सौहार्द प्रकृते शोभा

उत्तरम्: वनराज: वानराभ्याम् दुरवस्थां प्राप्त:।

उत्तरम्: काक: वातावरणं कर्कशध्वनिना आकुलीकरोति।

उत्तरम्: काकचेष्ट: विद्यार्थी आदर्श: (उत्तम:) छात्र: मन्यते।

उत्तरम्: गज: आत्मानं बलशालिनं, विशालकायं, पराक्रमिणं च कथयति।

उत्तरम्: बक: निरीहान् (निर्दोषान्) मीनान् क्रूरतया भक्षयति।

उत्तरम्: य: राजा प्रजापालने असमर्थ: भवति, य: स्वार्थपरायण: भवति, स: निःसंशयं कृतान्त: (यम:) मन्यते।

उत्तरम्: बक: कथयति यत् स: ध्यानमग्न: स्थित्वा, स्थितप्रज्ञ: इव अविचल: तिष्ठित्वा, वन्यजन्तूनां रक्षोपायान् चिन्तयति।

उत्तरम्: अन्ते प्रकृतिमाता प्रविश्य सर्वप्रथमं वदति — "भो: भो: प्राणिन:! यूयं सर्वे मम सन्तान: एव। अत: कलहं परित्यज्य परस्परं सहयोगेन वसत।"

उत्तरम्: यदि राजा सम्यक् न भवति, स्वार्थपरायण: भवति, प्रजापालने असमर्थ: भवति, तदा प्रजा अराजकतायां विप्लवेत — अर्थात् प्रजा अव्यवस्थायां पतेत, दुःखिता भवेत।

उत्तरम्: मयूर: पिच्छानि प्रसार्य, नृत्यमुद्रायां स्थित: भवति। तस्य नृत्यं प्रकृते: आराधना इव भवति।

उत्तरम्: अन्ते सर्वे मिलित्वा मयूरस्य राज्याभिषेकाय तत्परा: भवन्ति, यत: मयूर: सर्वगुणसम्पन्न:, सुन्दर:, नृत्यकुशल: च अस्ति।

उत्तरम्: अस्मिन् नाटके सप्त पात्राणि सन्ति — सिंह:, गज:, काक:, बक:, मयूर:, वानर:, उलूक: च। (प्रकृतिमाता अपि प्रविशति।)

प्रश्न: सिंह: काभ्याम् स्वरक्षायाम् असमर्थ: एवासीत्?

*(रेखांकितपदं 'वानराभ्याम्' — तृतीयाद्विवचनम्, अत: 'काभ्याम्' इति प्रश्नपदम्।)*

प्रश्न: गज: वन्यपशून् तुदन्तं केन पोथयित्वा मारयति?

*(रेखांकितपदं 'शुण्डेन' — तृतीयाएकवचनम्, अत: 'केन' इति प्रश्नपदम्।)*

प्रश्न: वानर: आत्मानं कस्मै योग्यं मन्यते?

*(रेखांकितपदं 'वनराजपदाय' — चतुर्थ्येकवचनम्, अत: 'कस्मै' इति प्रश्नपदम्।)*

प्रश्न: कस्य नृत्यं प्रकृते: आराधना?

*(रेखांकितपदं 'मयूरस्य' — षष्ठ्येकवचनम्, अत: 'कस्य' इति प्रश्नपदम्।)*

प्रश्न: सर्वे काम् प्रणमन्ति?

*(रेखांकितपदं 'प्रकृतिमातरम्' — द्वितीयाएकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्, अत: 'काम्' इति प्रश्नपदम्।)*

(क) सिंह: आत्मानं तुदन्तं वानरं मारयति। — न
*(सिंह: वानराभ्यां स्वरक्षायाम् असमर्थ: आसीत्, न तु वानरं मारयति।)*

(ख) का-का इति बकस्य ध्वनि: भवति। — न
*(का-का इति काकस्य ध्वनि: भवति, बकस्य नहि।)*

(ग) काकपिक्यो: वर्ण: कृष्ण: भवति। — आम्
*(काकस्य च पिकस्य च वर्ण: कृष्ण: एव भवति।)*

(घ) गज: लघुकाय:, निर्बल: च भवति। — न
*(गज: विशालकाय:, बलशाली च भवति।)*

(ङ) मयूर: बकस्य कारणात् पक्षिकुलम् अवमानितं मन्यते। — आम्
*(मयूर: बकस्य दुराचरणेन पक्षिकुलम् अवमानितं मन्यते।)*

(च) अन्योन्यसहयोगेन प्राणिनाम् लाभ: जायते। — आम्
*(परस्परसहयोगेन एव सर्वेषां लाभ: भवति — इदमेव नाटकस्य मुख्यसन्देशम्।)*

(क) काक: मेध्यामेध्यभक्षक: भवति।
*(काक: शुद्धाशुद्धं सर्वं भक्षयति।)*

(ख) पिक: परभृत् अपि कथ्यते।
*(पिक: = कोकिल:, य: काकेन पाल्यते, अत: 'परभृत्' इति नाम।)*

(ग) बक: अविचल: स्थितप्रज्ञ: इव तिष्ठति।
*(बक: ध्यानमग्न: इव निश्चल: तिष्ठति।)*

(घ) मयूर: अहिभुक् इति नाम्ना अपि ज्ञायते।
*(मयूर: सर्पान् भक्षयति, अत: 'अहिभुक्' इति नाम।)*

(ङ) उलूक: आत्मश्लाघाहीन: पदनिर्लिप्त: च आसीत्।
*(उलूक: स्वप्रशंसां न करोति, पदे च आसक्ति: नास्ति।)*

(च) सर्वेषामेव महत्त्वं विद्यते यथासमयम्।
*(प्रत्येकस्य प्राणिन: महत्त्वं स्वस्वसमये भवति।)*

उदाहरणम्:
कर्तृवाच्यम् → कर्मवाच्यम्
क्रुद्ध: सिंह: इतस्तत: धावति गर्जति च। → क्रुद्धेन सिंहेन इतस्तत: धाव्यते गर्ज्यते च।

---

(क) त्वया सत्यं कथितम्। (कर्मवाच्यम्)
→ कर्तृवाच्यम्: त्वं सत्यम् अकथय:।
*(कर्मवाच्ये 'त्वया' → कर्तृवाच्ये 'त्वम्'; 'कथितम्' → 'अकथय:')*

(ख) सिंह: सर्वजन्तून् पृच्छति। (कर्तृवाच्यम्)
→ कर्मवाच्यम्: सिंहेन सर्वे जन्तव: पृच्छ्यन्ते।
*(कर्तृवाच्ये 'सिंह:' → कर्मवाच्ये 'सिंहेन'; 'पृच्छति' → 'पृच्छ्यन्ते')*

(ग) काक: पिकस्य संततिं पालयति। (कर्तृवाच्यम्)
→ कर्मवाच्यम्: काकेन पिकस्य संतति: पाल्यते।
*(कर्तृवाच्ये 'काक:' → कर्मवाच्ये 'काकेन'; 'पालयति' → 'पाल्यते')*

(घ) मयूर: विधात्रा एव पक्षिराज: वनराज: वा कृत:। (कर्मवाच्यम्)
→ कर्तृवाच्यम्: विधाता एव मयूरं पक्षिराजं वनराजं वा करोति।
*(कर्मवाच्ये 'विधात्रा' → कर्तृवाच्ये 'विधाता'; 'कृत:' → 'करोति')*

(ङ) सर्वै: खगै: कोऽपि खग: एव वनराज: कर्तुमिष्यते स्म। (कर्मवाच्यम्)
→ कर्तृवाच्यम्: सर्वे खगा: कमपि खगम् एव वनराजं कर्तुम् इच्छन्ति स्म।
*(कर्मवाच्ये 'सर्वै: खगै:' → कर्तृवाच्ये 'सर्वे खगा:'; 'इष्यते स्म' → 'इच्छन्ति स्म')*

(च) सर्वे मिलित्वा प्रकृतिसौन्दर्याय प्रयत्नं कुर्वन्तु। (कर्तृवाच्यम्)
→ कर्मवाच्यम्: सर्वै: मिलित्वा प्रकृतिसौन्दर्याय प्रयत्न: क्रियताम्।
*(कर्तृवाच्ये 'सर्वे' → कर्मवाच्ये 'सर्वै:'; 'कुर्वन्तु' → 'क्रियताम्')*

(क) तुच्छजीवै: →
समासविग्रह: तुच्छाश्च ते जीवाश्च तै: — कर्मधारयसमास:
*(तुच्छ = नगण्य; जीव = प्राणी; तुच्छजीव = नगण्यप्राणी)*

(ख) वृक्षोपरि →
समासविग्रह: वृक्षस्य उपरि — अव्ययीभावसमास:
*(वृक्ष + उपरि = वृक्षोपरि = वृक्ष के ऊपर)*

(ग) पक्षिणां सम्राट् →
समस्तपदम्: पक्षिसम्राट् — षष्ठीतत्पुरुषसमास:
*(पक्षिणां सम्राट् = पक्षियों का सम्राट्)*

(घ) स्थिताः प्रज्ञा यस्य स: →
समस्तपदम्: स्थितप्रज्ञ: — बहुव्रीहिसमास:
*(यस्य प्रज्ञा स्थिरा अस्ति स: = स्थितप्रज्ञ:)*

(ङ) अपूर्वम् →
समासविग्रह: न पूर्वम् — नञ्तत्पुरुषसमास:
*(न + पूर्व = अपूर्व = जो पहले न हुआ हो)*

(च) व्याघ्रचित्रकौ →
समासविग्रह: व्याघ्रश्च चित्रकश्च — द्वन्द्वसमास:
*(व्याघ्र = बाघ; चित्रक = चीता; दोनों का समाहार)*