Skip to main content
Super TutorResources
Chapter 11 of 36
QuestionsNotesFlashcardsSummaryFormulasQuizConceptsSyllabusPlan
NCERT Solutions

जननी तुल्यवत्सला

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for जननी तुल्यवत्सला — CBSE Class 10 Sanskrit.

120 questions38 flashcards5 concepts

Interactive on Super Tutor

Studying जननी तुल्यवत्सला? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

Try Super Tutor — Free

1,000+ Class 10 students started this chapter today

32 Questions Solved · 1 Section

16 worked solutions below. Unlock all 32 free in Super Tutor

अभ्यास: — जननी तुल्यवत्सला

1(क)वृषभ: दीन: इति जानन्नपि क: तं नुदन् आसीत्?Show solution
उत्तरम्: कृषक: (कृषीवल:) वृषभं दीनम् इति जानन्नपि तं नुदन् आसीत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ख)वृषभ: कुत्र पपात?Show solution
उत्तरम्: वृषभ: भूमौ पपात।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ग)दुर्बले सुते कस्या: अधिका कृपा भवति?Show solution
उत्तरम्: दुर्बले सुते मातु: अधिका कृपा भवति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(घ)कयो: एक: शरीरेण दुर्बल: आसीत्?Show solution
उत्तरम्: वृषभयो: (द्वयो: वृषभयो:) एक: शरीरेण दुर्बल: आसीत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

1(ङ)चण्डवातेन मेघरवैश्च सह क: समजायत?Show solution
उत्तरम्: चण्डवातेन मेघरवैश्च सह प्रवर्ष: (जलोपप्लव:) समजायत।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(क)कृषक: किं करोति स्म?Show solution
उत्तरम्: कृषक: क्षेत्रकर्षणं (खेत जोतने का कार्य) करोति स्म। सः वृषभाभ्यां क्षेत्रं कर्षयन् आसीत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ख)माता सुरभि: किमर्थम् अश्रुणि मुञ्चति स्म?Show solution
उत्तरम्: माता सुरभि: स्वपुत्रस्य (दुर्बलवृषभस्य) दैन्यं दृष्ट्वा अश्रुणि मुञ्चति स्म। तस्य पुत्रस्य दुर्बलता एवं कृषकेण तस्य पीडनं दृष्ट्वा सा रोदिति स्म।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ग)सुरभि: इन्द्रस्य प्रश्नस्य किमुत्तरं ददाति?Show solution
उत्तरम्: इन्द्रेण पृष्टा सुरभि: उत्तरं ददाति यत् — 'भो वासव! अहं भृशं दु:खिता अस्मि। मम पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा अहं रोदिमि। स: दीन: इति जानन्नपि कृषक: तं पीडयति। अत: मम हृदयं द्रवति।' तथा च सा कथयति यत् दुर्बले पुत्रे मातु: अधिका कृपा भवति, अत: सहस्राधिकेषु पुत्रेषु सत्स्वपि सा अस्मिन् दुर्बले पुत्रे विशेषं स्नेहम् अनुभवति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(घ)मातु: अधिका कृपा कस्मिन् भवति?Show solution
उत्तरम्: मातु: अधिका कृपा दुर्बले (अशक्ते) सुते भवति। यस्मिन् पुत्रे अधिका पीडा अथवा दुर्बलता भवति, तस्मिन् माता अधिकं वात्सल्यं दर्शयति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(ङ)इन्द्र: दुर्बलवृषभस्य कष्टानि अपाकर्तुं किं कृतवान्?Show solution
उत्तरम्: इन्द्र: दुर्बलवृषभस्य कष्टानि अपाकर्तुं चण्डवातेन मेघरवैश्च सह प्रवर्षं (भारी वर्षाम्) प्रेषितवान्, येन जलोपप्लव: सञ्जात: तथा कृषक: कर्षणविमुख: भूत्वा वृषभौ गृहम् अनयत्। इत्थं वृषभस्य कर्षणकार्यात् मुक्ति: अभवत्।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(च)जननी कीदृशी भवति?Show solution
उत्तरम्: जननी तुल्यवत्सला भवति। अर्थात् माता सर्वेषु पुत्रेषु समानरूपेण स्नेहं करोति, परन्तु दुर्बले पुत्रे तस्या: विशेषा कृपा भवति। सा सर्वान् पुत्रान् समदृष्ट्या पश्यति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

2(छ)पाठेऽस्मिन् कयो: संवाद: विद्यते?Show solution
उत्तरम्: पाठेऽस्मिन् सुरभे: (धेनूनां मातु:) इन्द्रस्य च (त्रिदशाधिपस्य) संवाद: विद्यते। इन्द्र: सुरभिं रोदन्तीं दृष्ट्वा तस्या: दु:खस्य कारणं पृच्छति, सुरभि: च तस्मै स्वपुत्रस्य दैन्यं निवेदयति।

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

3'क' स्तम्भे दत्तानां पदानां मेलनं 'ख' स्तम्भे दत्तै: समानार्थकपदै: कुरुत।Show solution
उत्तरम्: मेलनम् अधोलिखितम् अस्ति —

| क स्तम्भ | ख स्तम्भ |
|---|---|
| (क) कृच्छ्रेण | (vi) काठिन्येन |
| (ख) चक्षुर्भ्याम् | (iii) नेत्राभ्याम् |
| (ग) जवेन | (v) द्रुतगत्या |
| (घ) इन्द्र: | (ii) वासव: |
| (ङ) पुत्रा: | (vii) सुता: |
| (च) शीघ्रम् | (iv) अचिरम् |
| (छ) बलीवर्द: | (i) वृषभ: |

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(क)स: कृच्छ्रेण भारम् उद्वहति। (स्थूलपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणम्)Show solution
प्रश्न: स: कथं (केन प्रकारेण) भारम् उद्वहति?

*(स्थूलपदम् 'कृच्छ्रेण' — रीतिवाचकम् अत: 'कथम्' इति प्रश्न: भवति।)*

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(ख)सुराधिप: ताम् अपृच्छत्। (स्थूलपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणम्)Show solution
प्रश्न: क: ताम् अपृच्छत्?

*(स्थूलपदम् 'सुराधिप:' — कर्तृवाचकम् अत: 'क:' इति प्रश्न: भवति।)*

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(ग)अयम् अन्येभ्यो दुर्बल:। (स्थूलपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणम्)Show solution
प्रश्न: अयम् केभ्य: दुर्बल:?

*(स्थूलपदम् 'अन्येभ्य:' — पञ्चमीविभक्तिः अत: 'केभ्य:' इति प्रश्न: भवति।)*

Not sure why a step works? check your working in Super Tutor

4(घ)धेनूनाम् माता सुरभि: आसीत्। (स्थूलपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणम्)
4(ङ)सहस्राधिकेषु पुत्रेषु सत्स्वपि सा दु:खी आसीत्। (स्थूलपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणम्)
5(क)कृषक: क्षेत्रकर्षणं कुर्वन्+आसीत् — सन्धि/विच्छेद कुरुत।
5(ख)तयोरेक: वृषभ: दुर्बल: आसीत् — सन्धिविच्छेदं कुरुत।
5(ग)तथापि वृष: न+उत्थित: — सन्धि कुरुत।
5(घ)सत्स्वपि बहुषु पुत्रेषु अस्मिन् वात्सल्यं कथम् — सन्धिविच्छेदं कुरुत।
5(ङ)तथा+अपि+अहम्+एतस्मिन् स्नेहम् अनुभवामि — सन्धि कुरुत।
5(च)मम बहूनि+अपत्यानि सन्ति — सन्धि कुरुत।
5(छ)सर्वत्र जलोपप्लव: सञ्जात: — सन्धिविच्छेदं कुरुत।
6(क)सा च अवदत् भो वासव! अहम् भृशं दु:खिता अस्मि — रेखांकितं सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
6(ख)पुत्रस्य दैन्यं दृष्ट्वा अहम् रोदिमि — रेखांकितं सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
6(ग)स: दीन: इति जानन् अपि कृषक: तं पीडयति — रेखांकितं सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
6(घ)मम बहूनि अपत्यानि सन्ति — रेखांकितं सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
6(ङ)स: च ताम् एवम् असान्त्वयत् — रेखांकितं सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
6(च)सहस्रेषु पुत्रेषु सत्स्वपि तव अस्मिन् प्रीति: अस्ति — रेखांकितं सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?
7'क' स्तम्भे विशेषणपदं लिखितम्, 'ख' स्तम्भे विशेष्यपदम् — तयो: मेलनं कुरुत।

16 more solved questions in जननी तुल्यवत्सला

Every remaining exercise is solved step by step in Super Tutor, plus practice quizzes and flashcards for this chapter. Free to start.

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in जननी तुल्यवत्सला for CBSE Class 10 Sanskrit?
जननी तुल्यवत्सला covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in जननी तुल्यवत्सला — CBSE Class 10 Sanskrit?
Understand the core concepts first, then work through the 120 practice questions available for this chapter. Revise formulas and definitions regularly, and use flashcards for quick recall before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for जननी तुल्यवत्सला Class 10 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in जननी तुल्यवत्सला (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

More resources for जननी तुल्यवत्सला

All 36 chapters — CBSE Class 10 Sanskrit NCERT Solutions

For serious students

Get the full जननी तुल्यवत्सला chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.

Try Super Tutor Free
Try the full chapter — Free