Skip to main content
Chapter 22 of 36
NCERT Solutions

प्रत्यया

CBSE · Class 10 · Sanskrit

NCERT Solutions for प्रत्यया — CBSE Class 10 Sanskrit.

Interactive on Super Tutor

Studying प्रत्यया? Get the full interactive chapter.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.

1,000+ Class 10 students started this chapter today

19 Questions Solved · 7 Sections

प्रत्यया: — अभ्यास (शतृ-प्रत्यय:)

अभ्यास 1शतृ-प्रत्ययं योजयित्वा वाक्यपूर्ति कुरूत —
(i) ________ धावका: यश: प्राप्नुवन्ति। (धाव्+शतृ)
(ii) ________ वस्त्राणि रजक: श्रान्त: भवति। (नी+शतृ)
(iii) ________ जलं तृषातौ सन्तुष्टौ स्त:। (पिब्+शतृ)
(iv) ________ कथां महिला शिशुं शाययति। (श्रु+णिच्+शतृ)
(v) ________ कार्यं स्त्रिय: गीतं गायन्ति। (कृ+शतृ)
Show solution
दत्त सूचना: शतृ-प्रत्यय वर्तमानकालिक क्रिया से विशेषण बनाता है। धातु + शतृ = विशेषण पद।

नियम: शतृ-प्रत्यय के रूप — पुल्लिंग में 'अत्/अन्त्', स्त्रीलिंग में 'अन्ती', नपुंसकलिंग में 'अत्' होता है।

(i) धाव् + शतृ = धावत्
वाक्य में 'धावका:' बहुवचन पुल्लिंग है, अत: धावन्त: रूप होगा।
धाव्+शतृ=धावत्धावन्त: धावका: यश: प्राप्नुवन्ति।\text{धाव्} + \text{शतृ} = \text{धावत्} \rightarrow \text{धावन्त: धावका: यश: प्राप्नुवन्ति।}

(ii) नी + शतृ = नयत्
वाक्य में 'वस्त्राणि' नपुंसकलिंग बहुवचन है, अत: नयन् (नयत् का प्रथमा एकवचन) — परन्तु यहाँ 'रजक:' कर्ता है और 'वस्त्राणि' कर्म, अत: विशेषण 'रजक:' का है — नयन् रजक:
नी+शतृ=नयत्वस्त्राणि नयन् रजक: श्रान्त: भवति।\text{नी} + \text{शतृ} = \text{नयत्} \rightarrow \text{वस्त्राणि नयन् रजक: श्रान्त: भवति।}

(iii) पिब् + शतृ = पिबत्
वाक्य में 'तृषातौ' द्विवचन है, अत: पिबन्तौ रूप होगा।
पिब्+शतृ=पिबत्जलं पिबन्तौ तृषातौ सन्तुष्टौ स्त:।\text{पिब्} + \text{शतृ} = \text{पिबत्} \rightarrow \text{जलं पिबन्तौ तृषातौ सन्तुष्टौ स्त:।}

(iv) श्रु + णिच् + शतृ = श्रावयत्
वाक्य में 'महिला' स्त्रीलिंग एकवचन है, अत: श्रावयन्ती रूप होगा।
श्रु+णिच्+शतृ=श्रावयत्कथां श्रावयन्ती महिला शिशुं शाययति।\text{श्रु+णिच्+शतृ} = \text{श्रावयत्} \rightarrow \text{कथां श्रावयन्ती महिला शिशुं शाययति।}

(v) कृ + शतृ = कुर्वत्
वाक्य में 'स्त्रिय:' बहुवचन स्त्रीलिंग है, अत: कुर्वत्य: रूप होगा।
कृ+शतृ=कुर्वत्कार्यं कुर्वत्य: स्त्रिय: गीतं गायन्ति।\text{कृ} + \text{शतृ} = \text{कुर्वत्} \rightarrow \text{कार्यं कुर्वत्य: स्त्रिय: गीतं गायन्ति।}
अभ्यास 2शानच्-प्रत्ययं योजयित्वा वाक्यपूर्ति कुरूत —
(i) गुरुं सेव्+शानच् छात्रा: सफलतां लभन्ते।
(ii) कष्टं सह्+शानच् जना: दु:खिन: भवन्ति।
(iii) सत्यं ब्रु+शानच् नरा: सम्मानं प्राप्नुवन्ति।
(iv) तस्य वृध्+शानच् प्रगति: पितरं हर्षयति।
(v) मुद्+शानच् बालिका नृत्यति।
Show solution
दत्त सूचना: शानच्-प्रत्यय आत्मनेपदी धातुओं से विशेषण बनाता है। इसका रूप 'मान' होता है।

नियम: धातु + शानच् → 'मान' रूप। स्त्रीलिंग में 'माना', नपुंसकलिंग में 'मानम्'।

(i) सेव् + शानच् = सेवमान
वाक्य में 'छात्रा:' बहुवचन पुल्लिंग, अत: सेवमाना: रूप।
गुरुं सेवमाना: छात्रा: सफलतां लभन्ते।\text{गुरुं सेवमाना: छात्रा: सफलतां लभन्ते।}

(ii) सह् + शानच् = सहमान
वाक्य में 'जना:' बहुवचन पुल्लिंग, अत: सहमाना: रूप।
कष्टं सहमाना: जना: दु:खिन: भवन्ति।\text{कष्टं सहमाना: जना: दु:खिन: भवन्ति।}

(iii) ब्रू + शानच् = ब्रुवाण (वदमान)
वाक्य में 'नरा:' बहुवचन पुल्लिंग, अत: ब्रुवाणा: रूप।
सत्यं ब्रुवाणा: नरा: सम्मानं प्राप्नुवन्ति।\text{सत्यं ब्रुवाणा: नरा: सम्मानं प्राप्नुवन्ति।}

(iv) वृध् + शानच् = वर्धमान
वाक्य में 'प्रगति:' स्त्रीलिंग एकवचन, अत: वर्धमाना रूप।
तस्य वर्धमाना प्रगति: पितरं हर्षयति।\text{तस्य वर्धमाना प्रगति: पितरं हर्षयति।}

(v) मुद् + शानच् = मोदमान
वाक्य में 'बालिका' स्त्रीलिंग एकवचन, अत: मोदमाना रूप।
मोदमाना बालिका नृत्यति।\text{मोदमाना बालिका नृत्यति।}
अभ्यास 3अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदस्य शुद्धमुत्तरं प्रदत्तेभ्य: विकल्पेभ्य: चित्वा लिखत —
(क) कथां श्रु+शतृ महिला: ज्ञानं लभन्ते। (शृणवन् / शृणवती / शृणवत्य:)
(ख) गम्+शतृ बालिके चिन्तयत:। (गच्छन्ती / गच्छन्त्यौ / गच्छन्तौ)
(ग) वद्+शतृ बालकम् आकारय। (वदन् / वदन्तौ / वदन्तम्)
(घ) धाव्+शतृ क्रीडकेन पथिक: आहत:। (धावन् / धावन्तम् / धावता)
(ङ) शान्त: भू+शतृ अरुण: स्वपिति। (भवन् / भवन्तौ / भवन्त:)
Show solution
दत्त सूचना: शतृ-प्रत्यय विशेषण बनाता है जो विशेष्य के लिंग, वचन और विभक्ति के अनुसार बदलता है।

(क) 'महिला:' — स्त्रीलिंग बहुवचन, प्रथमा विभक्ति।
श्रु + शतृ = शृण्वत् → स्त्रीलिंग बहुवचन = शृण्वत्य:
उत्तर: शृण्वत्य:\text{उत्तर: शृण्वत्य:}

(ख) 'बालिके' — स्त्रीलिंग द्विवचन, प्रथमा विभक्ति।
गम् + शतृ = गच्छत् → स्त्रीलिंग द्विवचन = गच्छन्त्यौ
उत्तर: गच्छन्त्यौ\text{उत्तर: गच्छन्त्यौ}

(ग) 'बालकम्' — पुल्लिंग एकवचन, द्वितीया विभक्ति।
वद् + शतृ = वदत् → पुल्लिंग द्वितीया एकवचन = वदन्तम्
उत्तर: वदन्तम्\text{उत्तर: वदन्तम्}

(घ) 'क्रीडकेन' — पुल्लिंग एकवचन, तृतीया विभक्ति।
धाव् + शतृ = धावत् → पुल्लिंग तृतीया एकवचन = धावता
उत्तर: धावता\text{उत्तर: धावता}

(ङ) 'अरुण:' — पुल्लिंग एकवचन, प्रथमा विभक्ति।
भू + शतृ = भवत् → पुल्लिंग प्रथमा एकवचन = भवन्
उत्तर: भवन्\text{उत्तर: भवन्}

तव्यत्-प्रत्यय: — अभ्यास

अभ्यास 1रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(i) रामेण पाठ: ___। (लिख्+तव्यत्)
(ii) लतया पुष्पाणि न ___। (त्रुट्+तव्यत्)
(iii) त्वया जलं वृथा न ___। (कृ+तव्यत्)
(iv) त्वया उच्चै: न ___। (वद्+तव्यत्)
(v) अस्माभि: बहि: ___। (भ्रम्+तव्यत्)
(vi) सर्वैः सत्यं ___। (वद्+तव्यत्)
(vii) युष्माभि: सन्तुलितभोजनम् एव ___। (खाद्+तव्यत्)
(viii) अमितेन अवश्यमेव तत्र ___। (गम्+तव्यत्)
(ix) नकुलेन पाठा: ___। (पट्+तव्यत्)
(x) तैः धर्म: ___। (पाल्+तव्यत्)
Show solution
दत्त सूचना: तव्यत्-प्रत्यय विधिलिंग के अर्थ में प्रयुक्त होता है। इसका 'त्' लुप्त होकर 'तव्य' शेष रहता है। यह कर्मवाच्य में प्रयुक्त होता है, अत: कर्म के लिंग-वचन के अनुसार रूप बनता है।

(i) लिख् + तव्यत् = लेखितव्य
'पाठ:' — पुल्लिंग एकवचन → लेखितव्य:
रामेण पाठ: लेखितव्य:।\text{रामेण पाठ: लेखितव्य:।}

(ii) त्रुट् + तव्यत् = त्रोटितव्य
'पुष्पाणि' — नपुंसकलिंग बहुवचन → त्रोटितव्यानि
लतया पुष्पाणि न त्रोटितव्यानि।\text{लतया पुष्पाणि न त्रोटितव्यानि।}

(iii) कृ + तव्यत् = कर्तव्य
'जलम्' — नपुंसकलिंग एकवचन → कर्तव्यम्
त्वया जलं वृथा न कर्तव्यम्।\text{त्वया जलं वृथा न कर्तव्यम्।}

(iv) वद् + तव्यत् = वक्तव्य
भाव में नपुंसकलिंग एकवचन → वक्तव्यम्
त्वया उच्चै: न वक्तव्यम्।\text{त्वया उच्चै: न वक्तव्यम्।}

(v) भ्रम् + तव्यत् = भ्रमितव्य
भाव में नपुंसकलिंग एकवचन → भ्रमितव्यम्
अस्माभि: बहि: भ्रमितव्यम्।\text{अस्माभि: बहि: भ्रमितव्यम्।}

(vi) वद् + तव्यत् = वक्तव्य
'सत्यम्' — नपुंसकलिंग एकवचन → वक्तव्यम्
सर्वैः सत्यं वक्तव्यम्।\text{सर्वैः सत्यं वक्तव्यम्।}

(vii) खाद् + तव्यत् = खादितव्य
'सन्तुलितभोजनम्' — नपुंसकलिंग एकवचन → खादितव्यम्
युष्माभि: सन्तुलितभोजनम् एव खादितव्यम्।\text{युष्माभि: सन्तुलितभोजनम् एव खादितव्यम्।}

(viii) गम् + तव्यत् = गन्तव्य
भाव में नपुंसकलिंग एकवचन → गन्तव्यम्
अमितेन अवश्यमेव तत्र गन्तव्यम्।\text{अमितेन अवश्यमेव तत्र गन्तव्यम्।}

(ix) पट् + तव्यत् = पठितव्य
'पाठा:' — पुल्लिंग बहुवचन → पठितव्या:
नकुलेन पाठा: पठितव्या:।\text{नकुलेन पाठा: पठितव्या:।}

(x) पाल् + तव्यत् = पालयितव्य
'धर्म:' — पुल्लिंग एकवचन → पालयितव्य:
तैः धर्म: पालयितव्य:।\text{तैः धर्म: पालयितव्य:।}
अभ्यास 2कोष्ठकप्रदत्तशब्दैः सह उचितां विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(i) ___ एतत् कार्यं कर्तव्यम्। (अस्मद्)
(ii) ___ खगाः रक्षणीयाः। (युष्मद्)
(iii) ___ पाठाः पठितव्याः। (नमित)
(iv) ___ अनुशासनं पालयितव्यम्। (सर्व)
(v) ___ देशरक्षा कर्तव्या। (सैनिक)
(vi) ___ मधुरं वक्तव्यम्। (जन)
(vii) ___ परिश्रम: कर्तव्य:। (श्रमिक)
(viii) ___ नियमाः पालयितव्याः। (अध्यापक)
(ix) ___ मनसा पाठयितव्यम्। (शिक्षक)
(x) ___ लेखौ लिखितव्यौ। (तत्)
Show solution
दत्त सूचना: तव्यत्-प्रत्यय कर्मवाच्य में प्रयुक्त होता है। कर्ता तृतीया विभक्ति में होता है।

(i) अस्मद् → तृतीया बहुवचन = अस्माभि:
अस्माभि: एतत् कार्यं कर्तव्यम्।\text{अस्माभि: एतत् कार्यं कर्तव्यम्।}

(ii) युष्मद् → तृतीया बहुवचन = युष्माभि:
युष्माभि: खगाः रक्षणीयाः।\text{युष्माभि: खगाः रक्षणीयाः।}

(iii) नमित → तृतीया एकवचन = नमितेन
नमितेन पाठाः पठितव्याः।\text{नमितेन पाठाः पठितव्याः।}

(iv) सर्व → तृतीया बहुवचन = सर्वैः
सर्वैः अनुशासनं पालयितव्यम्।\text{सर्वैः अनुशासनं पालयितव्यम्।}

(v) सैनिक → तृतीया बहुवचन = सैनिकैः
सैनिकैः देशरक्षा कर्तव्या।\text{सैनिकैः देशरक्षा कर्तव्या।}

(vi) जन → तृतीया बहुवचन = जनैः
जनैः मधुरं वक्तव्यम्।\text{जनैः मधुरं वक्तव्यम्।}

(vii) श्रमिक → तृतीया एकवचन = श्रमिकेण
श्रमिकेण परिश्रम: कर्तव्य:।\text{श्रमिकेण परिश्रम: कर्तव्य:।}

(viii) अध्यापक → तृतीया बहुवचन = अध्यापकैः
अध्यापकैः नियमाः पालयितव्याः।\text{अध्यापकैः नियमाः पालयितव्याः।}

(ix) शिक्षक → तृतीया एकवचन = शिक्षकेण
शिक्षकेण मनसा पाठयितव्यम्।\text{शिक्षकेण मनसा पाठयितव्यम्।}

(x) तत् → तृतीया द्विवचन = ताभ्याम्
ताभ्यां लेखौ लिखितव्यौ।\text{ताभ्यां लेखौ लिखितव्यौ।}
अभ्यास 3कोष्ठकप्रदत्तशब्दैः सह उचितां विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(i) न्यायाधीशेन ___ कर्तव्य:। (न्याय)
(ii) त्वया ___ खादितव्यम्। (पौष्टिकभोजन)
(iii) सर्वैः प्रातः ___ कर्तव्यम्। (भ्रमण)
(iv) तेन ___ पठितव्याः। (कथा)
(v) अस्माभिः ___ स्मर्तव्याः। (पाठ)
(vi) युष्माभिः एव ___ सेवितव्यानि। (सुचरित)
(vii) जनैः एव ___ कर्तव्यानि। (सुकार्य)
(viii) छात्रैः ___ प्रष्टव्याः। (प्रश्न)
(ix) बालैः न ___ दूषितव्यम्। (जल)
(x) युष्माभिः न ___ त्रोटयितव्यानि। (पुष्प)
Show solution
दत्त सूचना: तव्यत्-प्रत्यय कर्मवाच्य में प्रयुक्त होता है। कर्म प्रथमा विभक्ति में होता है और उसी के लिंग-वचन के अनुसार तव्यत्-प्रत्यययुक्त पद का रूप बनता है।

(i) न्याय — पुल्लिंग एकवचन → प्रथमा = न्याय:
न्यायाधीशेन न्याय: कर्तव्य:।\text{न्यायाधीशेन न्याय: कर्तव्य:।}

(ii) पौष्टिकभोजन — नपुंसकलिंग एकवचन → द्वितीया = पौष्टिकभोजनम्
त्वया पौष्टिकभोजनम् खादितव्यम्।\text{त्वया पौष्टिकभोजनम् खादितव्यम्।}

(iii) भ्रमण — नपुंसकलिंग एकवचन → प्रथमा = भ्रमणम्
सर्वैः प्रातः भ्रमणम् कर्तव्यम्।\text{सर्वैः प्रातः भ्रमणम् कर्तव्यम्।}

(iv) कथा — स्त्रीलिंग बहुवचन → प्रथमा = कथाः
तेन कथाः पठितव्याः।\text{तेन कथाः पठितव्याः।}

(v) पाठ — पुल्लिंग बहुवचन → प्रथमा = पाठाः
अस्माभिः पाठाः स्मर्तव्याः।\text{अस्माभिः पाठाः स्मर्तव्याः।}

(vi) सुचरित — नपुंसकलिंग बहुवचन → प्रथमा = सुचरितानि
युष्माभिः एव सुचरितानि सेवितव्यानि।\text{युष्माभिः एव सुचरितानि सेवितव्यानि।}

(vii) सुकार्य — नपुंसकलिंग बहुवचन → प्रथमा = सुकार्याणि
जनैः एव सुकार्याणि कर्तव्यानि।\text{जनैः एव सुकार्याणि कर्तव्यानि।}

(viii) प्रश्न — पुल्लिंग बहुवचन → प्रथमा = प्रश्नाः
छात्रैः प्रश्नाः प्रष्टव्याः।\text{छात्रैः प्रश्नाः प्रष्टव्याः।}

(ix) जल — नपुंसकलिंग एकवचन → प्रथमा = जलम्
बालैः न जलम् दूषितव्यम्।\text{बालैः न जलम् दूषितव्यम्।}

(x) पुष्प — नपुंसकलिंग बहुवचन → प्रथमा = पुष्पाणि
युष्माभिः न पुष्पाणि त्रोटयितव्यानि।\text{युष्माभिः न पुष्पाणि त्रोटयितव्यानि।}

अनीयर्-प्रत्यय: — अभ्यास

अभ्यास 1अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा 'अनीयर्' प्रत्यययुक्तपदानि चित्वा समक्षे लिखत —
(i) अस्माभिः धर्म: आचरणीय:।
(ii) जनैः परिश्रम: करणीय:।
(iii) सर्वैः पर्यावरणस्य रक्षा करणीया।
(iv) बालैः नियमाः पालनीयाः।
(v) त्वया एषः पाठः पटनीय:।
(vi) सर्वैः समयस्य अनुपालनं कर्तव्यम्।
(vii) त्वया कदापि वृथा न वदनीयम्।
(viii) अनेन एतत् न करणीयम्।
(ix) अस्माभिः दूषितं जलं न पानीयम्।
(x) युष्माभिः पर्युषितम् अन्नं न खादनीयम्।
Show solution
दत्त सूचना: अनीयर्-प्रत्यय 'योग्य' अर्थ में प्रयुक्त होता है। इसका 'र्' लुप्त होकर 'अनीय' शेष रहता है।

पहचान विधि: जिन पदों में 'अनीय' अंश हो और वे विशेषण के रूप में प्रयुक्त हों, वे अनीयर्-प्रत्यययुक्त हैं।

| वाक्य | अनीयर्-प्रत्यययुक्त पद |
|---|---|
|(i)| आचरणीय: |
|(ii)| करणीय: |
|(iii)| करणीया |
|(iv)| पालनीयाः |
|(v)| पटनीय: |
|(vi)| कर्तव्यम् (यह तव्यत्-प्रत्यययुक्त है, अनीयर् नहीं) |
|(vii)| वदनीयम् |
|(viii)| करणीयम् |
|(ix)| पानीयम् |
|(x)| खादनीयम् |
अभ्यास 2अधोलिखितेषु वाक्येषु 'अनीयर्' प्रत्यययुक्तानि पदानि इति (✓) चिह्नेन चिह्नितं कुरुत —
(i) मनसा सततं स्मरणीयम्
(ii) वचसा सततं वदनीयम्
(iii) लोकहितं मम करणीयम्
(iv) न भोगभवने रमणीयम्
(v) न सुखशयने शयनीयम्
(vi) अहर्निशं जागरणीयम्
(vii) लोकहितं मम करणीयम्
(viii) न जातु दु:खं गणनीयम्
(ix) न च निजसौख्यं मननीयम्
(x) कार्यक्षेत्रे त्वरणीयम्
(xi) लोकहितं मम करणीयम्
(xii) दु:खसागरे तरणीयम्
(xiii) कष्टपर्वते चरणीयम्
(xiv) विपत्तिविपिने भ्रमणीयम्
(xv) लोकहितं मम करणीयम्
(xvi) सदा मया सञ्चरणीयम्
(xvii) लोकहितं मम करणीयम्
Show solution
दत्त सूचना: अनीयर्-प्रत्यययुक्त पदों में 'अनीय' अंश होता है और वे 'योग्य' अर्थ देते हैं।

सभी पदों में 'अनीय' अंश है, अत: सभी अनीयर्-प्रत्यययुक्त हैं:

(i) स्मरणीयम् ✓ — स्मृ + अनीयर्
(ii) वदनीयम् ✓ — वद् + अनीयर्
(iii) करणीयम् ✓ — कृ + अनीयर्
(iv) रमणीयम् ✓ — रम् + अनीयर्
(v) शयनीयम् ✓ — शी + अनीयर्
(vi) जागरणीयम् ✓ — जागृ + अनीयर्
(vii) करणीयम्
(viii) गणनीयम् ✓ — गण् + अनीयर्
(ix) मननीयम् ✓ — मन् + अनीयर्
(x) त्वरणीयम् ✓ — त्वर् + अनीयर्
(xi) करणीयम्
(xii) तरणीयम् ✓ — तॄ + अनीयर्
(xiii) चरणीयम् ✓ — चर् + अनीयर्
(xiv) भ्रमणीयम् ✓ — भ्रम् + अनीयर्
(xv) करणीयम्
(xvi) सञ्चरणीयम् ✓ — सम्+चर् + अनीयर्
(xvii) करणीयम्
अभ्यास 3कोष्ठकप्रदत्तपदैः सह उचितां विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(i) युष्माभिः प्रातः उत्थाय ___। (पट्+अनीयर्)
(ii) जनैः सर्वदा सर्वेषां कल्याणं ___। (कृ+अनीयर्)
(iii) अस्माभिः सुकार्याणि ___। (कृ+अनीयर्)
(iv) सर्वैः ईशवन्दना ___। (स्मृ+अनीयर्)
(v) त्वया मधुराणि वचनानि ___। (वद्+अनीयर्)
(vi) सैनिकैः दु:खं न ___। (गण्+अनीयर्)
(vii) अस्माभिः धर्मः ___। (आ+चर्+अनीयर्)
(viii) त्वया वृथा न ___। (वच्+अनीयर्)
(ix) जनैः प्रातः ___। (जागृ+अनीयर्)
Show solution
दत्त सूचना: अनीयर्-प्रत्यय कर्मवाच्य में प्रयुक्त होता है। कर्म के लिंग-वचन के अनुसार रूप बनता है।

(i) पट् + अनीयर् = पठनीय
'पाठः' (अनुमानित कर्म) — नपुंसकलिंग एकवचन → पठनीयम्
युष्माभिः प्रातः उत्थाय पठनीयम्।\text{युष्माभिः प्रातः उत्थाय पठनीयम्।}

(ii) कृ + अनीयर् = करणीय
'कल्याणम्' — नपुंसकलिंग एकवचन → करणीयम्
जनैः सर्वदा सर्वेषां कल्याणं करणीयम्।\text{जनैः सर्वदा सर्वेषां कल्याणं करणीयम्।}

(iii) कृ + अनीयर् = करणीय
'सुकार्याणि' — नपुंसकलिंग बहुवचन → करणीयानि
अस्माभिः सुकार्याणि करणीयानि।\text{अस्माभिः सुकार्याणि करणीयानि।}

(iv) स्मृ + अनीयर् = स्मरणीय
'ईशवन्दना' — स्त्रीलिंग एकवचन → स्मरणीया
सर्वैः ईशवन्दना स्मरणीया।\text{सर्वैः ईशवन्दना स्मरणीया।}

(v) वद् + अनीयर् = वदनीय
'वचनानि' — नपुंसकलिंग बहुवचन → वदनीयानि
त्वया मधुराणि वचनानि वदनीयानि।\text{त्वया मधुराणि वचनानि वदनीयानि।}

(vi) गण् + अनीयर् = गणनीय
'दु:खम्' — नपुंसकलिंग एकवचन → गणनीयम्
सैनिकैः दु:खं न गणनीयम्।\text{सैनिकैः दु:खं न गणनीयम्।}

(vii) आ + चर् + अनीयर् = आचरणीय
'धर्म:' — पुल्लिंग एकवचन → आचरणीय:
अस्माभिः धर्मः आचरणीय:।\text{अस्माभिः धर्मः आचरणीय:।}

(viii) वच् + अनीयर् = वचनीय
भाव में नपुंसकलिंग एकवचन → वचनीयम्
त्वया वृथा न वचनीयम्।\text{त्वया वृथा न वचनीयम्।}

(ix) जागृ + अनीयर् = जागरणीय
भाव में नपुंसकलिंग एकवचन → जागरणीयम्
जनैः प्रातः जागरणीयम्।\text{जनैः प्रातः जागरणीयम्।}
अभ्यास 4उदाहरणानुसारं लिखत — (हसनीय- के आधार पर पठनीय-, पानीय-, ग्रहणीय- के रूप तीनों लिंगों में लिखिए)Show solution
दत्त सूचना: अनीयर्-प्रत्यययुक्त पदों के रूप — पुल्लिंग में बालकवत्, स्त्रीलिंग में लतावत्, नपुंसकलिंग में फलवत् चलते हैं।

पठनीय- (पट् + अनीयर्)

| | पुल्लिंग | | | स्त्रीलिंग | | | नपुंसकलिंग | | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| पठनीय- | पठनीय: | पठनीयौ | पठनीया: | पठनीया | पठनीये | पठनीया: | पठनीयम् | पठनीये | पठनीयानि |

पानीय- (पा + अनीयर्)

| | पुल्लिंग | | | स्त्रीलिंग | | | नपुंसकलिंग | | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| पानीय- | पानीय: | पानीयौ | पानीया: | पानीया | पानीये | पानीया: | पानीयम् | पानीये | पानीयानि |

ग्रहणीय- (ग्रह् + अनीयर्)

| | पुल्लिंग | | | स्त्रीलिंग | | | नपुंसकलिंग | | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| ग्रहणीय- | ग्रहणीय: | ग्रहणीयौ | ग्रहणीया: | ग्रहणीया | ग्रहणीये | ग्रहणीया: | ग्रहणीयम् | ग्रहणीये | ग्रहणीयानि |

तद्धित-प्रत्यया: — मतुप्/वतुप् अभ्यास

अभ्यास 1अधोलिखितवाक्येषु समुचितपदेन रिक्तस्थानपूर्ति कुरुत —
(i) (बल + इन्) ___ जना: निर्बलेषु बलप्रयोगं न कुर्यु:।
(ii) रथिनम् (___ + ___) जनं वार्तायां मग्नं न कुर्यात्।
(iii) शिल्पिन्य: (___ + ___) बालिका: कुत्र गता:?
(iv) दण्डिनि (___ + ___) जने न विश्वसिहि।
(v) (कर+इन्) ___ बने वसति।
(vi) धनिन: (___ + ___) गर्विता: न भवेयु:।
(vii) सीता अवदत् - अहम् ___ (कुशल+इन्) अस्मि।
(viii) बलिनौ (___ + ___) अपमानं न सहेते।
(ix) (___ + ___) गुणिना जनेन एतत् कार्यं सुष्ठु कृतम्।
(x) दण्डिन: (___ + ___) दण्डं धारयन्ति।
Show solution
दत्त सूचना: णिनि (इन्) प्रत्यय अकारान्त शब्दों के साथ 'युक्त' अर्थ में प्रयुक्त होता है। इन् प्रत्यय जोड़ने पर — गुण+इन् = गुणिन्।

नियम: इन्-प्रत्यययुक्त शब्दों के रूप — पुल्लिंग प्रथमा एकवचन में 'ई' होता है (गुणी), स्त्रीलिंग में 'नी' (गुणिनी), नपुंसकलिंग में 'इ' (गुणि)।

(i) बल + इन् = बलिन् → प्रथमा बहुवचन पुल्लिंग = बलिन:
बलिन: जना: निर्बलेषु बलप्रयोगं न कुर्यु:।\text{बलिन: जना: निर्बलेषु बलप्रयोगं न कुर्यु:।}

(ii) रथ + इन् = रथिन् → द्वितीया एकवचन = रथिनम् (रथ+इन्)
रथिनम् (रथ+इन्) जनं वार्तायां मग्नं न कुर्यात्।\text{रथिनम् (रथ+इन्) जनं वार्तायां मग्नं न कुर्यात्।}

(iii) शिल्प + इन् = शिल्पिन् → स्त्रीलिंग प्रथमा बहुवचन = शिल्पिन्य: (शिल्प+इन्)
शिल्पिन्य: (शिल्प+इन्) बालिका: कुत्र गता:?\text{शिल्पिन्य: (शिल्प+इन्) बालिका: कुत्र गता:?}

(iv) दण्ड + इन् = दण्डिन् → सप्तमी एकवचन = दण्डिनि (दण्ड+इन्)
दण्डिनि (दण्ड+इन्) जने न विश्वसिहि।\text{दण्डिनि (दण्ड+इन्) जने न विश्वसिहि।}

(v) कर + इन् = करिन् (गज:) → प्रथमा एकवचन = करी
करी बने वसति।\text{करी बने वसति।}

(vi) धन + इन् = धनिन् → षष्ठी बहुवचन = धनिन: (धन+इन्)
धनिन: (धन+इन्) गर्विता: न भवेयु:।\text{धनिन: (धन+इन्) गर्विता: न भवेयु:।}

(vii) कुशल + इन् = कुशलिन् → प्रथमा एकवचन स्त्रीलिंग = कुशलिनी
अहम् कुशलिनी (कुशल+इन्) अस्मि।\text{अहम् कुशलिनी (कुशल+इन्) अस्मि।}

(viii) बल + इन् = बलिन् → प्रथमा द्विवचन = बलिनौ (बल+इन्)
बलिनौ (बल+इन्) अपमानं न सहेते।\text{बलिनौ (बल+इन्) अपमानं न सहेते।}

(ix) गुण + इन् = गुणिन् → तृतीया एकवचन = गुणिना (गुण+इन्)
(गुण+इन्) गुणिना जनेन एतत् कार्यं सुष्ठु कृतम्।\text{(गुण+इन्) गुणिना जनेन एतत् कार्यं सुष्ठु कृतम्।}

(x) दण्ड + इन् = दण्डिन् → प्रथमा बहुवचन = दण्डिन: (दण्ड+इन्)
दण्डिन: (दण्ड+इन्) दण्डं धारयन्ति।\text{दण्डिन: (दण्ड+इन्) दण्डं धारयन्ति।}
अभ्यास 2प्रदत्तशब्देषु मतुप् अथवा वतुप् प्रत्ययस्य यथापेक्षितं रूपं संयोज्य/वियोज्य लिखत —
(i) बुद्धिमती (___ + ___) नारी प्रशास्यते।
(ii) एतौ छात्रौ (शक्ति+मतुप्) ___ स्त:।
(iii) ता: कन्या: गुणवत्य: (___ + ___) सन्ति।
(iv) लक्ष्मीवान् (___ + ___) लक्ष्म्या: आदरं कुर्यात्।
(v) ___ (धन+वतुप्) जना: दरिद्राणां सहायतां कुर्वन्तु।
(vi) सत्यवत्यै (___ + ___) नार्यै पुस्तकं यच्छ।
(vii) (सत्य+वतुप्) ___ जनैः सदा सत्यभाषणं क्रियते।
(viii) बलवता (___ + ___) जनेन निर्बलेषु बलं न प्रयोक्तव्यम्।
(ix) (शक्ति+मतुप्) ___ नार्या इदं कार्यं कृतम्।
(x) गुणवद्भिः (___ + ___) छात्रैः ध्यानेन पठ्यते।
Show solution
दत्त सूचना:
- मतुप् प्रत्यय — अकारभिन्न स्वरान्त शब्दों के साथ (बुद्धि, शक्ति आदि)
- वतुप् प्रत्यय — अकारान्त शब्दों के साथ (धन, बल, सत्य आदि)
- मतुप् → 'मत्/मान्', वतुप् → 'वत्/वान्'

(i) बुद्धिमती = बुद्धि + मतुप् (स्त्रीलिंग प्रथमा एकवचन)
बुद्धिमती (बुद्धि+मतुप्) नारी प्रशास्यते।\text{बुद्धिमती (बुद्धि+मतुप्) नारी प्रशास्यते।}

(ii) शक्ति + मतुप् = शक्तिमत् → पुल्लिंग प्रथमा द्विवचन = शक्तिमन्तौ
एतौ छात्रौ शक्तिमन्तौ स्त:।\text{एतौ छात्रौ शक्तिमन्तौ स्त:।}

(iii) गुणवत्य: = गुण + वतुप् (स्त्रीलिंग प्रथमा बहुवचन)
ता: कन्या: गुणवत्य: (गुण+वतुप्) सन्ति।\text{ता: कन्या: गुणवत्य: (गुण+वतुप्) सन्ति।}

(iv) लक्ष्मीवान् = लक्ष्मी + मतुप् (पुल्लिंग प्रथमा एकवचन)
लक्ष्मीवान् (लक्ष्मी+मतुप्) लक्ष्म्या: आदरं कुर्यात्।\text{लक्ष्मीवान् (लक्ष्मी+मतुप्) लक्ष्म्या: आदरं कुर्यात्।}

(v) धन + वतुप् = धनवत् → पुल्लिंग प्रथमा बहुवचन = धनवन्त:
धनवन्त: (धन+वतुप्) जना: दरिद्राणां सहायतां कुर्वन्तु।\text{धनवन्त: (धन+वतुप्) जना: दरिद्राणां सहायतां कुर्वन्तु।}

(vi) सत्यवत्यै = सत्य + वतुप् (स्त्रीलिंग चतुर्थी एकवचन)
सत्यवत्यै (सत्य+वतुप्) नार्यै पुस्तकं यच्छ।\text{सत्यवत्यै (सत्य+वतुप्) नार्यै पुस्तकं यच्छ।}

(vii) सत्य + वतुप् = सत्यवत् → पुल्लिंग तृतीया बहुवचन = सत्यवद्भि:
सत्यवद्भि: (सत्य+वतुप्) जनैः सदा सत्यभाषणं क्रियते।\text{सत्यवद्भि: (सत्य+वतुप्) जनैः सदा सत्यभाषणं क्रियते।}

(viii) बलवता = बल + वतुप् (पुल्लिंग तृतीया एकवचन)
बलवता (बल+वतुप्) जनेन निर्बलेषु बलं न प्रयोक्तव्यम्।\text{बलवता (बल+वतुप्) जनेन निर्बलेषु बलं न प्रयोक्तव्यम्।}

(ix) शक्ति + मतुप् = शक्तिमत् → स्त्रीलिंग तृतीया एकवचन = शक्तिमत्या
शक्तिमत्या (शक्ति+मतुप्) नार्या इदं कार्यं कृतम्।\text{शक्तिमत्या (शक्ति+मतुप्) नार्या इदं कार्यं कृतम्।}

(x) गुणवद्भि: = गुण + वतुप् (पुल्लिंग तृतीया बहुवचन)
गुणवद्भि: (गुण+वतुप्) छात्रैः ध्यानेन पठ्यते।\text{गुणवद्भि: (गुण+वतुप्) छात्रैः ध्यानेन पठ्यते।}

त्व-तल्-प्रत्ययौ — अभ्यास

तालिका-पूर्तिअधोलिखितां तालिकां पूरयत —
लघु — लघुता, लघुत्वम्
महत् — ?, ?
दीर्घ — ?, ?
गुरु — ?, ?
पवित्र — ?, ?
Show solution
दत्त सूचना:
- तल् प्रत्यय → स्त्रीलिंग भाववाचक संज्ञा (बालिकावत् रूप)
- त्व प्रत्यय → नपुंसकलिंग भाववाचक संज्ञा (फलवत् रूप)

| शब्द | तल् (स्त्रीलिंग) | त्व (नपुंसकलिंग) |
|---|---|---|
| लघु | लघुता | लघुत्वम् |
| महत् | महत्ता | महत्त्वम् |
| दीर्घ | दीर्घता | दीर्घत्वम् |
| गुरु | गुरुता | गुरुत्वम् |
| पवित्र | पवित्रता | पवित्रत्वम् |
त्व/तल् रिक्तस्थानप्रदत्तवाक्येषु त्व/तल्-प्रत्ययस्य संयोजनं/वियोजनं वा कृत्वा रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(i) कृष्णसुदाम्नो: मित्रता (___ + ___) विश्वप्रसिद्धा।
(ii) विद्वत्त्वम् (___ + ___) च नृपत्वम् (___ + ___) च नैव तुल्यम्।
(iii) कार्येषु दीर्घसूत्रता (___ + ___) कदापि न कर्त्तव्या।
(iv) आकारस्य (लघु+त्व) ___ कार्यबाधक: न भवेत्।
(v) पशव: स्वपशुत्वम् (___ + ___) तु दर्शयन्ति एव।
(vi) वेदानां (महत्+त्व) ___ को न जानाति।
(vii) गज्ञाया: पवित्रता (___ + ___) जगत्प्रसिद्धा।
(viii) मूर्खः स्वमूर्खतां (___ + ___) सभायां न प्रदर्शयेत्।
(ix) नदीनां (दीर्घ+तल्) ___ चिन्तनात् परः विषय:।
(x) मित्रेण सह मित्रत्वम् (___ + ___) कदापि न त्याज्यम्।
Show solution
दत्त सूचना:
- त्व प्रत्यय → नपुंसकलिंग (फलम् वत्)
- तल् प्रत्यय → स्त्रीलिंग (बालिका वत्)

(i) मित्रता = मित्र + तल्
मित्रता (मित्र+तल्) विश्वप्रसिद्धा।\text{मित्रता (मित्र+तल्) विश्वप्रसिद्धा।}

(ii) विद्वत्त्वम् = विद्वत् + त्व; नृपत्वम् = नृप + त्व
विद्वत्त्वम् (विद्वत्+त्व) च नृपत्वम् (नृप+त्व) च नैव तुल्यम्।\text{विद्वत्त्वम् (विद्वत्+त्व) च नृपत्वम् (नृप+त्व) च नैव तुल्यम्।}

(iii) दीर्घसूत्रता = दीर्घसूत्र + तल्
दीर्घसूत्रता (दीर्घसूत्र+तल्) कदापि न कर्त्तव्या।\text{दीर्घसूत्रता (दीर्घसूत्र+तल्) कदापि न कर्त्तव्या।}

(iv) लघु + त्व = लघुत्वम्
आकारस्य लघुत्वम् कार्यबाधक: न भवेत्।\text{आकारस्य लघुत्वम् कार्यबाधक: न भवेत्।}

(v) पशुत्वम् = पशु + त्व
पशव: स्वपशुत्वम् (पशु+त्व) तु दर्शयन्ति एव।\text{पशव: स्वपशुत्वम् (पशु+त्व) तु दर्शयन्ति एव।}

(vi) महत् + त्व = महत्त्वम्
वेदानां महत्त्वम् को न जानाति।\text{वेदानां महत्त्वम् को न जानाति।}

(vii) पवित्रता = पवित्र + तल्
गज्ञाया: पवित्रता (पवित्र+तल्) जगत्प्रसिद्धा।\text{गज्ञाया: पवित्रता (पवित्र+तल्) जगत्प्रसिद्धा।}

(viii) मूर्खता = मूर्ख + तल् (द्वितीया एकवचन = मूर्खताम्)
मूर्खः स्वमूर्खतां (मूर्ख+तल्) सभायां न प्रदर्शयेत्।\text{मूर्खः स्वमूर्खतां (मूर्ख+तल्) सभायां न प्रदर्शयेत्।}

(ix) दीर्घ + तल् = दीर्घता
नदीनां दीर्घता चिन्तनात् परः विषय:।\text{नदीनां दीर्घता चिन्तनात् परः विषय:।}

(x) मित्रत्वम् = मित्र + त्व
मित्रेण सह मित्रत्वम् (मित्र+त्व) कदापि न त्याज्यम्।\text{मित्रेण सह मित्रत्वम् (मित्र+त्व) कदापि न त्याज्यम्।}

ठक्-प्रत्यय: — अभ्यास

अभ्यास 1अधोलिखितेषु कोष्ठकप्रदत्तशब्दैः सह 'ठक्' प्रत्ययस्य प्रयोगं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(i) ___ (धर्म+ठक्) जना: धर्मम् एव आचरन्ति।
(ii) अद्य ___ (वर्ष+ठक्) परीक्षापरिणाम: प्राप्स्यते।
(iii) अद्य वयं ___ (इतिहास+ठक्) स्थलानि द्रष्टुं गच्छाम:।
(iv) ___ (प्रथम+ठक्) शिक्षा बाल्यत: एव भवति।
(v) ___ (सेना+ठक्) देशं रक्षन्ति।
(vi) अधुना ___ (अध्यात्म+ठक्) शिक्षा अनिवार्या।
(vii) ___ (नगर+ठक्) एव देशम् उन्नयन्ति।
(viii) एता: ___ (विज्ञान+ठक्) चिन्तायां मग्ना: सन्ति।
Show solution
दत्त सूचना: ठक्-प्रत्यय 'इक' रूप में परिवर्तित होता है। आदि स्वर में वृद्धि होती है। यह विशेषण के रूप में प्रयुक्त होता है।

नियम: धर्म → धार्मिक (अ→आ वृद्धि), इतिहास → ऐतिहासिक (इ→ऐ वृद्धि)

(i) धर्म + ठक् = धार्मिक:
(धर्म → धार्म + इक = धार्मिक; पुल्लिंग बहुवचन = धार्मिका:)
धार्मिका: जना: धर्मम् एव आचरन्ति।\text{धार्मिका: जना: धर्मम् एव आचरन्ति।}

(ii) वर्ष + ठक् = वार्षिक:
(वर्ष → वार्ष + इक = वार्षिक; पुल्लिंग एकवचन = वार्षिक:)
अद्य वार्षिक: परीक्षापरिणाम: प्राप्स्यते।\text{अद्य वार्षिक: परीक्षापरिणाम: प्राप्स्यते।}

(iii) इतिहास + ठक् = ऐतिहासिक:
(इतिहास → ऐतिहास + इक = ऐतिहासिक; नपुंसकलिंग बहुवचन = ऐतिहासिकानि)
अद्य वयम् ऐतिहासिकानि स्थलानि द्रष्टुं गच्छाम:।\text{अद्य वयम् ऐतिहासिकानि स्थलानि द्रष्टुं गच्छाम:।}

(iv) प्रथम + ठक् = प्राथमिक:
(प्रथम → प्राथम + इक = प्राथमिक; स्त्रीलिंग एकवचन = प्राथमिकी)
प्राथमिकी शिक्षा बाल्यत: एव भवति।\text{प्राथमिकी शिक्षा बाल्यत: एव भवति।}

(v) सेना + ठक् = सैनिक:
(सेना → सैन + इक = सैनिक; पुल्लिंग बहुवचन = सैनिका:)
सैनिका: देशं रक्षन्ति।\text{सैनिका: देशं रक्षन्ति।}

(vi) अध्यात्म + ठक् = आध्यात्मिक:
(अध्यात्म → आध्यात्म + इक = आध्यात्मिक; स्त्रीलिंग एकवचन = आध्यात्मिकी)
अधुना आध्यात्मिकी शिक्षा अनिवार्या।\text{अधुना आध्यात्मिकी शिक्षा अनिवार्या।}

(vii) नगर + ठक् = नागरिक:
(नगर → नागर + इक = नागरिक; पुल्लिंग बहुवचन = नागरिका:)
नागरिका: एव देशम् उन्नयन्ति।\text{नागरिका: एव देशम् उन्नयन्ति।}

(viii) विज्ञान + ठक् = वैज्ञानिक:
(विज्ञान → वैज्ञान + इक = वैज्ञानिक; स्त्रीलिंग बहुवचन = वैज्ञानिका:)
एता: वैज्ञानिका: चिन्तायां मग्ना: सन्ति।\text{एता: वैज्ञानिका: चिन्तायां मग्ना: सन्ति।}
अभ्यास 2'ठक्' प्रत्यययुक्तपदानि चित्वा लिखत —
(i) भौतिकी उन्नतिरपि अनिवार्या।
(ii) अधुना वार्षिकं कार्यं सम्पन्नम्।
(iii) सैनिका: देशम् उन्नयन्ति।
(iv) दैविकी विपदा कष्टकरी भवति।
(v) एष: सार्वभौमिक: सिद्धान्तोऽस्ति।
(vi) सार्वकालिका: उपदेश: एते।
(vii) सामाजिकं कार्यम् एव एतत्।
(viii) वैज्ञानिका: अन्वेषणे रता: भवन्ति।
(ix) भारतस्य भौगोलिकी स्थिति: सुन्दर अस्ति।
(x) एषा कवे: मौलिकी कृति:।
Show solution
दत्त सूचना: ठक्-प्रत्यययुक्त पदों में 'इक' अंश होता है और आदि स्वर में वृद्धि होती है।

| वाक्य | ठक्-प्रत्यययुक्त पद | मूल शब्द |
|---|---|---|
|(i)| भौतिकी | भूत+ठक् |
|(ii)| वार्षिकम् | वर्ष+ठक् |
|(iii)| सैनिका: | सेना+ठक् |
|(iv)| दैविकी | देव+ठक् |
|(v)| सार्वभौमिक: | सर्वभूमि+ठक् |
|(vi)| सार्वकालिका: | सर्वकाल+ठक् |
|(vii)| सामाजिकम् | समाज+ठक् |
|(viii)| वैज्ञानिका: | विज्ञान+ठक् |
|(ix)| भौगोलिकी | भूगोल+ठक् |
|(x)| मौलिकी | मूल+ठक् |

स्त्री-प्रत्यया: — अभ्यास

अभ्यास 1शुद्धं विकल्पं चित्वा रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(i) इयं ___ पठति। (छात्र:/छात्रा)
(ii) बालिकासु ___ अध्ययनशीला अस्ति। (प्रथम:/प्रथमा)
(iii) शोभनानां भोजनानां ___ भव। (दातृ/दात्री)
(iv) एषा ___ हवनं करोति। (तपस्वी/तपस्विनी)
(v) गज्ञा एका ___ अस्ति। (नद/नदी)
Show solution
दत्त सूचना: वाक्य में कर्ता/विशेष्य के लिंग के अनुसार उचित स्त्री-प्रत्यययुक्त पद का चयन करना है।

(i) 'इयम्' — स्त्रीलिंग एकवचन, अत: छात्रा
इयं छात्रा पठति।\text{इयं छात्रा पठति।}

(ii) 'बालिकासु' — स्त्रीलिंग, अत: प्रथमा
बालिकासु प्रथमा अध्ययनशीला अस्ति।\text{बालिकासु प्रथमा अध्ययनशीला अस्ति।}

(iii) 'भोजनानाम्' — स्त्रीलिंग सन्दर्भ, अत: दात्री
शोभनानां भोजनानां दात्री भव।\text{शोभनानां भोजनानां दात्री भव।}

(iv) 'एषा' — स्त्रीलिंग, अत: तपस्विनी
एषा तपस्विनी हवनं करोति।\text{एषा तपस्विनी हवनं करोति।}

(v) 'गज्ञा' — स्त्रीलिंग नदी, अत: नदी
गज्ञा एका नदी अस्ति।\text{गज्ञा एका नदी अस्ति।}
अभ्यास 2कोष्ठकप्रदत्तपदानां समुचितं प्रयोगं कुर्वत्यः रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(मञ्जूषा: श्रीमती, प्राध्यापिका, नदी, तपस्विन्या, नदीम्, प्रथमा, मातुलानी, बालिका:, गच्छन्ती, मेधाविनी, छात्रा:)
(i) इयम् एका ___ अस्ति।
(ii) ___ परितः वृक्षा: सन्ति।
(iii) ___ सह तस्य पुत्र: अपि प्रवचनं करोति।
(iv) एता: ___ सन्ति।
(v) ता: सर्वा: ___ सन्ति।
(vi) ___ वाचाला अस्ति।
(vii) ग्रामं ___ श्रमिका श्रान्ता अस्ति।
(viii) एषा बालिका ___ अस्ति।
(ix) मम ___ विदेशं गच्छति।
(x) ___ रमा एका ___ अस्ति।
Show solution
दत्त सूचना: मञ्जूषा के पदों का वाक्य के अर्थ और व्याकरण के अनुसार उचित स्थान पर प्रयोग करना है।

(i) 'इयम् एका' — एकवचन स्त्रीलिंग → बालिका (या छात्रा)
इयम् एका बालिका अस्ति।\text{इयम् एका बालिका अस्ति।}

(ii) 'परितः वृक्षाः' — नदी के चारों ओर वृक्ष → नदीम्
नदीम् परितः वृक्षाः सन्ति।\text{नदीम् परितः वृक्षाः सन्ति।}

(iii) 'सह तस्य पुत्रः' — तपस्विनी के साथ → तपस्विन्या
तपस्विन्या सह तस्य पुत्र: अपि प्रवचनं करोति।\text{तपस्विन्या सह तस्य पुत्र: अपि प्रवचनं करोति।}

(iv) 'एताः' — बहुवचन → छात्राः
एता: छात्राः सन्ति।\text{एता: छात्राः सन्ति।}

(v) 'ताः सर्वाः' — बहुवचन → बालिकाः
ता: सर्वा: बालिका: सन्ति।\text{ता: सर्वा: बालिका: सन्ति।}

(vi) एकवचन स्त्रीलिंग → प्रथमा
प्रथमा वाचाला अस्ति।\text{प्रथमा वाचाला अस्ति।}

(vii) 'ग्रामं' की ओर जाती हुई → गच्छन्ती
ग्रामं गच्छन्ती श्रमिका श्रान्ता अस्ति।\text{ग्रामं गच्छन्ती श्रमिका श्रान्ता अस्ति।}

(viii) 'एषा बालिका' — विशेषण → मेधाविनी
एषा बालिका मेधाविनी अस्ति।\text{एषा बालिका मेधाविनी अस्ति।}

(ix) 'मम' — मातुल की पत्नी → मातुलानी
मम मातुलानी विदेशं गच्छति।\text{मम मातुलानी विदेशं गच्छति।}

(x) 'रमा' — आदरणीय महिला → श्रीमती; एका → प्राध्यापिका
श्रीमती रमा एका प्राध्यापिका अस्ति।\text{श्रीमती रमा एका प्राध्यापिका अस्ति।}
अभ्यास 3अधोलिखिते अनुच्छेदे रेखाङ्कितपदानि स्त्रीलिङ्गे परिवर्त्य अनुच्छेदे पुनः लिखत —
एक: बालक: ग्रामे वसति। स: विद्यालयं गच्छति। तेन सह तस्य भ्राता अपि गच्छति। तस्य शिक्षक: तं प्रेमणा पाठयति। विद्यालये अनेके छात्रा: सन्ति। तेषु एक: अत्यधिक: मेधावी अस्ति।
Show solution
दत्त सूचना: रेखाङ्कित पद — बालक:, स:, भ्राता, शिक्षक:, छात्रा:, मेधावी — इन्हें स्त्रीलिंग में परिवर्तित करना है।

परिवर्तन-सूची:
- बालक: → बालिका
- स: → सा
- भ्राता → भगिनी
- शिक्षक: → शिक्षिका
- छात्रा: (यहाँ पहले से बहुवचन है, स्त्रीलिंग में) → छात्राः (स्त्रीलिंग बहुवचन)
- मेधावी → मेधाविनी

स्त्रीलिंग-परिवर्तित अनुच्छेद:

एका बालिका ग्रामे वसति। सा विद्यालयं गच्छति। तया सह तस्याः भगिनी अपि गच्छति। तस्याः शिक्षिका तां प्रेमणा पाठयति। विद्यालये अनेकाः छात्राः सन्ति। तासु एका अत्यधिका मेधाविनी अस्ति।

एका बालिका ग्रामे वसति। सा विद्यालयं गच्छति।\text{एका बालिका ग्रामे वसति। सा विद्यालयं गच्छति।}
तया सह तस्याः भगिनी अपि गच्छति।\text{तया सह तस्याः भगिनी अपि गच्छति।}
तस्याः शिक्षिका तां प्रेमणा पाठयति।\text{तस्याः शिक्षिका तां प्रेमणा पाठयति।}
विद्यालये अनेकाः छात्राः सन्ति।\text{विद्यालये अनेकाः छात्राः सन्ति।}
तासु एका अत्यधिका मेधाविनी अस्ति।\text{तासु एका अत्यधिका मेधाविनी अस्ति।}

Stuck on a step?

Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.

Ask a Doubt Free

Frequently Asked Questions

What are the important topics in प्रत्यया for CBSE Class 10 Sanskrit?
प्रत्यया covers several key topics that are frequently asked in CBSE Class 10 board exams. Focus on the core concepts listed on this page and practise related questions to build confidence.
How to score full marks in प्रत्यया — CBSE Class 10 Sanskrit?
Start by understanding all key concepts. Practise previous year questions from this chapter. Revise formulas and definitions regularly. Use flashcards for quick revision before the exam.
Where can I get free NCERT Solutions for प्रत्यया Class 10 Sanskrit?
This page has free step-by-step NCERT Solutions for every exercise question in प्रत्यया (CBSE Class 10 Sanskrit) — written the way examiners award marks: given, formula, working, answer.

Sources & Official References

Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.

For serious students

Get the full प्रत्यया chapter — for free.

Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.