प्रत्यया
CBSE · Class 10 · Sanskrit
NCERT Solutions for प्रत्यया — CBSE Class 10 Sanskrit.
Interactive on Super Tutor
Studying प्रत्यया? Get the full interactive chapter.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan — built for ncert solutions and more.
1,000+ Class 10 students started this chapter today
प्रत्यया: — अभ्यास (शतृ-प्रत्यय:)
अभ्यास 1शतृ-प्रत्ययं योजयित्वा वाक्यपूर्ति कुरूत —
(i) ________ धावका: यश: प्राप्नुवन्ति। (धाव्+शतृ)
(ii) ________ वस्त्राणि रजक: श्रान्त: भवति। (नी+शतृ)
(iii) ________ जलं तृषातौ सन्तुष्टौ स्त:। (पिब्+शतृ)
(iv) ________ कथां महिला शिशुं शाययति। (श्रु+णिच्+शतृ)
(v) ________ कार्यं स्त्रिय: गीतं गायन्ति। (कृ+शतृ)Show solution
नियम: शतृ-प्रत्यय के रूप — पुल्लिंग में 'अत्/अन्त्', स्त्रीलिंग में 'अन्ती', नपुंसकलिंग में 'अत्' होता है।
(i) धाव् + शतृ = धावत्
वाक्य में 'धावका:' बहुवचन पुल्लिंग है, अत: धावन्त: रूप होगा।
(ii) नी + शतृ = नयत्
वाक्य में 'वस्त्राणि' नपुंसकलिंग बहुवचन है, अत: नयन् (नयत् का प्रथमा एकवचन) — परन्तु यहाँ 'रजक:' कर्ता है और 'वस्त्राणि' कर्म, अत: विशेषण 'रजक:' का है — नयन् रजक: ।
(iii) पिब् + शतृ = पिबत्
वाक्य में 'तृषातौ' द्विवचन है, अत: पिबन्तौ रूप होगा।
(iv) श्रु + णिच् + शतृ = श्रावयत्
वाक्य में 'महिला' स्त्रीलिंग एकवचन है, अत: श्रावयन्ती रूप होगा।
(v) कृ + शतृ = कुर्वत्
वाक्य में 'स्त्रिय:' बहुवचन स्त्रीलिंग है, अत: कुर्वत्य: रूप होगा।
अभ्यास 2शानच्-प्रत्ययं योजयित्वा वाक्यपूर्ति कुरूत —
(i) गुरुं सेव्+शानच् छात्रा: सफलतां लभन्ते।
(ii) कष्टं सह्+शानच् जना: दु:खिन: भवन्ति।
(iii) सत्यं ब्रु+शानच् नरा: सम्मानं प्राप्नुवन्ति।
(iv) तस्य वृध्+शानच् प्रगति: पितरं हर्षयति।
(v) मुद्+शानच् बालिका नृत्यति।Show solution
नियम: धातु + शानच् → 'मान' रूप। स्त्रीलिंग में 'माना', नपुंसकलिंग में 'मानम्'।
(i) सेव् + शानच् = सेवमान
वाक्य में 'छात्रा:' बहुवचन पुल्लिंग, अत: सेवमाना: रूप।
(ii) सह् + शानच् = सहमान
वाक्य में 'जना:' बहुवचन पुल्लिंग, अत: सहमाना: रूप।
(iii) ब्रू + शानच् = ब्रुवाण (वदमान)
वाक्य में 'नरा:' बहुवचन पुल्लिंग, अत: ब्रुवाणा: रूप।
(iv) वृध् + शानच् = वर्धमान
वाक्य में 'प्रगति:' स्त्रीलिंग एकवचन, अत: वर्धमाना रूप।
(v) मुद् + शानच् = मोदमान
वाक्य में 'बालिका' स्त्रीलिंग एकवचन, अत: मोदमाना रूप।
अभ्यास 3अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदस्य शुद्धमुत्तरं प्रदत्तेभ्य: विकल्पेभ्य: चित्वा लिखत —
(क) कथां श्रु+शतृ महिला: ज्ञानं लभन्ते। (शृणवन् / शृणवती / शृणवत्य:)
(ख) गम्+शतृ बालिके चिन्तयत:। (गच्छन्ती / गच्छन्त्यौ / गच्छन्तौ)
(ग) वद्+शतृ बालकम् आकारय। (वदन् / वदन्तौ / वदन्तम्)
(घ) धाव्+शतृ क्रीडकेन पथिक: आहत:। (धावन् / धावन्तम् / धावता)
(ङ) शान्त: भू+शतृ अरुण: स्वपिति। (भवन् / भवन्तौ / भवन्त:)Show solution
(क) 'महिला:' — स्त्रीलिंग बहुवचन, प्रथमा विभक्ति।
श्रु + शतृ = शृण्वत् → स्त्रीलिंग बहुवचन = शृण्वत्य:
(ख) 'बालिके' — स्त्रीलिंग द्विवचन, प्रथमा विभक्ति।
गम् + शतृ = गच्छत् → स्त्रीलिंग द्विवचन = गच्छन्त्यौ
(ग) 'बालकम्' — पुल्लिंग एकवचन, द्वितीया विभक्ति।
वद् + शतृ = वदत् → पुल्लिंग द्वितीया एकवचन = वदन्तम्
(घ) 'क्रीडकेन' — पुल्लिंग एकवचन, तृतीया विभक्ति।
धाव् + शतृ = धावत् → पुल्लिंग तृतीया एकवचन = धावता
(ङ) 'अरुण:' — पुल्लिंग एकवचन, प्रथमा विभक्ति।
भू + शतृ = भवत् → पुल्लिंग प्रथमा एकवचन = भवन्
तव्यत्-प्रत्यय: — अभ्यास
अभ्यास 1रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(i) रामेण पाठ: ___। (लिख्+तव्यत्)
(ii) लतया पुष्पाणि न ___। (त्रुट्+तव्यत्)
(iii) त्वया जलं वृथा न ___। (कृ+तव्यत्)
(iv) त्वया उच्चै: न ___। (वद्+तव्यत्)
(v) अस्माभि: बहि: ___। (भ्रम्+तव्यत्)
(vi) सर्वैः सत्यं ___। (वद्+तव्यत्)
(vii) युष्माभि: सन्तुलितभोजनम् एव ___। (खाद्+तव्यत्)
(viii) अमितेन अवश्यमेव तत्र ___। (गम्+तव्यत्)
(ix) नकुलेन पाठा: ___। (पट्+तव्यत्)
(x) तैः धर्म: ___। (पाल्+तव्यत्)Show solution
(i) लिख् + तव्यत् = लेखितव्य
'पाठ:' — पुल्लिंग एकवचन → लेखितव्य:
(ii) त्रुट् + तव्यत् = त्रोटितव्य
'पुष्पाणि' — नपुंसकलिंग बहुवचन → त्रोटितव्यानि
(iii) कृ + तव्यत् = कर्तव्य
'जलम्' — नपुंसकलिंग एकवचन → कर्तव्यम्
(iv) वद् + तव्यत् = वक्तव्य
भाव में नपुंसकलिंग एकवचन → वक्तव्यम्
(v) भ्रम् + तव्यत् = भ्रमितव्य
भाव में नपुंसकलिंग एकवचन → भ्रमितव्यम्
(vi) वद् + तव्यत् = वक्तव्य
'सत्यम्' — नपुंसकलिंग एकवचन → वक्तव्यम्
(vii) खाद् + तव्यत् = खादितव्य
'सन्तुलितभोजनम्' — नपुंसकलिंग एकवचन → खादितव्यम्
(viii) गम् + तव्यत् = गन्तव्य
भाव में नपुंसकलिंग एकवचन → गन्तव्यम्
(ix) पट् + तव्यत् = पठितव्य
'पाठा:' — पुल्लिंग बहुवचन → पठितव्या:
(x) पाल् + तव्यत् = पालयितव्य
'धर्म:' — पुल्लिंग एकवचन → पालयितव्य:
अभ्यास 2कोष्ठकप्रदत्तशब्दैः सह उचितां विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(i) ___ एतत् कार्यं कर्तव्यम्। (अस्मद्)
(ii) ___ खगाः रक्षणीयाः। (युष्मद्)
(iii) ___ पाठाः पठितव्याः। (नमित)
(iv) ___ अनुशासनं पालयितव्यम्। (सर्व)
(v) ___ देशरक्षा कर्तव्या। (सैनिक)
(vi) ___ मधुरं वक्तव्यम्। (जन)
(vii) ___ परिश्रम: कर्तव्य:। (श्रमिक)
(viii) ___ नियमाः पालयितव्याः। (अध्यापक)
(ix) ___ मनसा पाठयितव्यम्। (शिक्षक)
(x) ___ लेखौ लिखितव्यौ। (तत्)Show solution
(i) अस्मद् → तृतीया बहुवचन = अस्माभि:
(ii) युष्मद् → तृतीया बहुवचन = युष्माभि:
(iii) नमित → तृतीया एकवचन = नमितेन
(iv) सर्व → तृतीया बहुवचन = सर्वैः
(v) सैनिक → तृतीया बहुवचन = सैनिकैः
(vi) जन → तृतीया बहुवचन = जनैः
(vii) श्रमिक → तृतीया एकवचन = श्रमिकेण
(viii) अध्यापक → तृतीया बहुवचन = अध्यापकैः
(ix) शिक्षक → तृतीया एकवचन = शिक्षकेण
(x) तत् → तृतीया द्विवचन = ताभ्याम्
अभ्यास 3कोष्ठकप्रदत्तशब्दैः सह उचितां विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(i) न्यायाधीशेन ___ कर्तव्य:। (न्याय)
(ii) त्वया ___ खादितव्यम्। (पौष्टिकभोजन)
(iii) सर्वैः प्रातः ___ कर्तव्यम्। (भ्रमण)
(iv) तेन ___ पठितव्याः। (कथा)
(v) अस्माभिः ___ स्मर्तव्याः। (पाठ)
(vi) युष्माभिः एव ___ सेवितव्यानि। (सुचरित)
(vii) जनैः एव ___ कर्तव्यानि। (सुकार्य)
(viii) छात्रैः ___ प्रष्टव्याः। (प्रश्न)
(ix) बालैः न ___ दूषितव्यम्। (जल)
(x) युष्माभिः न ___ त्रोटयितव्यानि। (पुष्प)Show solution
(i) न्याय — पुल्लिंग एकवचन → प्रथमा = न्याय:
(ii) पौष्टिकभोजन — नपुंसकलिंग एकवचन → द्वितीया = पौष्टिकभोजनम्
(iii) भ्रमण — नपुंसकलिंग एकवचन → प्रथमा = भ्रमणम्
(iv) कथा — स्त्रीलिंग बहुवचन → प्रथमा = कथाः
(v) पाठ — पुल्लिंग बहुवचन → प्रथमा = पाठाः
(vi) सुचरित — नपुंसकलिंग बहुवचन → प्रथमा = सुचरितानि
(vii) सुकार्य — नपुंसकलिंग बहुवचन → प्रथमा = सुकार्याणि
(viii) प्रश्न — पुल्लिंग बहुवचन → प्रथमा = प्रश्नाः
(ix) जल — नपुंसकलिंग एकवचन → प्रथमा = जलम्
(x) पुष्प — नपुंसकलिंग बहुवचन → प्रथमा = पुष्पाणि
अनीयर्-प्रत्यय: — अभ्यास
अभ्यास 1अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा 'अनीयर्' प्रत्यययुक्तपदानि चित्वा समक्षे लिखत —
(i) अस्माभिः धर्म: आचरणीय:।
(ii) जनैः परिश्रम: करणीय:।
(iii) सर्वैः पर्यावरणस्य रक्षा करणीया।
(iv) बालैः नियमाः पालनीयाः।
(v) त्वया एषः पाठः पटनीय:।
(vi) सर्वैः समयस्य अनुपालनं कर्तव्यम्।
(vii) त्वया कदापि वृथा न वदनीयम्।
(viii) अनेन एतत् न करणीयम्।
(ix) अस्माभिः दूषितं जलं न पानीयम्।
(x) युष्माभिः पर्युषितम् अन्नं न खादनीयम्।Show solution
पहचान विधि: जिन पदों में 'अनीय' अंश हो और वे विशेषण के रूप में प्रयुक्त हों, वे अनीयर्-प्रत्यययुक्त हैं।
| वाक्य | अनीयर्-प्रत्यययुक्त पद |
|---|---|
|(i)| आचरणीय: |
|(ii)| करणीय: |
|(iii)| करणीया |
|(iv)| पालनीयाः |
|(v)| पटनीय: |
|(vi)| कर्तव्यम् (यह तव्यत्-प्रत्यययुक्त है, अनीयर् नहीं) |
|(vii)| वदनीयम् |
|(viii)| करणीयम् |
|(ix)| पानीयम् |
|(x)| खादनीयम् |
अभ्यास 2अधोलिखितेषु वाक्येषु 'अनीयर्' प्रत्यययुक्तानि पदानि इति (✓) चिह्नेन चिह्नितं कुरुत —
(i) मनसा सततं स्मरणीयम्
(ii) वचसा सततं वदनीयम्
(iii) लोकहितं मम करणीयम्
(iv) न भोगभवने रमणीयम्
(v) न सुखशयने शयनीयम्
(vi) अहर्निशं जागरणीयम्
(vii) लोकहितं मम करणीयम्
(viii) न जातु दु:खं गणनीयम्
(ix) न च निजसौख्यं मननीयम्
(x) कार्यक्षेत्रे त्वरणीयम्
(xi) लोकहितं मम करणीयम्
(xii) दु:खसागरे तरणीयम्
(xiii) कष्टपर्वते चरणीयम्
(xiv) विपत्तिविपिने भ्रमणीयम्
(xv) लोकहितं मम करणीयम्
(xvi) सदा मया सञ्चरणीयम्
(xvii) लोकहितं मम करणीयम्Show solution
सभी पदों में 'अनीय' अंश है, अत: सभी अनीयर्-प्रत्यययुक्त हैं:
(i) स्मरणीयम् ✓ — स्मृ + अनीयर्
(ii) वदनीयम् ✓ — वद् + अनीयर्
(iii) करणीयम् ✓ — कृ + अनीयर्
(iv) रमणीयम् ✓ — रम् + अनीयर्
(v) शयनीयम् ✓ — शी + अनीयर्
(vi) जागरणीयम् ✓ — जागृ + अनीयर्
(vii) करणीयम् ✓
(viii) गणनीयम् ✓ — गण् + अनीयर्
(ix) मननीयम् ✓ — मन् + अनीयर्
(x) त्वरणीयम् ✓ — त्वर् + अनीयर्
(xi) करणीयम् ✓
(xii) तरणीयम् ✓ — तॄ + अनीयर्
(xiii) चरणीयम् ✓ — चर् + अनीयर्
(xiv) भ्रमणीयम् ✓ — भ्रम् + अनीयर्
(xv) करणीयम् ✓
(xvi) सञ्चरणीयम् ✓ — सम्+चर् + अनीयर्
(xvii) करणीयम् ✓
अभ्यास 3कोष्ठकप्रदत्तपदैः सह उचितां विभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(i) युष्माभिः प्रातः उत्थाय ___। (पट्+अनीयर्)
(ii) जनैः सर्वदा सर्वेषां कल्याणं ___। (कृ+अनीयर्)
(iii) अस्माभिः सुकार्याणि ___। (कृ+अनीयर्)
(iv) सर्वैः ईशवन्दना ___। (स्मृ+अनीयर्)
(v) त्वया मधुराणि वचनानि ___। (वद्+अनीयर्)
(vi) सैनिकैः दु:खं न ___। (गण्+अनीयर्)
(vii) अस्माभिः धर्मः ___। (आ+चर्+अनीयर्)
(viii) त्वया वृथा न ___। (वच्+अनीयर्)
(ix) जनैः प्रातः ___। (जागृ+अनीयर्)Show solution
(i) पट् + अनीयर् = पठनीय
'पाठः' (अनुमानित कर्म) — नपुंसकलिंग एकवचन → पठनीयम्
(ii) कृ + अनीयर् = करणीय
'कल्याणम्' — नपुंसकलिंग एकवचन → करणीयम्
(iii) कृ + अनीयर् = करणीय
'सुकार्याणि' — नपुंसकलिंग बहुवचन → करणीयानि
(iv) स्मृ + अनीयर् = स्मरणीय
'ईशवन्दना' — स्त्रीलिंग एकवचन → स्मरणीया
(v) वद् + अनीयर् = वदनीय
'वचनानि' — नपुंसकलिंग बहुवचन → वदनीयानि
(vi) गण् + अनीयर् = गणनीय
'दु:खम्' — नपुंसकलिंग एकवचन → गणनीयम्
(vii) आ + चर् + अनीयर् = आचरणीय
'धर्म:' — पुल्लिंग एकवचन → आचरणीय:
(viii) वच् + अनीयर् = वचनीय
भाव में नपुंसकलिंग एकवचन → वचनीयम्
(ix) जागृ + अनीयर् = जागरणीय
भाव में नपुंसकलिंग एकवचन → जागरणीयम्
अभ्यास 4उदाहरणानुसारं लिखत — (हसनीय- के आधार पर पठनीय-, पानीय-, ग्रहणीय- के रूप तीनों लिंगों में लिखिए)Show solution
पठनीय- (पट् + अनीयर्)
| | पुल्लिंग | | | स्त्रीलिंग | | | नपुंसकलिंग | | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| पठनीय- | पठनीय: | पठनीयौ | पठनीया: | पठनीया | पठनीये | पठनीया: | पठनीयम् | पठनीये | पठनीयानि |
पानीय- (पा + अनीयर्)
| | पुल्लिंग | | | स्त्रीलिंग | | | नपुंसकलिंग | | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| पानीय- | पानीय: | पानीयौ | पानीया: | पानीया | पानीये | पानीया: | पानीयम् | पानीये | पानीयानि |
ग्रहणीय- (ग्रह् + अनीयर्)
| | पुल्लिंग | | | स्त्रीलिंग | | | नपुंसकलिंग | | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| ग्रहणीय- | ग्रहणीय: | ग्रहणीयौ | ग्रहणीया: | ग्रहणीया | ग्रहणीये | ग्रहणीया: | ग्रहणीयम् | ग्रहणीये | ग्रहणीयानि |
तद्धित-प्रत्यया: — मतुप्/वतुप् अभ्यास
अभ्यास 1अधोलिखितवाक्येषु समुचितपदेन रिक्तस्थानपूर्ति कुरुत —
(i) (बल + इन्) ___ जना: निर्बलेषु बलप्रयोगं न कुर्यु:।
(ii) रथिनम् (___ + ___) जनं वार्तायां मग्नं न कुर्यात्।
(iii) शिल्पिन्य: (___ + ___) बालिका: कुत्र गता:?
(iv) दण्डिनि (___ + ___) जने न विश्वसिहि।
(v) (कर+इन्) ___ बने वसति।
(vi) धनिन: (___ + ___) गर्विता: न भवेयु:।
(vii) सीता अवदत् - अहम् ___ (कुशल+इन्) अस्मि।
(viii) बलिनौ (___ + ___) अपमानं न सहेते।
(ix) (___ + ___) गुणिना जनेन एतत् कार्यं सुष्ठु कृतम्।
(x) दण्डिन: (___ + ___) दण्डं धारयन्ति।Show solution
नियम: इन्-प्रत्यययुक्त शब्दों के रूप — पुल्लिंग प्रथमा एकवचन में 'ई' होता है (गुणी), स्त्रीलिंग में 'नी' (गुणिनी), नपुंसकलिंग में 'इ' (गुणि)।
(i) बल + इन् = बलिन् → प्रथमा बहुवचन पुल्लिंग = बलिन:
(ii) रथ + इन् = रथिन् → द्वितीया एकवचन = रथिनम् (रथ+इन्)
(iii) शिल्प + इन् = शिल्पिन् → स्त्रीलिंग प्रथमा बहुवचन = शिल्पिन्य: (शिल्प+इन्)
(iv) दण्ड + इन् = दण्डिन् → सप्तमी एकवचन = दण्डिनि (दण्ड+इन्)
(v) कर + इन् = करिन् (गज:) → प्रथमा एकवचन = करी
(vi) धन + इन् = धनिन् → षष्ठी बहुवचन = धनिन: (धन+इन्)
(vii) कुशल + इन् = कुशलिन् → प्रथमा एकवचन स्त्रीलिंग = कुशलिनी
(viii) बल + इन् = बलिन् → प्रथमा द्विवचन = बलिनौ (बल+इन्)
(ix) गुण + इन् = गुणिन् → तृतीया एकवचन = गुणिना (गुण+इन्)
(x) दण्ड + इन् = दण्डिन् → प्रथमा बहुवचन = दण्डिन: (दण्ड+इन्)
अभ्यास 2प्रदत्तशब्देषु मतुप् अथवा वतुप् प्रत्ययस्य यथापेक्षितं रूपं संयोज्य/वियोज्य लिखत —
(i) बुद्धिमती (___ + ___) नारी प्रशास्यते।
(ii) एतौ छात्रौ (शक्ति+मतुप्) ___ स्त:।
(iii) ता: कन्या: गुणवत्य: (___ + ___) सन्ति।
(iv) लक्ष्मीवान् (___ + ___) लक्ष्म्या: आदरं कुर्यात्।
(v) ___ (धन+वतुप्) जना: दरिद्राणां सहायतां कुर्वन्तु।
(vi) सत्यवत्यै (___ + ___) नार्यै पुस्तकं यच्छ।
(vii) (सत्य+वतुप्) ___ जनैः सदा सत्यभाषणं क्रियते।
(viii) बलवता (___ + ___) जनेन निर्बलेषु बलं न प्रयोक्तव्यम्।
(ix) (शक्ति+मतुप्) ___ नार्या इदं कार्यं कृतम्।
(x) गुणवद्भिः (___ + ___) छात्रैः ध्यानेन पठ्यते।Show solution
- मतुप् प्रत्यय — अकारभिन्न स्वरान्त शब्दों के साथ (बुद्धि, शक्ति आदि)
- वतुप् प्रत्यय — अकारान्त शब्दों के साथ (धन, बल, सत्य आदि)
- मतुप् → 'मत्/मान्', वतुप् → 'वत्/वान्'
(i) बुद्धिमती = बुद्धि + मतुप् (स्त्रीलिंग प्रथमा एकवचन)
(ii) शक्ति + मतुप् = शक्तिमत् → पुल्लिंग प्रथमा द्विवचन = शक्तिमन्तौ
(iii) गुणवत्य: = गुण + वतुप् (स्त्रीलिंग प्रथमा बहुवचन)
(iv) लक्ष्मीवान् = लक्ष्मी + मतुप् (पुल्लिंग प्रथमा एकवचन)
(v) धन + वतुप् = धनवत् → पुल्लिंग प्रथमा बहुवचन = धनवन्त:
(vi) सत्यवत्यै = सत्य + वतुप् (स्त्रीलिंग चतुर्थी एकवचन)
(vii) सत्य + वतुप् = सत्यवत् → पुल्लिंग तृतीया बहुवचन = सत्यवद्भि:
(viii) बलवता = बल + वतुप् (पुल्लिंग तृतीया एकवचन)
(ix) शक्ति + मतुप् = शक्तिमत् → स्त्रीलिंग तृतीया एकवचन = शक्तिमत्या
(x) गुणवद्भि: = गुण + वतुप् (पुल्लिंग तृतीया बहुवचन)
त्व-तल्-प्रत्ययौ — अभ्यास
तालिका-पूर्तिअधोलिखितां तालिकां पूरयत —
लघु — लघुता, लघुत्वम्
महत् — ?, ?
दीर्घ — ?, ?
गुरु — ?, ?
पवित्र — ?, ?Show solution
- तल् प्रत्यय → स्त्रीलिंग भाववाचक संज्ञा (बालिकावत् रूप)
- त्व प्रत्यय → नपुंसकलिंग भाववाचक संज्ञा (फलवत् रूप)
| शब्द | तल् (स्त्रीलिंग) | त्व (नपुंसकलिंग) |
|---|---|---|
| लघु | लघुता | लघुत्वम् |
| महत् | महत्ता | महत्त्वम् |
| दीर्घ | दीर्घता | दीर्घत्वम् |
| गुरु | गुरुता | गुरुत्वम् |
| पवित्र | पवित्रता | पवित्रत्वम् |
त्व/तल् रिक्तस्थानप्रदत्तवाक्येषु त्व/तल्-प्रत्ययस्य संयोजनं/वियोजनं वा कृत्वा रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(i) कृष्णसुदाम्नो: मित्रता (___ + ___) विश्वप्रसिद्धा।
(ii) विद्वत्त्वम् (___ + ___) च नृपत्वम् (___ + ___) च नैव तुल्यम्।
(iii) कार्येषु दीर्घसूत्रता (___ + ___) कदापि न कर्त्तव्या।
(iv) आकारस्य (लघु+त्व) ___ कार्यबाधक: न भवेत्।
(v) पशव: स्वपशुत्वम् (___ + ___) तु दर्शयन्ति एव।
(vi) वेदानां (महत्+त्व) ___ को न जानाति।
(vii) गज्ञाया: पवित्रता (___ + ___) जगत्प्रसिद्धा।
(viii) मूर्खः स्वमूर्खतां (___ + ___) सभायां न प्रदर्शयेत्।
(ix) नदीनां (दीर्घ+तल्) ___ चिन्तनात् परः विषय:।
(x) मित्रेण सह मित्रत्वम् (___ + ___) कदापि न त्याज्यम्।Show solution
- त्व प्रत्यय → नपुंसकलिंग (फलम् वत्)
- तल् प्रत्यय → स्त्रीलिंग (बालिका वत्)
(i) मित्रता = मित्र + तल्
(ii) विद्वत्त्वम् = विद्वत् + त्व; नृपत्वम् = नृप + त्व
(iii) दीर्घसूत्रता = दीर्घसूत्र + तल्
(iv) लघु + त्व = लघुत्वम्
(v) पशुत्वम् = पशु + त्व
(vi) महत् + त्व = महत्त्वम्
(vii) पवित्रता = पवित्र + तल्
(viii) मूर्खता = मूर्ख + तल् (द्वितीया एकवचन = मूर्खताम्)
(ix) दीर्घ + तल् = दीर्घता
(x) मित्रत्वम् = मित्र + त्व
ठक्-प्रत्यय: — अभ्यास
अभ्यास 1अधोलिखितेषु कोष्ठकप्रदत्तशब्दैः सह 'ठक्' प्रत्ययस्य प्रयोगं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(i) ___ (धर्म+ठक्) जना: धर्मम् एव आचरन्ति।
(ii) अद्य ___ (वर्ष+ठक्) परीक्षापरिणाम: प्राप्स्यते।
(iii) अद्य वयं ___ (इतिहास+ठक्) स्थलानि द्रष्टुं गच्छाम:।
(iv) ___ (प्रथम+ठक्) शिक्षा बाल्यत: एव भवति।
(v) ___ (सेना+ठक्) देशं रक्षन्ति।
(vi) अधुना ___ (अध्यात्म+ठक्) शिक्षा अनिवार्या।
(vii) ___ (नगर+ठक्) एव देशम् उन्नयन्ति।
(viii) एता: ___ (विज्ञान+ठक्) चिन्तायां मग्ना: सन्ति।Show solution
नियम: धर्म → धार्मिक (अ→आ वृद्धि), इतिहास → ऐतिहासिक (इ→ऐ वृद्धि)
(i) धर्म + ठक् = धार्मिक:
(धर्म → धार्म + इक = धार्मिक; पुल्लिंग बहुवचन = धार्मिका:)
(ii) वर्ष + ठक् = वार्षिक:
(वर्ष → वार्ष + इक = वार्षिक; पुल्लिंग एकवचन = वार्षिक:)
(iii) इतिहास + ठक् = ऐतिहासिक:
(इतिहास → ऐतिहास + इक = ऐतिहासिक; नपुंसकलिंग बहुवचन = ऐतिहासिकानि)
(iv) प्रथम + ठक् = प्राथमिक:
(प्रथम → प्राथम + इक = प्राथमिक; स्त्रीलिंग एकवचन = प्राथमिकी)
(v) सेना + ठक् = सैनिक:
(सेना → सैन + इक = सैनिक; पुल्लिंग बहुवचन = सैनिका:)
(vi) अध्यात्म + ठक् = आध्यात्मिक:
(अध्यात्म → आध्यात्म + इक = आध्यात्मिक; स्त्रीलिंग एकवचन = आध्यात्मिकी)
(vii) नगर + ठक् = नागरिक:
(नगर → नागर + इक = नागरिक; पुल्लिंग बहुवचन = नागरिका:)
(viii) विज्ञान + ठक् = वैज्ञानिक:
(विज्ञान → वैज्ञान + इक = वैज्ञानिक; स्त्रीलिंग बहुवचन = वैज्ञानिका:)
अभ्यास 2'ठक्' प्रत्यययुक्तपदानि चित्वा लिखत —
(i) भौतिकी उन्नतिरपि अनिवार्या।
(ii) अधुना वार्षिकं कार्यं सम्पन्नम्।
(iii) सैनिका: देशम् उन्नयन्ति।
(iv) दैविकी विपदा कष्टकरी भवति।
(v) एष: सार्वभौमिक: सिद्धान्तोऽस्ति।
(vi) सार्वकालिका: उपदेश: एते।
(vii) सामाजिकं कार्यम् एव एतत्।
(viii) वैज्ञानिका: अन्वेषणे रता: भवन्ति।
(ix) भारतस्य भौगोलिकी स्थिति: सुन्दर अस्ति।
(x) एषा कवे: मौलिकी कृति:।Show solution
| वाक्य | ठक्-प्रत्यययुक्त पद | मूल शब्द |
|---|---|---|
|(i)| भौतिकी | भूत+ठक् |
|(ii)| वार्षिकम् | वर्ष+ठक् |
|(iii)| सैनिका: | सेना+ठक् |
|(iv)| दैविकी | देव+ठक् |
|(v)| सार्वभौमिक: | सर्वभूमि+ठक् |
|(vi)| सार्वकालिका: | सर्वकाल+ठक् |
|(vii)| सामाजिकम् | समाज+ठक् |
|(viii)| वैज्ञानिका: | विज्ञान+ठक् |
|(ix)| भौगोलिकी | भूगोल+ठक् |
|(x)| मौलिकी | मूल+ठक् |
स्त्री-प्रत्यया: — अभ्यास
अभ्यास 1शुद्धं विकल्पं चित्वा रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(i) इयं ___ पठति। (छात्र:/छात्रा)
(ii) बालिकासु ___ अध्ययनशीला अस्ति। (प्रथम:/प्रथमा)
(iii) शोभनानां भोजनानां ___ भव। (दातृ/दात्री)
(iv) एषा ___ हवनं करोति। (तपस्वी/तपस्विनी)
(v) गज्ञा एका ___ अस्ति। (नद/नदी)Show solution
(i) 'इयम्' — स्त्रीलिंग एकवचन, अत: छात्रा
(ii) 'बालिकासु' — स्त्रीलिंग, अत: प्रथमा
(iii) 'भोजनानाम्' — स्त्रीलिंग सन्दर्भ, अत: दात्री
(iv) 'एषा' — स्त्रीलिंग, अत: तपस्विनी
(v) 'गज्ञा' — स्त्रीलिंग नदी, अत: नदी
अभ्यास 2कोष्ठकप्रदत्तपदानां समुचितं प्रयोगं कुर्वत्यः रिक्तस्थानानि पूर्यत —
(मञ्जूषा: श्रीमती, प्राध्यापिका, नदी, तपस्विन्या, नदीम्, प्रथमा, मातुलानी, बालिका:, गच्छन्ती, मेधाविनी, छात्रा:)
(i) इयम् एका ___ अस्ति।
(ii) ___ परितः वृक्षा: सन्ति।
(iii) ___ सह तस्य पुत्र: अपि प्रवचनं करोति।
(iv) एता: ___ सन्ति।
(v) ता: सर्वा: ___ सन्ति।
(vi) ___ वाचाला अस्ति।
(vii) ग्रामं ___ श्रमिका श्रान्ता अस्ति।
(viii) एषा बालिका ___ अस्ति।
(ix) मम ___ विदेशं गच्छति।
(x) ___ रमा एका ___ अस्ति।Show solution
(i) 'इयम् एका' — एकवचन स्त्रीलिंग → बालिका (या छात्रा)
(ii) 'परितः वृक्षाः' — नदी के चारों ओर वृक्ष → नदीम्
(iii) 'सह तस्य पुत्रः' — तपस्विनी के साथ → तपस्विन्या
(iv) 'एताः' — बहुवचन → छात्राः
(v) 'ताः सर्वाः' — बहुवचन → बालिकाः
(vi) एकवचन स्त्रीलिंग → प्रथमा
(vii) 'ग्रामं' की ओर जाती हुई → गच्छन्ती
(viii) 'एषा बालिका' — विशेषण → मेधाविनी
(ix) 'मम' — मातुल की पत्नी → मातुलानी
(x) 'रमा' — आदरणीय महिला → श्रीमती; एका → प्राध्यापिका
अभ्यास 3अधोलिखिते अनुच्छेदे रेखाङ्कितपदानि स्त्रीलिङ्गे परिवर्त्य अनुच्छेदे पुनः लिखत —
एक: बालक: ग्रामे वसति। स: विद्यालयं गच्छति। तेन सह तस्य भ्राता अपि गच्छति। तस्य शिक्षक: तं प्रेमणा पाठयति। विद्यालये अनेके छात्रा: सन्ति। तेषु एक: अत्यधिक: मेधावी अस्ति।Show solution
परिवर्तन-सूची:
- बालक: → बालिका
- स: → सा
- भ्राता → भगिनी
- शिक्षक: → शिक्षिका
- छात्रा: (यहाँ पहले से बहुवचन है, स्त्रीलिंग में) → छात्राः (स्त्रीलिंग बहुवचन)
- मेधावी → मेधाविनी
स्त्रीलिंग-परिवर्तित अनुच्छेद:
एका बालिका ग्रामे वसति। सा विद्यालयं गच्छति। तया सह तस्याः भगिनी अपि गच्छति। तस्याः शिक्षिका तां प्रेमणा पाठयति। विद्यालये अनेकाः छात्राः सन्ति। तासु एका अत्यधिका मेधाविनी अस्ति।
Stuck on a step?
Ask Super Tutor AI to explain any solution on this page in a simpler way — free, 24x7.
Ask a Doubt FreeFrequently Asked Questions
What are the important topics in प्रत्यया for CBSE Class 10 Sanskrit?
How to score full marks in प्रत्यया — CBSE Class 10 Sanskrit?
Where can I get free NCERT Solutions for प्रत्यया Class 10 Sanskrit?
Sources & Official References
- NCERT Official — ncert.nic.in
- CBSE Academic — cbseacademic.nic.in
- CBSE Official — cbse.gov.in
- National Education Policy 2020 — education.gov.in
Content is aligned to the official syllabus. Refer to the board website for the latest curriculum.
More resources for प्रत्यया
Important Questions
Practice with board exam-style questions
Syllabus
What topics to cover
Revision Notes
Key points for last-minute revision
Study Plan
Step-by-step plan to ace this chapter
Flashcards
Quick-fire cards for active recall
Formula Sheet
All formulas in one place
Chapter Summary
Understand the chapter at a glance
Practice Quiz
Test yourself with a quick quiz
Concept Maps
See how topics connect visually
For serious students
Get the full प्रत्यया chapter — for free.
Quizzes, flashcards, AI doubt-solver and a step-by-step study plan for CBSE Class 10 Sanskrit.