बुद्धिर्बलवती सदा

उत्तरम्: बुद्धिमती मार्गे (वने/काननमार्गे) व्याघ्रं ददर्श।

उत्तरम्: भामिनी बुद्ध्या विमुक्ता।

उत्तरम्: सर्वदा सर्वकार्येषु बुद्धि: बलवती।

उत्तरम्: व्याघ्र: मानुषात् बिभेति।

उत्तरम्: प्रत्युत्पन्नमति: बुद्धिमती शृंगालम् आक्षिपन्ती उवाच।

उत्तरम्: बुद्धिमती पुत्रद्वयेन उपेता पितृगृहं प्रति चलिता। (अर्थात् वह अपने दो पुत्रों के साथ पिता के घर की ओर चली।)

उत्तरम्: व्याघ्र: 'इयं व्याघ्रमारी अस्ति, एनां खादितुं न शक्नोमि, अत: पलायनमेव श्रेयः' इति विचार्य पलायित:। (अर्थात् 'यह व्याघ्रमारी है' — ऐसा मानकर वह भाग गया।)

उत्तरम्: लोके प्रत्युत्पन्नमति: (तीव्रबुद्धिः जनः) महतो भयात् मुच्यते।

उत्तरम्: जम्बुक: — 'त्वं व्याघ्रत्रयम् आनेतुं प्रतिज्ञाय एकमेव आनीतवान्, अतः त्वं मानुषात् बिभेषि' — इति वदन् व्याघ्रस्य उपहासं करोति।

उत्तरम्: बुद्धिमती शृंगालम् उक्तवती — 'रे धूर्त! त्वं पूर्वं मह्यं व्याघ्रत्रयं दातुं प्रतिज्ञातवान्, परन्तु अधुना एकमेव आनीतवान्। अतः एनं गृहीत्वा गम्यताम्' इति।

प्रश्न: तत्र कः राजपुत्र: वसति स्म?

प्रश्न: बुद्धिमती कया पुत्रौ प्रहतवती?

प्रश्न: किं दृष्ट्वा धूर्त: शृंगाल: अवदत्?

प्रश्न: त्वं कस्मात् बिभेषि?

प्रश्न: पुरा त्वया किं दत्तम्?

घटनाक्रम:

1. (च) बुद्धिमती पुत्रद्वयं उपेता पितुर्गृहं प्रति चलिता।
2. (घ) मार्गे सा एकं व्याघ्रम् अपश्यत्।
3. (ङ) व्याघ्रं दृष्ट्वा सा पुत्रौ ताडयन्ती उवाच — अधुना एकमेव व्याघ्र: विभज्य भुज्यताम्।
4. (क) व्याघ्र: व्याघ्रमारी इयमिति मत्वा पलायित:।
5. (ग) जम्बुककृतोत्साह: व्याघ्र: पुन: काननम् आगच्छत्।
6. (छ) 'त्वं व्याघ्रत्रयम् आनेतुं' प्रतिज्ञाय एकमेव आनीतवान्।
7. (ख) प्रत्युत्पन्नमति: सा शृंगालम् आक्षिपन्ती उवाच।
8. (ज) गलबद्धशृंगालक: व्याघ्र: पुन: पलायित:।

पितुर्गृहम् = पितु: + गृहम्

(विसर्गसन्धि: — विसर्गस्य स्थाने 'र्' आदेश:)

एकैक: = एक + एक:

(वृद्धिसन्धि: — अ + ए = ऐ)

अन्य: + अपि = अन्योऽपि

(विसर्गसन्धि: — विसर्गात् पूर्वम् 'अ', परे 'अ', अतः विसर्गस्य 'ओ' आदेश: तथा पूर्वस्वरलोप:)

इति + उक्त्वा = इत्युक्त्वा

(यण्सन्धि: — इ + उ = यु)

यत्र + आस्ते = यत्रास्ते

(दीर्घसन्धि: — अ + आ = आ)

ददर्श = दृष्टवान् (देखा)

(दृश् धातु, लिट् लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन)

जगाद = अकथयत् (कहा)

(वद्/गद् धातु, लिट् लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन)

ययौ = गतवान् (गया)

(या धातु, लिट् लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन)

अत्तुम् = खादितुम् (खाने के लिए)

(अद् धातु, तुमुन् प्रत्यय)

मुच्यते = मुक्तो भवति (मुक्त होता है)

(मुच् धातु, कर्मवाच्य, लट् लकार)

ईश्वते = इच्छति (इच्छा करता है / समर्थ होता है)

(ईश् धातु, लट् लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन)

वनम् = काननम्

शृंगाल: = जम्बुक:

शीघ्रम् = त्वरितम् / सत्वरम्

पत्नी = भामिनी / जाया

गच्छसि = यासि

प्रथम: ↔ द्वितीय: / अन्तिम:

उक्त्वा ↔ श्रुत्वा

अधुना ↔ पुरा (पहले / प्राचीनकाल में)

अवेला ↔ सुवेला / वेला

बुद्धिहीना ↔ बुद्धिमती