सूक्तय (Part 2) — NCERT Solutions
CBSE · Class 10 · Sanskrit
NCERT Solutions for सूक्तय (Part 2), CBSE Class 10 Sanskrit: 38 textbook questions solved step by step. Part of the CBSE Class 10 Sanskrit syllabus.
Interactive on Super Tutor
Studying सूक्तय? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for NCERT solutions and more.
Free trial, no card needed.
The first 19 solutions are open to read. The other 19 are free with a Super Tutor account.
अभ्यासः — सूक्तयः (Chapter: सूक्तयः, Sanskrit Class 10)
1(क)पिता पुत्राय बाल्ये किं यच्छति?Show solution
दिया गया: पाठ 'सूक्तयः' के श्लोकों पर आधारित प्रश्न।
उत्तर: पिता पुत्राय बाल्ये विद्याधनम् यच्छति।
(पिता पुत्र को बाल्यकाल में विद्यारूपी धन देता है।)
1(ख)विमूढधीः कीदृशीं वाचं परित्यजति?Show solution
उत्तर: विमूढधीः धर्मप्रदाम् (सत्यां मधुरां च) वाचं परित्यजति।
(मूर्ख व्यक्ति धर्म देने वाली — सत्य और मधुर — वाणी को छोड़ देता है।)
1(ग)अस्मिन् लोके के एव चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः?Show solution
उत्तर: अस्मिन् लोके विद्वांसः एव चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।
(इस संसार में विद्वान् लोग ही नेत्रवान् (चक्षुष्मान्) कहे गए हैं।)
1(घ)प्राणेभ्योऽपि कः रक्षणीयः?Show solution
उत्तर: प्राणेभ्योऽपि सदाचारः रक्षणीयः।
(प्राणों से भी बढ़कर सदाचार की रक्षा करनी चाहिए।)
1(ङ)आत्मनः श्रेयः इच्छन् नरः कीदृशं कर्म न कुर्यात्?Show solution
उत्तर: आत्मनः श्रेयः इच्छन् नरः परेषाम् अहितम् (अनिष्टं) कर्म न कुर्यात्।
(अपना कल्याण चाहने वाला मनुष्य दूसरों का अहित करने वाला कर्म न करे।)
1(च)वाचि का भवेत्?Show solution
उत्तर: वाचि पटुता (वाक्पटुता) भवेत्।
(वाणी में चतुरता / कुशलता होनी चाहिए।)
2(क)संसारे विद्वांसः ज्ञानचक्षुभिः नेत्रवन्तः कथ्यन्ते। (स्थूलपद के आधार पर प्रश्न बनाइए)Show solution
स्थूलपद: विद्वांसः
निर्मित प्रश्न: संसारे के ज्ञानचक्षुभिः नेत्रवन्तः कथ्यन्ते?
2(ख)जनकेन सुताय शैशवे विद्याधनं दीयते। (स्थूलपद के आधार पर प्रश्न बनाइए)Show solution
स्थूलपद: सुताय
निर्मित प्रश्न: जनकेन कस्मै शैशवे विद्याधनं दीयते?
2(ग)तत्त्वार्थस्य निर्णयः विवेकेन कर्तुं शक्यः। (स्थूलपद के आधार पर प्रश्न बनाइए)Show solution
स्थूलपद: विवेकेन
निर्मित प्रश्न: तत्त्वार्थस्य निर्णयः केन कर्तुं शक्यः?
2(घ)धैर्यवान् लोके परिभवं न प्राप्नोति। (स्थूलपद के आधार पर प्रश्न बनाइए)Show solution
स्थूलपद: धैर्यवान्
निर्मित प्रश्न: कः लोके परिभवं न प्राप्नोति?
2(ङ)आत्मकल्याणम् इच्छन् नरः परेषाम् अनिष्टं न कुर्यात्। (स्थूलपद के आधार पर प्रश्न बनाइए)Show solution
स्थूलपद: परेषाम् अनिष्टम्
निर्मित प्रश्न: आत्मकल्याणम् इच्छन् नरः किम् न कुर्यात्?
3(क)पाठात् चित्वा अधोलिखित श्लोक का अन्वय उचित पदक्रम से पूर्ण कीजिए — पिता --- बाल्ये महत् विद्याधनं यच्छति, अस्य पिता किं तप: तेपे इत्युक्ति: ---Show solution
अन्वय (पूर्ण):
पिता पुत्राय बाल्ये महत् विद्याधनं यच्छति, अस्य पिता किं तपः तेपे इत्युक्तिः श्लाघ्या।
भावार्थ: पिता पुत्र को बाल्यकाल में महान् विद्यारूपी धन देता है। (ऐसे पुत्र को देखकर लोग कहते हैं कि) 'इसके पिता ने क्या तप किया होगा!' — यह प्रशंसनीय उक्ति है।
3(ख)येन --- यत् प्रोक्तं तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः येन कर्तु --- भवेत्, सः --- इति ---।Show solution
अन्वय (पूर्ण):
येन केनापि यत् प्रोक्तं तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः येन कर्तुं शक्यं भवेत्, सः विवेकी इति उच्यते।
भावार्थ: किसी के द्वारा जो भी कहा गया हो, उसके तत्त्व और अर्थ का निर्णय करने में जो समर्थ हो, वह विवेकी कहलाता है।
3(ग)य आत्मनः श्रेयः --- सुखानि च इच्छति, परेभ्यः अहितं --- कदापि च न ---।Show solution
अन्वय (पूर्ण):
यः आत्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च इच्छति, परेभ्यः अहितं कर्म कदापि च न कुर्यात्।
भावार्थ: जो मनुष्य अपना कल्याण और अनेक सुख चाहता है, वह दूसरों का अहित करने वाला कार्य कभी न करे।
4-क(क)श्लोक संख्या 3 के आधार पर — धर्मप्रदां वाचं कः त्यजति?Show solution
उत्तर: धर्मप्रदां वाचं विमूढधीः (मूर्खः पुरुषः) त्यजति।
(धर्म देने वाली वाणी को मूर्ख व्यक्ति छोड़ देता है।)
4-क(ख)श्लोक संख्या 3 के आधार पर — मूढः पुरुषः कां वाणीं वदति?Show solution
उत्तर: मूढः पुरुषः परुषाम् (कठोरां / अप्रियां) वाणीं वदति।
(मूर्ख पुरुष कठोर / अप्रिय वाणी बोलता है।)
4-क(ग)श्लोक संख्या 3 के आधार पर — मन्दमतिः कीदृशं फलं खादति?Show solution
उत्तर: मन्दमतिः अपक्वम् फलं खादति।
(मन्दबुद्धि व्यक्ति कच्चा फल खाता है — अर्थात् पके (सत्य-मधुर) वचन को छोड़कर कच्चे (कठोर) वचन का सेवन करता है।)
4-ख(क)श्लोक संख्या 7 के आधार पर — कियन्ति सुखानि इच्छति?Show solution
उत्तर: सः प्रभूतानि (अत्यधिकानि) सुखानि इच्छति।
(वह अत्यधिक सुखों की इच्छा करता है।)
4-ख(ख)श्लोक संख्या 7 के आधार पर — सः कदापि किं न कुर्यात्?Show solution
उत्तर: सः कदापि परेषाम् अहितम् (अनिष्टं कर्म) न कुर्यात्।
(वह कभी भी दूसरों का अहित करने वाला कार्य न करे।)
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
Free with a Super Tutor account
19 more solved questions in सूक्तय
They are free with a Super Tutor account, along with practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start, no card needed.
Frequently Asked Questions
What are the important topics in सूक्तय for CBSE Class 10 Sanskrit?
Are these NCERT Solutions for सूक्तय free?
How should I revise सूक्तय for the CBSE Class 10 board exam?
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for सूक्तय
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Important Questions
Exam-style questions with answers
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Concept Maps
See how topics connect
Study Plan
Step-by-step plan for this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Syllabus
What topics to cover
For serious students
Get the full सूक्तय chapter — start free.
Quizzes, flashcards, an AI doubt solver and a study plan for CBSE Class 10 Sanskrit. Free to start, no card needed.