जननी तुल्यवत्सला (Part 2) — NCERT Solutions

प्रश्न: केषाम् माता सुरभि: आसीत्?

(स्थूलपदम् 'धेनूनाम्' — षष्ठीविभक्तिः अत: 'केषाम्' इति प्रश्न: भवति।)

प्रश्न: कियत्सु पुत्रेषु सत्स्वपि सा दु:खी आसीत्?

(स्थूलपदम् 'सहस्राधिकेषु' — संख्यावाचकम् अत: 'कियत्सु' इति प्रश्न: भवति।)

सन्धि: कुर्वन् + आसीत् = कुर्वन्नासीत्

सन्धिनाम: अनुनासिकसन्धि: (न् + आ = न्ना) — पूर्वपदस्य अन्तिम: न्-वर्ण: परपदस्य आकारेण सह मिलित्वा 'न्ना' भवति।

विच्छेद: तयोरेक: = तयो: + एक:

सन्धिनाम: विसर्गसन्धि: — 'तयो:' इत्यस्य विसर्ग: (:) 'ए' इत्यस्य पूर्वे 'र्' भवति, अत: 'तयोर्' + 'एक:' = 'तयोरेक:' इति जायते।

सन्धि: न + उत्थित: = नोत्थित:

सन्धिनाम: गुणसन्धि: (अ + उ = ओ) — 'न' इत्यस्य अकार: 'उत्थित:' इत्यस्य उकारेण सह मिलित्वा 'ओ' भवति।

विच्छेद: सत्स्वपि = सत्सु + अपि

सन्धिनाम: विसर्गसन्धि: / व्यञ्जनसन्धि: — 'सत्सु' इत्यस्य उकारस्य विसर्गस्थाने 'अपि' इत्यस्य पूर्वे लोप: भूत्वा सन्धि: जायते।

सन्धि: तथा + अपि = तथापि (दीर्घसन्धि: — आ + अ = आ)

तथापि + अहम् = तथाप्यहम् (यण्सन्धि: — इ + अ = य्)

तथाप्यहम् + एतस्मिन् = तथाप्यहमेतस्मिन् (गुणसन्धि: — म् + ए = मे)

पूर्णसन्धि: तथाप्यहमेतस्मिन्

सन्धि: बहूनि + अपत्यानि = बहून्यपत्यानि

सन्धिनाम: यण्सन्धि: — 'बहूनि' इत्यस्य इकार: (इ) 'अपत्यानि' इत्यस्य अकारेण सह मिलित्वा 'य्' भवति, अत: 'बहून्य्' + 'अपत्यानि' = 'बहून्यपत्यानि' इति जायते।

विच्छेद: जलोपप्लव: = जल + उपप्लव:

सन्धिनाम: गुणसन्धि: (अ + उ = ओ) — 'जल' इत्यस्य अकार: 'उपप्लव:' इत्यस्य उकारेण सह मिलित्वा 'ओ' भवति।

उत्तरम्: 'सा' इति सर्वनामपदं सुरभये (धेनूनां मात्रे) प्रयुक्तम् अस्ति। सुरभि: एव इन्द्रं सम्बोध्य एवं वदति।

उत्तरम्: 'अहम्' इति सर्वनामपदं सुरभये प्रयुक्तम् अस्ति। सुरभि: स्वयम् इन्द्राय एतत् कथयति।

उत्तरम्: 'तं' इति सर्वनामपदं दुर्बलवृषभाय प्रयुक्तम् अस्ति। कृषक: तं दुर्बलं वृषभं पीडयति इत्यर्थ:।

उत्तरम्: 'मम' इति सर्वनामपदं सुरभये प्रयुक्तम् अस्ति। सुरभि: इन्द्राय कथयति यत् मम (सुरभे:) बहूनि अपत्यानि सन्ति।

उत्तरम्: 'स:' इति सर्वनामपदं इन्द्राय (त्रिदशाधिपाय) प्रयुक्तम् अस्ति। इन्द्र: एव सुरभिं सान्त्वनां दत्तवान्।

उत्तरम्: 'तव' इति सर्वनामपदं सुरभये प्रयुक्तम् अस्ति। इन्द्र: सुरभिं पृच्छति — 'तव (सुरभे:) सहस्रेषु पुत्रेषु सत्स्वपि अस्मिन् (दुर्बले पुत्रे) विशेषा प्रीति: कथम्?'

उत्तरम्: मेलनम् अधोलिखितम् अस्ति —

स्पष्टीकरणम्:

• 'कश्चित् कृषक:' — कोई एक किसान
• 'दुर्बलम् वृषभम्' — दुर्बल बैल को
• 'क्रुद्ध: कृषीवल:' — क्रोधित किसान
• 'सहस्राधिकेषु पुत्रेषु' — हजार से अधिक पुत्रों में
• 'अभ्यधिका कृपा' — अत्यधिक कृपा
• 'विस्मित: आखण्डल:' — आश्चर्यचकित इन्द्र
• 'तुल्यवत्सला जननी' — समान वात्सल्य रखने वाली माँ