Chapter 11 of 36
NCERT Solutions
जननी तुल्यवत्सला
CBSE · Class 10 · Sanskrit
NCERT Solutions for जननी तुल्यवत्सला — CBSE Class 10 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying जननी तुल्यवत्सला? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 10 students started this chapter today
32 Questions Solved · 1 Section
अभ्यास: — जननी तुल्यवत्सला
1(क)वृषभ: दीन: इति जानन्नपि क: तं नुदन् आसीत्?Show solution
उत्तरम्: कृषक: (कृषीवल:) वृषभं दीनम् इति जानन्नपि तं नुदन् आसीत्।
1(ख)वृषभ: कुत्र पपात?Show solution
उत्तरम्: वृषभ: भूमौ पपात।
1(ग)दुर्बले सुते कस्या: अधिका कृपा भवति?Show solution
उत्तरम्: दुर्बले सुते मातु: अधिका कृपा भवति।
1(घ)कयो: एक: शरीरेण दुर्बल: आसीत्?Show solution
उत्तरम्: वृषभयो: (द्वयो: वृषभयो:) एक: शरीरेण दुर्बल: आसीत्।
1(ङ)चण्डवातेन मेघरवैश्च सह क: समजायत?Show solution
उत्तरम्: चण्डवातेन मेघरवैश्च सह प्रवर्ष: (जलोपप्लव:) समजायत।
2(क)कृषक: किं करोति स्म?Show solution
उत्तरम्: कृषक: क्षेत्रकर्षणं (खेत जोतने का कार्य) करोति स्म। सः वृषभाभ्यां क्षेत्रं कर्षयन् आसीत्।
2(ख)माता सुरभि: किमर्थम् अश्रुणि मुञ्चति स्म?Show solution
उत्तरम्: माता सुरभि: स्वपुत्रस्य (दुर्बलवृषभस्य) दैन्यं दृष्ट्वा अश्रुणि मुञ्चति स्म। तस्य पुत्रस्य दुर्बलता एवं कृषकेण तस्य पीडनं दृष्ट्वा सा रोदिति स्म।
2(ग)सुरभि: इन्द्रस्य प्रश्नस्य किमुत्तरं ददाति?Show solution
उत्तरम्: इन्द्रेण पृष्टा सुरभि: उत्तरं ददाति यत् — 'भो वासव! अहं भृशं दु:खिता अस्मि। मम पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा अहं रोदिमि। स: दीन: इति जानन्नपि कृषक: तं पीडयति। अत: मम हृदयं द्रवति।' तथा च सा कथयति यत् दुर्बले पुत्रे मातु: अधिका कृपा भवति, अत: सहस्राधिकेषु पुत्रेषु सत्स्वपि सा अस्मिन् दुर्बले पुत्रे विशेषं स्नेहम् अनुभवति।
2(घ)मातु: अधिका कृपा कस्मिन् भवति?Show solution
उत्तरम्: मातु: अधिका कृपा दुर्बले (अशक्ते) सुते भवति। यस्मिन् पुत्रे अधिका पीडा अथवा दुर्बलता भवति, तस्मिन् माता अधिकं वात्सल्यं दर्शयति।
2(ङ)इन्द्र: दुर्बलवृषभस्य कष्टानि अपाकर्तुं किं कृतवान्?Show solution
उत्तरम्: इन्द्र: दुर्बलवृषभस्य कष्टानि अपाकर्तुं चण्डवातेन मेघरवैश्च सह प्रवर्षं (भारी वर्षाम्) प्रेषितवान्, येन जलोपप्लव: सञ्जात: तथा कृषक: कर्षणविमुख: भूत्वा वृषभौ गृहम् अनयत्। इत्थं वृषभस्य कर्षणकार्यात् मुक्ति: अभवत्।
2(च)जननी कीदृशी भवति?Show solution
उत्तरम्: जननी तुल्यवत्सला भवति। अर्थात् माता सर्वेषु पुत्रेषु समानरूपेण स्नेहं करोति, परन्तु दुर्बले पुत्रे तस्या: विशेषा कृपा भवति। सा सर्वान् पुत्रान् समदृष्ट्या पश्यति।
2(छ)पाठेऽस्मिन् कयो: संवाद: विद्यते?Show solution
उत्तरम्: पाठेऽस्मिन् सुरभे: (धेनूनां मातु:) इन्द्रस्य च (त्रिदशाधिपस्य) संवाद: विद्यते। इन्द्र: सुरभिं रोदन्तीं दृष्ट्वा तस्या: दु:खस्य कारणं पृच्छति, सुरभि: च तस्मै स्वपुत्रस्य दैन्यं निवेदयति।
3'क' स्तम्भे दत्तानां पदानां मेलनं 'ख' स्तम्भे दत्तै: समानार्थकपदै: कुरुत।Show solution
उत्तरम्: मेलनम् अधोलिखितम् अस्ति —
| क स्तम्भ | ख स्तम्भ |
|---|---|
| (क) कृच्छ्रेण | (vi) काठिन्येन |
| (ख) चक्षुर्भ्याम् | (iii) नेत्राभ्याम् |
| (ग) जवेन | (v) द्रुतगत्या |
| (घ) इन्द्र: | (ii) वासव: |
| (ङ) पुत्रा: | (vii) सुता: |
| (च) शीघ्रम् | (iv) अचिरम् |
| (छ) बलीवर्द: | (i) वृषभ: |
| क स्तम्भ | ख स्तम्भ |
|---|---|
| (क) कृच्छ्रेण | (vi) काठिन्येन |
| (ख) चक्षुर्भ्याम् | (iii) नेत्राभ्याम् |
| (ग) जवेन | (v) द्रुतगत्या |
| (घ) इन्द्र: | (ii) वासव: |
| (ङ) पुत्रा: | (vii) सुता: |
| (च) शीघ्रम् | (iv) अचिरम् |
| (छ) बलीवर्द: | (i) वृषभ: |
4(क)स: कृच्छ्रेण भारम् उद्वहति। (स्थूलपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणम्)Show solution
प्रश्न: स: कथं (केन प्रकारेण) भारम् उद्वहति?
*(स्थूलपदम् 'कृच्छ्रेण' — रीतिवाचकम् अत: 'कथम्' इति प्रश्न: भवति।)*
*(स्थूलपदम् 'कृच्छ्रेण' — रीतिवाचकम् अत: 'कथम्' इति प्रश्न: भवति।)*
4(ख)सुराधिप: ताम् अपृच्छत्। (स्थूलपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणम्)Show solution
प्रश्न: क: ताम् अपृच्छत्?
*(स्थूलपदम् 'सुराधिप:' — कर्तृवाचकम् अत: 'क:' इति प्रश्न: भवति।)*
*(स्थूलपदम् 'सुराधिप:' — कर्तृवाचकम् अत: 'क:' इति प्रश्न: भवति।)*
4(ग)अयम् अन्येभ्यो दुर्बल:। (स्थूलपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणम्)Show solution
प्रश्न: अयम् केभ्य: दुर्बल:?
*(स्थूलपदम् 'अन्येभ्य:' — पञ्चमीविभक्तिः अत: 'केभ्य:' इति प्रश्न: भवति।)*
*(स्थूलपदम् 'अन्येभ्य:' — पञ्चमीविभक्तिः अत: 'केभ्य:' इति प्रश्न: भवति।)*
4(घ)धेनूनाम् माता सुरभि: आसीत्। (स्थूलपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणम्)Show solution
प्रश्न: केषाम् माता सुरभि: आसीत्?
*(स्थूलपदम् 'धेनूनाम्' — षष्ठीविभक्तिः अत: 'केषाम्' इति प्रश्न: भवति।)*
*(स्थूलपदम् 'धेनूनाम्' — षष्ठीविभक्तिः अत: 'केषाम्' इति प्रश्न: भवति।)*
4(ङ)सहस्राधिकेषु पुत्रेषु सत्स्वपि सा दु:खी आसीत्। (स्थूलपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणम्)Show solution
प्रश्न: कियत्सु पुत्रेषु सत्स्वपि सा दु:खी आसीत्?
*(स्थूलपदम् 'सहस्राधिकेषु' — संख्यावाचकम् अत: 'कियत्सु' इति प्रश्न: भवति।)*
*(स्थूलपदम् 'सहस्राधिकेषु' — संख्यावाचकम् अत: 'कियत्सु' इति प्रश्न: भवति।)*
5(क)कृषक: क्षेत्रकर्षणं कुर्वन्+आसीत् — सन्धि/विच्छेद कुरुत।Show solution
सन्धि: कुर्वन् + आसीत् = कुर्वन्नासीत्
सन्धिनाम: अनुनासिकसन्धि: (न् + आ = न्ना) — पूर्वपदस्य अन्तिम: न्-वर्ण: परपदस्य आकारेण सह मिलित्वा 'न्ना' भवति।
सन्धिनाम: अनुनासिकसन्धि: (न् + आ = न्ना) — पूर्वपदस्य अन्तिम: न्-वर्ण: परपदस्य आकारेण सह मिलित्वा 'न्ना' भवति।
5(ख)तयोरेक: वृषभ: दुर्बल: आसीत् — सन्धिविच्छेदं कुरुत।Show solution
विच्छेद: तयोरेक: = तयो: + एक:
सन्धिनाम: विसर्गसन्धि: — 'तयो:' इत्यस्य विसर्ग: (:) 'ए' इत्यस्य पूर्वे 'र्' भवति, अत: 'तयोर्' + 'एक:' = 'तयोरेक:' इति जायते।
सन्धिनाम: विसर्गसन्धि: — 'तयो:' इत्यस्य विसर्ग: (:) 'ए' इत्यस्य पूर्वे 'र्' भवति, अत: 'तयोर्' + 'एक:' = 'तयोरेक:' इति जायते।
5(ग)तथापि वृष: न+उत्थित: — सन्धि कुरुत।Show solution
सन्धि: न + उत्थित: = नोत्थित:
सन्धिनाम: गुणसन्धि: (अ + उ = ओ) — 'न' इत्यस्य अकार: 'उत्थित:' इत्यस्य उकारेण सह मिलित्वा 'ओ' भवति।
सन्धिनाम: गुणसन्धि: (अ + उ = ओ) — 'न' इत्यस्य अकार: 'उत्थित:' इत्यस्य उकारेण सह मिलित्वा 'ओ' भवति।
5(घ)सत्स्वपि बहुषु पुत्रेषु अस्मिन् वात्सल्यं कथम् — सन्धिविच्छेदं कुरुत।Show solution
विच्छेद: सत्स्वपि = सत्सु + अपि
सन्धिनाम: विसर्गसन्धि: / व्यञ्जनसन्धि: — 'सत्सु' इत्यस्य उकारस्य विसर्गस्थाने 'अपि' इत्यस्य पूर्वे लोप: भूत्वा सन्धि: जायते।
सन्धिनाम: विसर्गसन्धि: / व्यञ्जनसन्धि: — 'सत्सु' इत्यस्य उकारस्य विसर्गस्थाने 'अपि' इत्यस्य पूर्वे लोप: भूत्वा सन्धि: जायते।
5(ङ)तथा+अपि+अहम्+एतस्मिन् स्नेहम् अनुभवामि — सन्धि कुरुत।Show solution
सन्धि: तथा + अपि = तथापि (दीर्घसन्धि: — आ + अ = आ)
तथापि + अहम् = तथाप्यहम् (यण्सन्धि: — इ + अ = य्)
तथाप्यहम् + एतस्मिन् = तथाप्यहमेतस्मिन् (गुणसन्धि: — म् + ए = मे)
पूर्णसन्धि: तथाप्यहमेतस्मिन्
तथापि + अहम् = तथाप्यहम् (यण्सन्धि: — इ + अ = य्)
तथाप्यहम् + एतस्मिन् = तथाप्यहमेतस्मिन् (गुणसन्धि: — म् + ए = मे)
पूर्णसन्धि: तथाप्यहमेतस्मिन्
5(च)मम बहूनि+अपत्यानि सन्ति — सन्धि कुरुत।Show solution
सन्धि: बहूनि + अपत्यानि = बहून्यपत्यानि
सन्धिनाम: यण्सन्धि: — 'बहूनि' इत्यस्य इकार: (इ) 'अपत्यानि' इत्यस्य अकारेण सह मिलित्वा 'य्' भवति, अत: 'बहून्य्' + 'अपत्यानि' = 'बहून्यपत्यानि' इति जायते।
सन्धिनाम: यण्सन्धि: — 'बहूनि' इत्यस्य इकार: (इ) 'अपत्यानि' इत्यस्य अकारेण सह मिलित्वा 'य्' भवति, अत: 'बहून्य्' + 'अपत्यानि' = 'बहून्यपत्यानि' इति जायते।
5(छ)सर्वत्र जलोपप्लव: सञ्जात: — सन्धिविच्छेदं कुरुत।Show solution
विच्छेद: जलोपप्लव: = जल + उपप्लव:
सन्धिनाम: गुणसन्धि: (अ + उ = ओ) — 'जल' इत्यस्य अकार: 'उपप्लव:' इत्यस्य उकारेण सह मिलित्वा 'ओ' भवति।
सन्धिनाम: गुणसन्धि: (अ + उ = ओ) — 'जल' इत्यस्य अकार: 'उपप्लव:' इत्यस्य उकारेण सह मिलित्वा 'ओ' भवति।
6(क)सा च अवदत् भो वासव! अहम् भृशं दु:खिता अस्मि — रेखांकितं सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?Show solution
उत्तरम्: 'सा' इति सर्वनामपदं सुरभये (धेनूनां मात्रे) प्रयुक्तम् अस्ति। सुरभि: एव इन्द्रं सम्बोध्य एवं वदति।
6(ख)पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा अहम् रोदिमि — रेखांकितं सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?Show solution
उत्तरम्: 'अहम्' इति सर्वनामपदं सुरभये प्रयुक्तम् अस्ति। सुरभि: स्वयम् इन्द्राय एतत् कथयति।
6(ग)स: दीन: इति जानन् अपि कृषक: तं पीडयति — रेखांकितं सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?Show solution
उत्तरम्: 'तं' इति सर्वनामपदं दुर्बलवृषभाय प्रयुक्तम् अस्ति। कृषक: तं दुर्बलं वृषभं पीडयति इत्यर्थ:।
6(घ)मम बहूनि अपत्यानि सन्ति — रेखांकितं सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?Show solution
उत्तरम्: 'मम' इति सर्वनामपदं सुरभये प्रयुक्तम् अस्ति। सुरभि: इन्द्राय कथयति यत् मम (सुरभे:) बहूनि अपत्यानि सन्ति।
6(ङ)स: च ताम् एवम् असान्त्वयत् — रेखांकितं सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?Show solution
उत्तरम्: 'स:' इति सर्वनामपदं इन्द्राय (त्रिदशाधिपाय) प्रयुक्तम् अस्ति। इन्द्र: एव सुरभिं सान्त्वनां दत्तवान्।
6(च)सहस्रेषु पुत्रेषु सत्स्वपि तव अस्मिन् प्रीति: अस्ति — रेखांकितं सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?Show solution
उत्तरम्: 'तव' इति सर्वनामपदं सुरभये प्रयुक्तम् अस्ति। इन्द्र: सुरभिं पृच्छति — 'तव (सुरभे:) सहस्रेषु पुत्रेषु सत्स्वपि अस्मिन् (दुर्बले पुत्रे) विशेषा प्रीति: कथम्?'
7'क' स्तम्भे विशेषणपदं लिखितम्, 'ख' स्तम्भे विशेष्यपदम् — तयो: मेलनं कुरुत।Show solution
उत्तरम्: मेलनम् अधोलिखितम् अस्ति —
| क स्तम्भ (विशेषणम्) | ख स्तम्भ (विशेष्यम्) |
|---|---|
| (क) कश्चित् | (vii) कृषक: |
| (ख) दुर्बलम् | (i) वृषभम् |
| (ग) क्रुद्ध: | (iii) कृषीवल: |
| (घ) सहस्राधिकेषु | (vi) पुत्रेषु |
| (ङ) अभ्यधिका | (ii) कृपा |
| (च) विस्मित: | (iv) आखण्डल: |
| (छ) तुल्यवत्सला | (v) जननी |
स्पष्टीकरणम्:
- 'कश्चित् कृषक:' — कोई एक किसान
- 'दुर्बलम् वृषभम्' — दुर्बल बैल को
- 'क्रुद्ध: कृषीवल:' — क्रोधित किसान
- 'सहस्राधिकेषु पुत्रेषु' — हजार से अधिक पुत्रों में
- 'अभ्यधिका कृपा' — अत्यधिक कृपा
- 'विस्मित: आखण्डल:' — आश्चर्यचकित इन्द्र
- 'तुल्यवत्सला जननी' — समान वात्सल्य रखने वाली माँ
| क स्तम्भ (विशेषणम्) | ख स्तम्भ (विशेष्यम्) |
|---|---|
| (क) कश्चित् | (vii) कृषक: |
| (ख) दुर्बलम् | (i) वृषभम् |
| (ग) क्रुद्ध: | (iii) कृषीवल: |
| (घ) सहस्राधिकेषु | (vi) पुत्रेषु |
| (ङ) अभ्यधिका | (ii) कृपा |
| (च) विस्मित: | (iv) आखण्डल: |
| (छ) तुल्यवत्सला | (v) जननी |
स्पष्टीकरणम्:
- 'कश्चित् कृषक:' — कोई एक किसान
- 'दुर्बलम् वृषभम्' — दुर्बल बैल को
- 'क्रुद्ध: कृषीवल:' — क्रोधित किसान
- 'सहस्राधिकेषु पुत्रेषु' — हजार से अधिक पुत्रों में
- 'अभ्यधिका कृपा' — अत्यधिक कृपा
- 'विस्मित: आखण्डल:' — आश्चर्यचकित इन्द्र
- 'तुल्यवत्सला जननी' — समान वात्सल्य रखने वाली माँ
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in जननी तुल्यवत्सला for CBSE Class 10 Sanskrit?
जननी तुल्यवत्सला covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in जननी तुल्यवत्सला — CBSE Class 10 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for जननी तुल्यवत्सला Class 10 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in जननी तुल्यवत्सला (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for जननी तुल्यवत्सला
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full जननी तुल्यवत्सला chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.