार्थकपदानि, तयोः संयोगं कुरुत।Show solution
उत्तरम्:
| क (पदम्) | ख (समानार्थकपदम्) |
|---|---|
| पर्याकुलम् | व्याकुलम् |
| नष्टाः | विशीर्णाः |
| क्रोधयुक्ताम् | प्रकुपिताम् |
| उद्गिरन्तः | प्रकट्यन्तः |
| संत्रोद्य | विदार्य |
| क (पदम्) | ख (समानार्थकपदम्) |
|---|---|
| पर्याकुलम् | व्याकुलम् |
| नष्टाः | विशीर्णाः |
| क्रोधयुक्ताम् | प्रकुपिताम् |
| उद्गिरन्तः | प्रकट्यन्तः |
| संत्रोद्य | विदार्य |
8(अ)(क)धृतवान् — प्रकृति-प्रत्यययोः विभागःShow solution
उत्तरम्: धृतवान् = धृ + क्तवतु (पुं॰ प्रथमा एकवचनम्)
(धृ धातुः + क्तवतु प्रत्ययः → धृतवत् → प्रथमा एकवचने धृतवान्)
(धृ धातुः + क्तवतु प्रत्ययः → धृतवत् → प्रथमा एकवचने धृतवान्)
8(अ)(ख)हसन् — प्रकृति-प्रत्यययोः विभागःShow solution
उत्तरम्: हसन् = हस् + शत् (पुं॰ प्रथमा एकवचनम्)
(हस् धातुः + शत् प्रत्ययः → हसत् → प्रथमा एकवचने हसन्)
(हस् धातुः + शत् प्रत्ययः → हसत् → प्रथमा एकवचने हसन्)
8(अ)(ग)विशीर्णा = वि + शॄ + क्त + ………… (प्रकृति-प्रत्यययोः विभागः)Show solution
उत्तरम्: विशीर्णा = वि + शॄ + क्त + ङीप् (स्त्री)
(वि + शॄ धातोः क्त-प्रत्यये 'विशीर्ण' → स्त्रीलिङ्गे ङीप् योजने 'विशीर्णा')
(वि + शॄ धातोः क्त-प्रत्यये 'विशीर्ण' → स्त्रीलिङ्गे ङीप् योजने 'विशीर्णा')
8(अ)(घ)प्रचलन्ती = ………… + ………… + शत् + ङीप् (स्त्री) (प्रकृति-प्रत्यययोः विभागः)Show solution
उत्तरम्: प्रचलन्ती = प्र + चल् + शत् + ङीप् (स्त्री)
(प्र उपसर्गः + चल् धातुः + शत् प्रत्ययः → प्रचलत् → स्त्रीलिङ्गे ङीप् → प्रचलन्ती)
(प्र उपसर्गः + चल् धातुः + शत् प्रत्ययः → प्रचलत् → स्त्रीलिङ्गे ङीप् → प्रचलन्ती)
8(अ)(ङ)हतः — प्रकृति-प्रत्यययोः विभागःShow solution
उत्तरम्: हतः = हन् + क्त
(हन् धातुः + क्त प्रत्ययः → हत → प्रथमा एकवचने हतः)
(हन् धातुः + क्त प्रत्ययः → हत → प्रथमा एकवचने हतः)
8(आ)(क)महत् च तत् कम्पनम् — समस्तपदं लिखतShow solution
उत्तरम्: महाकम्पनम्
(कर्मधारयसमासः — महत् + कम्पनम् = महाकम्पनम्)
(कर्मधारयसमासः — महत् + कम्पनम् = महाकम्पनम्)
8(आ)(ख)दारुणा च सा विभीषिका — समस्तपदं लिखतShow solution
उत्तरम्: दारुणविभीषिका
(कर्मधारयसमासः — दारुणा विभीषिका = दारुणविभीषिका)
(कर्मधारयसमासः — दारुणा विभीषिका = दारुणविभीषिका)
8(आ)(ग)ध्वस्तेषु च तेषु भवनेषु — समस्तपदं लिखतShow solution
उत्तरम्: ध्वस्तभवनेषु
(कर्मधारयसमासः — ध्वस्तेषु भवनेषु = ध्वस्तभवनेषु)
(कर्मधारयसमासः — ध्वस्तेषु भवनेषु = ध्वस्तभवनेषु)
8(आ)(घ)प्राक्तने च तस्मिन् युगे — समस्तपदं लिखतShow solution
उत्तरम्: प्राक्तनयुगे
(कर्मधारयसमासः — प्राक्तने युगे = प्राक्तनयुगे)
(कर्मधारयसमासः — प्राक्तने युगे = प्राक्तनयुगे)
8(आ)(ङ)महत् च तत् राष्ट्रं तस्मिन् — समस्तपदं लिखतShow solution
उत्तरम्: महाराष्ट्रे
(कर्मधारयसमासः — महत् राष्ट्रम् = महाराष्ट्रम्, सप्तमी एकवचने महाराष्ट्रे)
(कर्मधारयसमासः — महत् राष्ट्रम् = महाराष्ट्रम्, सप्तमी एकवचने महाराष्ट्रे)
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in भूकम्पविभीषिका for CBSE Class 10 Sanskrit?
भूकम्पविभीषिका covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in भूकम्पविभीषिका — CBSE Class 10 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for भूकम्पविभीषिका Class 10 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in भूकम्पविभीषिका (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for भूकम्पविभीषिका
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full भूकम्पविभीषिका chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.